سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار
تۇركىستان – كيەلى ولكەنىڭ كوركىن اشاتىن تاريحي اتاۋ. جەرگىلىكتى اقىن اپامىز اسەلحان قالىبەكوۆا سوناۋ توقسانىنشى جىلدارى: «قازاقتىڭ وڭتۇستىكتە بەستەن ءبىرى, ەشقاشان شىعارماڭدار ەستەن مۇنى, ارقاشان بىزگە قاراپ ولشەنەدى, قازاقتىڭ قانشالىقتى وسكەندىگى» دەپ ايتقانىنداي, الاش بالاسىنا ۇيىق مەكەن, قازاق تۋعانعا باسقالقا بولعان ەجەلگى جۇرت, ەلدىكتىڭ التىن بەسىگى – تۇركىستان ءاز استاناعا كەرەمەت تارتۋ-تارالعى اكەلىپتى.
اڭگىمەنى اۋەل باسىنان شولىپ ايتساق, وڭىردە وبلىس اكىمىنىڭ تاپسىرماسىمەن بارلىق ايماقتى قامتىعان ءبىر جىلدىق مادەني-رۋحاني جاڭعىرۋ جوسپارى جاسالىپتى. وسىنىڭ ىشىندە ەرەكشە ماڭىزعا يە 12 مادەني شارانىڭ 6-ۋى بۇگىنگە دەيىن تياناقتالعان.
بۇلاردى اتاپ وتەر بولساق, ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىندا كورسەتىلگەن ۇلتتىق كود-تاريحي سانانى جاڭعىرتۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرىلعان «سالبۋرىن ساياتشىلىق» پەن «ۇلتتىق قولونەر مۇراسى» اتتى ەتنومادەني ءىس-شارا, سونىمەن قاتار «قوش كەلدىڭ, ءاز-ناۋرىز» كوكتەمدەگى قىزعالداق مەرەكەسىنە ارنالعان «شۇباي قىزىل جالاۋى» اتتى مەرەكە, بيىلعى مەكتەپ بىتىرۋشىلەرگە ارنالعان «ورداباسىعا ورالۋ» اتتى جاستار فورۋمى, ونشاقتى كۇن بۇرىن قاراتاۋ ەتەگىندە وتكەن «قىمىزمۇرىندىق» تويى.
ال قالعان التى شارا: حالىقارالىق ونەر فەستيۆالى تولەبي اۋدانىندا, «قاۋىن» مەرەكەسى ماقتاارال جەرىندە, اۋىل تويى سايرامدا وتەدى دەپ جوسپارلانسا, سونداي-اق «ساپاري شاردارا» جانە «تاۋ سامالى, جان سامالى» سياقتى ماڭىزدى مەرەكەلەر ءوز كەزەگىن كۇتىپ تۇر.
* * *
وسىنداي ايماقتىق ماڭىزعا يە مادەني جۇمىستاردىڭ سىرتىندا ءوڭىر باسشىسى جانسەيىت تۇيمەباەۆتىڭ قولداۋىمەن ەلوردانىڭ مەرەيتويلىق قۇرمەتىنە وراي وبلىس اۋماعىندا ورنالاسقان ەلدى مەكەندەردىڭ 26 كوشەسىنە جاڭادان «استانا» اتاۋى بەرىلىپ, باس قالاعا سىيلىق رەتىندە تۇركىستاندىقتار جالپى قۇنى شامامەن 766,2 ميلليون تەڭگەنى قۇرايتىن ەسىل وزەنى بويىنا جاڭا ساياباق ورناتۋمەن قاتار, سول جەردەن «مينيسترلىكتەر ۇيىنە» قاتىنايتىن 5 شاقىرىمدىق قاشىقتىققا تولىق جابدىقتالعان ۆەلوجول سالۋدى قولعا الىپتى. بۇل جۇمىس قالا تويىنا دەيىن اياقتالۋى ءتيىس دەيدى, ءوڭىر باسشىلارى.
