قازاق ەتنوسىنىڭ توپتاسپاعاندىعى, قازاق ءتىلىن جوعالتۋ قاتەرى, ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ داعدارىسى
تاۋەلسىزدىكتىڭ ەڭ ماڭىزدى سىناقتارىنىڭ ءبىرى قازاق ەتنوسىنىڭ ساياسي تولىسۋىن, ونىڭ جاڭا مەملەكەت قۇرۋداعى توپتاستىرۋشى فاكتور بولا الۋ قابىلەتىن تەكسەرۋ بولدى. جۇيەقۇراۋشى ەتنوس مارتەبەسى قازاقتاردىڭ الدىنا ءوزىنىڭ ۇلتتىق مادەنيەتى مەن ءتىلىن قايتا جاڭعىرتۋ مىندەتىن قويدى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العان كەزدە ەلدە 1989 جىلدىڭ 22 قىركۇيەگىندە قابىلدانعان «قازاق كسر-ىندەگى تىلدەر تۋرالى» زاڭ مەن 1990 جىلى قابىلدانعان قازاق ءتىلى مەن باسقا دا ۇلتتىق تىلدەردى دامىتۋدىڭ 2000 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قولدانىستا بولدى. بىراق بۇل نورماتيۆتىك اكتىلەر مەن باعدارلامالار قاعاز جۇزىندە قالىپ قويعان ەدى. قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسى تازا دەكلاراتيۆتىك سيپاتتا بولدى. قولدانىستاعى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق قۇجاتتار ونىڭ جەر-جەردە وقىپ-ۇيرەتىلۋى مەن پايدالانىلۋىن قامتاماسىز ەتەتىندەي تەتىكتەرمەن جەتكىلىكتى دەڭگەيدە بەكەمدەلمەدى. ءتيىستى قۇقىقتىق ارقاۋدىڭ بولماۋى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇمىستارىن ۇيلەستىرۋ ءۇشىن ءبىرتۇتاس نەگىز قۇرا المادى. رەسپۋبليكادا قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالالارىندا ورىس ءتىلى باسىم بولدى. وتپەلى كەزەڭدە تىلدەردى ساقتاۋ مەن فۋنكتسيانالدى دامىتۋ سالاسىندا مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ستراتەگياسىن, سونداي-اق مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە قازاق ءتىلىن دامىتۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. مۇندا مەملەكەتتىك ءتىلدى جانە ەلدەگى باسقا دا تىلدەردى بىلمەگەنى ءۇشىن قىسىم كورسەتۋشىلىككە جول بەرمەۋ قاراستىرىلدى. نەگىزگى ماقساتى ۇلتتىق بىرلىكتى نىعايتۋدىڭ اسا ماڭىزدى فاكتورى رەتىندە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ تولىق اۋقىمدى قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيتىن ۇيلەسىمدى ءتىل ساياساتى بولىپ تابىلاتىن تىلدەردىڭ قىزمەتىن دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان جاڭا مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قابىلداندى. بۇل قازاقستاندا تۇراتىن بارلىق ەتنوستاردىڭ تىلدەرىن ساقتاۋدى دا قاراستىرادى.ارينە, بىرەۋدىڭ قول استىندا نەمەسە بودانىندا بولۋ – جاقسى ەمەس. پاتشالى رەسەيدىڭ وتارلاۋى باسقا وتارلاۋشى رەجىمدەردەن اسىپ تۇسپەسە, ەش كەم تۇسكەن جوق. ۇشى-قيىرسىز ءبىزدىڭ دالامىز يمپەريانىڭ مەنشىگىندە قالدى. ءبىز سەنىم-نانىم, ءتىل, مادەنيەت جانە ءداستۇرىمىزدى جوعالتۋ قاتەرىنىڭ الدىندا تۇردىق.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
دۇنيە ءجۇزى قازاقتارىنىڭ ءى قۇرىلتايىندا سويلەگەن سوزىنەن.
الماتى قالاسى, 1992 جىلعى 30 قىركۇيەك.
ءتىلدى دامىتۋ مەن ۇلتتىق ساياسات سالاسىنداعى نەگىزگى ماقسات پەن نەگىز قالاۋشى قاعيداتتار قازاقستاننىڭ ەتنوستىق ءتولتۋمالىلىعىن دامىتۋ مەن مادەني كوپقىرلىلىعىن ساقتاۋ, وسى نەگىزدە رەسپۋبليكانىڭ الەمدەگى تۇراقتى ۇلتارالىق كليماتى بار ەل رەتىندەگى بەدەلىن نىعايتۋ بولىپ تابىلدى. وسى نەگىز قالاۋشى قاعيداتتار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى (1995 جىلعى) مەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى تىلدەر تۋرالى» زاڭدا كورىنىس تاپقان. بۇگىندە مەملەكەتتىك باسقارۋدا مەملەكەتتىك ءتىلدى پايدالانۋ ءورىسى كەڭەيىپ, ونىڭ مارتەبەسى جوعارىلاپ كەلەدى. ەسەپتى كەزەڭدەگى مونيتورينگتىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا ونىڭ پايىزدىق كورسەتكىشى 85-كە جەتتى. قازىرگى كەزدە مەملەكەتتىك تىلدەگى مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەر سانى ارتا ءتۇسىپ وتىر. مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەردىڭ جالپى سانى 2261-ءدى قۇراسا, ولاردىڭ مەملەكەتتىك تىلدە وقىتاتىندارىنىڭ سانى – 1178. ەگەر 2001 جىلمەن سالىستىراتىن بولساق, مەملەكەتتىك تىلدە وقىتاتىن مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەر سانى 876-عا كوبەيگەن (302 مەكەمە بولعان ەدى). 2009-2010 وقۋ جىلىندا ورتا وقۋ ورىندارىنىڭ سانى 7516-نى قۇراسا, ولاردىڭ 3811-ءى قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر. تۇتاستاي العاندا, قازاق تىلىندە وقىتاتىن مەكتەپتەر ەلىمىزدەگى بارلىق ورتا ءبىلىم ۇيالارىنىڭ 50,8 پايىزىن قۇرايدى. 2001 جىلمەن سالىستىرعاندا مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر سانى 173-كە ارتقان. تىلدەردىڭ قىزمەتىن دامىتۋدىڭ 2001-2010 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا مەملەكەتتىك تىلدە وقىتۋدىڭ ءبىرتۇتاس ينفراقۇرىلىمى قۇرىلدى. ەگەر 2005 جىلى ەلىمىزدە تىلدەرگە وقىتۋدىڭ 8 ورتالىعى جۇمىس ىستەسە, 2006 جىلى – 12-ءسى, 2007 جىلى – 36-سى, 2008 جىلى – 45-ءى, 2009 جىلى – 93-ءى, 2010 جىلى 101-ءى جۇمىس ىستەدى. وسى كەزەڭدە سونداي-اق مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن «تىلدەردىڭ ۇشتۇعىرلىعى» ۇلتتىق مادەني جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ باستالدى.