* * *
ءسوز باسىندا ايتقانىمىزداي, استانا قالاسىندا ءوتىپ جاتقان تۇركىستان وبلىسى كۇندەرىنىڭ جالعاسى رەتىندە سەيسەنبى كۇنى «استانا» كونتسەرت زالىنىڭ اتشاپتىرىم الاڭىندا ءوڭىردىڭ مادەني مەكەمەلەرى قاتىسۋىمەن «ەل جۇرەگى – استانا» اتتى كەشەندى كورمە ۇيىمداستىرىلدى.
بۇل ىسكە وبلىس دەڭگەيىندەگى مادەني مەكەمەلەر: تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى, «وتىرار» كىتاپحاناسى, بەينەلەۋ ونەرى مۋزەيى قاتارلى ۇيىمدار ات سالىسىپ وتىر.
«بۇل شارانى وتكىزۋدەگى ماقساتىمىز – كونە تۇركىنىڭ ءىزى, ۇلى تۇراننىڭ كوزى, وڭىردەگى تاريحي ەسكەرتكىشتەر مەن ايماققا اتى ءمالىم ونەر شەبەرلەرىنىڭ شىعارماشىلىق قۋاتىن ەلوردا تۇرعىندارىنا تانىستىرۋ, سول ارقىلى باسقالاعا باۋىر باسقان اعايىندارعا جاڭادان شاڭىراق كوتەرگەن تۇركىستان الەمىن ايگىلەۋ» دەيدى ۇيىمداستىرۋشىلار.
راسىندا كورمەنىڭ ەكسپوزيتسياسى دا ءارتۇرلى, بارلىق تاقىرىپتى قامتىعان اسا باي. تەك زالدىڭ تورىنەن ورىن العان جادىگەرلەردىڭ ۇزىن سانى – 500-دەن استام. كورمە تاقىرىپتىق تۇرعىدان 11 اتاۋلى بولىمگە جىكتەلىپتى. وسىلاردىڭ اربىرىنە توقتالار بولساق: اۋەلى كوزگە ىلىككەنى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ بۇيىمدارى ۇلتتىق كيىمدەر توپتاماسى. بۇل دۇنيەلەردى وڭىرگە اتى ءمالىم تىگىنشى گۇلنازيا ەسىمبەكوۆا مەن وتباسىلىق شەبەرلەر بەيىسبەكوۆتەر جاساپتى.
كەلەسى كورمەگە – «وڭتۇستىك عاجايىپتارى» دەگەن اتپەن تۇركىستان وڭىرىنە ءتان اسەم تابيعات كورىنىستەرى جانە ايماقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن, كورىكتى مەكەندەردىڭ كوركەم فوتو بەينەسى توپتاستىرىلىپتى. بۇل جەردەن قازىعۇرت, كەنتاۋ, وتىرار, قاراتاۋ, سارىاعاش, جەتىساي, سوزاق, بايدىبەك, تۇلكىباس, تولەبي, سايرام اۋداندارىندا تۇسىرىلگەن فوتوسۋرەتتەردى كورۋگە بولادى. «وتكەن جىلى وبلىس اكىمدىگى حالىقارالىق تۇرىكسوي ۇيىمىمەن بىرلەسىپ, 12 تۇركى مەملەكەتىنەن فوتوسۋرەتشىلەر شاقىرىپ, ولاردى ءتورت باعىتقا ءبولىپ ءوڭىردى ارالاتىپ, 3800 فوتو تۇسىرتتىك. وسىلاردان ىرىكتەلىپ الىنعان 30-عا جۋىق فوتو-كارتينا كورەرمەنگە ۇسىنىلىپ وتىر» دەيدى ۇيىمداستىرۋشىلار.
زالداعى جادىگەرلەردى تاماشالاۋعا كەلگەن كورەرمەندەردى ەرىكسىز باۋرايتىن دۇنيە – استانا قالاسىنىڭ سۇلۋ ساۋلەتتى عيماراتتارى ورنەكتەلىپ, ءارتۇرلى پىشىندە كادەسىي ءۇشىن جاسالعان 18 دانا تۇكتى كىلەم. بۇلاردى وندىرگەن «نازار تەكستيل» جانە «بال تەكستيل» كىلەم فابريكالارى ەكەن.
سونداي-اق, كەشەندى شاراعا كەلۋشىلەر نازارىنا تۇركىستان وبلىسىنىڭ قاسيەتتى, كيەلى جەرلەرى, تىزىمىنە ەنگەن تاريحي-مادەني ورىندارى, مادەني ءىس-شارالاردا تۇسىرىلگەن كوركەم, انيماتسيالىق, دەرەكتى فيلمدەر جانە بەلگىلى قىلقالام شەبەرلەرىنىڭ شىعارمالارى, قولونەر شەبەرلەرى جاساعان بۇيىمدار, وبلىستىڭ كوركەم جەرلەرى بەينەلەنگەن فوتوسۋرەتتەر, اقىن-جازۋشىلاردىڭ كىتاپتارى, «قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسىم» جوباسىنا ەنگەن ازاماتتار تۋرالى كوپتەگەن مالىمەتتەر جيناقتالعان.
مادەني شارا بەلسەندىلەرىنىڭ ءبىرى – وبلىستىق «وتىرار» كىتاپحاناسىنىڭ ديرەكتورى كۋليا ايداربەكوۆانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇل ۇجىم تومەندەگى ءتورت تاقىرىپ اياسىندا جۇمىس جوسپارىن جاساعان. ولار: «تۋعان جەر – تۇنعان تاريح», «قاسيەتتى قازاقستان – وركەنيەت مۇراسى», «ەل رۋحىن كوتەرگەن – استانا» جانە «رۋحاني جاڭعىرۋ مۇراتى» دەپ اتالادى. وسى اتاۋلار نەگىزىندە كورەرمەنگە 100-دەن استام كىتاپتار ۇسىنىلىپ, بۇل تۋىندىلاردى ناسيحاتتاۋ جۇمىسى ءساتتى جۇرگىزىلدى.
سونىمەن قاتار ەلباسى تاپسىرماسى نەگىزىندە ەل كولەمىندە جۇيەلى تۇردە ءجۇرىپ جاتقان «قازاقستاننىڭ قاسيەتتى جەرلەرى» اتتى گەوگرافيالىق كارتاعا ەنىپ, رەسپۋبليكالىق دارەجەگە يە بولعان وڭىردەگى قاسيەتتى نىساندار «تۇركىستانداعى كيەلى ورىندار» دەگەن اتپەن جەكە بولىمگە ورنالاستىرىلىپتى.
اتالمىش ايماقتان 22 وبەكتى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى قاسيەتتى نىسان ساناتىنا الىنعان بولسا, وسىلاردىڭ ىشىنەن: ساۋران جانە وتىرار قالاشىعى, اقمەشىت ۇڭگىرى, ارىستانباب, قاراشاش انا, ىبىرايىم اتا, بايدىبەك بي, دومالاق انا, ىسقاق باب كەسەنەلەرى جانە ايىرىقشا ساۋلەت ونەر تۋىندىسى قوجا احمەت ياساۋي ماۆزولەيى, وقسىز قالاشىعى قاتارلى قاسيەتتى ورىنداردىڭ كولەمدى فوتوسۋرەتتەرى كورەرمەن كوزايىمىنا اينالسا, قازاق گوبەلەن ونەرىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار قۇراسبەك تىنىبەكوۆ پەن باتىربەك وتەپوۆتەردىڭ ەڭبەكتەرى دە توردەن ورىن الىپتى.
بۇل تۋىندىلار يەسى وبلىستىق بەينەلەۋ ونەرى مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى اينابەك وسپانوۆ بەرگەن اقپارعا سۇيەنسەك, مەكەمە قورىندا 1500-دەن استام ءارتۇرلى تاقىرىپتاردا جازىلعان كارتينالار بار ەكەن. «بۇلاردىڭ كەيبىرى ءتىپتى حح عاسىردىڭ باسىنا ءتان سيرەك كەزدەسەتىن تۋىندىلار» دەيدى اينابەك مىڭجاسار ۇلى. وسىلاردان تاڭداپ الىنعان 70-كە تارتا جۇمىس كورمە سورەسىنەن ورىن الىپتى. بۇلار تانىمال سۋرەتشى اۋباكىر يسمايلوۆ, وسەرباي شورانوۆ, سەمبىعالي سماعۇلوۆ, الپىسباي قازىعۇلوۆ, سەيسەنحان ماحامبەتوۆ, ۇزاقباي كوشكىنباەۆ, ءانۋار يگەنباەۆ جانە ومسكىلىك سۋرەتشى عيمران بايمۇقانوۆ, وزبەكستاندىق نادير بابامۇراتوۆ, قىرعىزستاندىق قىلقالام شەبەرى جانىبەك سۇيىنبەكوۆتەردىڭ ەڭبەكتەرى ەكەن.
كورمە بارىسىندا كورەرمەندەردىڭ نازارىن اۋدارعان ايىرىقشا قولدانبالى ونەر بۇيىمدارى دا بولدى. بۇل اشەكەي بۇيىمداردىڭ ءتۇسىم كىتابىنداعى انىقتامادا تۇگەلدەي دەرلىك وتكەن عاسىرلاردىڭ باسىندا جاسالعان ونەر تۋىندىلارى دەگەن انىقتاما بەرىلىپتى. ياعني اتالمىش جادىگەرلەر 1928-30 جىلدارداعى كامپەسكە كەزىندە تاركىلەنىپ, مۋزەيگە تاپسىرىلعان بۇيىمدەر ەكەن. اسىرەسە, كۇمىسپەن اپتالىپ, جەزبەن قاپتالعان بىلەزىك, سىرعا, قۇس مۇرىن جۇزىك, وڭىرجيەك, بويتۇمار, شەكەلىك سياقتى بۇيىمدار راسىندا قاس شەبەردىڭ قولىنان شىققان دۇنيە ەكەنى كورىنىپ تۇر.
****
شارانىڭ سوڭى «استانا» كونتسەرت زالىندا تۇركىستان وبلىسى ونەرپازدارىنىڭ قاتىسۋىمەن گالا-كونتسەرتكە ۇلاستى. تۇران ەلىنىڭ ونەرىن تاماشالاۋعا پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى كەلىپ قاتىستى.
كونتسەرت «شارىقتاي بەر, استانا» تەاترلاندىرىلعان-حورەوگرافيالىق كومپوزيتسياسىنان باستاۋ الىپ, ءداستۇرلى اندەر شەرۋى, قازاق جانە كلاسسيكالىق, ش.قالداياقوۆ اندەرىنەن پوپۋرري, «دالا رۋحى» كومپوزيتسياسىمەن جالعاسىن تاپتى.
كونتسەرتكە تۇركىستان تۋمالارى ءانشى, حالىق ءارتىسى نۇرجامال ۇسەنباەۆا, ەسترادا ءانشىسى التىناي جوراباەۆا, مادەنيەت مايتالماندارى ءۇرالحان سەيىلبەكوۆا, مارات ورازىمەتوۆ, ەلىمىزگە ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىس ءسابيراش ءابدىرايىموۆا, سونداي-اق حالىقارالىق بايقاۋلاردىڭ لاۋرەاتتارى كارينا ناجمەددينوۆا, ءمولدىر يساەۆا, جادىرا ابدۋللاەۆا, نۇرقانات تاپيەۆ, ايان تولەگەن, نەماتيللو زكرۋللاەۆ, بەكزات تۇرعىنبەك, اقمارال بينازاروۆا سىندى ساحنا ساڭلاقتارىمەن قاتار «تۇمار» فولكلورلىق ءانسامبلى, «قازىنا», «شامسينۋر», «فاراب» بي توپتارى قاتىستى.
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ەرلان ومار,
«ەگەمەن قازاقستان»
