قاي زاماندا دا, قاي ەلدە دە اقىننىڭ قارۋى ونىڭ قۇدىرەتتى پوەزياسى بولىپتى. قىلىشىنان قان تامعان قيىن-قىستاۋ داۋىرلەردە, «ەر ەتىگىمەن سۋ كەشىپ, ات اۋىزدىعىمەن سۋ كەشكەن» قيامەت-قايىم كۇندەردە دە اقىنداردىڭ جۇرەگى ەشتەڭەدەن قايمىقپاي, كەرىسىنشە العا اتويلاپتى. ولارعا سەنىمدى سەرىك رەتىندە وتتى ولەڭدەرى جەبە بولىپ جاۋىنا اتىلىپتى. جەر بەتىندەگى ءاربىر اقىننىڭ مۇڭى مەن تىلەگى, ماقساتى مەن مۇراتى ەلىن جاۋدان, داۋدان, سىرتقى كۇشتەردەن ساقتاۋ بولعانى داۋسىز. ءمۇبادا, ءبىر ەلگە سىرتتان زارەدەي زاقىم كەلسە الدىمەن سول ەلدىڭ اقىندارى العا شىقتى, سول ەلدىڭ اقىندارىنىڭ عازيز جۇرەكتەرى الدىمەن اۋىردى. گەتە: «دۇنيەنىڭ وزەگىنە تۇسكەن جارىقشاق ەڭ الدىمەن اقىننىڭ جۇرەگىنەن وتەدى» دەپتى. اقىنداردىڭ بەيعام بولعان ساتتەرى ازداۋ. ەگەر بار بولسا, ول وتانىنىڭ ءوز قالپىندا, حالقىنىڭ باي-قۋاتتى, تۋعان دالاسىنىڭ توپىراعى ورنىندا بولعان شاعى دەپ ەلەستەتكەنىمىز ابزال بولار؟! وسى قۇبىلىستار عانا اقىنداردىڭ كوڭىلىن بۇتىندەي الدى. ءوز زامانىنان ويى وزىپ تۋعاندار دەۋگە تاتىرلىق اقىندار توبى الاعاي دا بۇلاعاي شاقتاردا ءوز حالقىنىڭ باسىنداعى مۇڭىن سىرشىل پوەزياسىنا ايتتى. ولار پوەزيا ارقىلى تەك ءوز وتانىنىڭ عانا ەمەس, تۇتاس الەمنىڭ تىنىش بولۋىن تىلەدى. بۇل تىلەككە پوەزيا عانا دانەكەرلىك ءرول اتقارا الدى. سەبەبى, پوەزيانىڭ كوزدەگەن ماقساتى – تىنىشتىق. سول ءۇشىن دە داڭقتى اقىن پابلو نەرۋدا: «پوەزيا دەگەنىمىز – تىنىشتىق ءۇشىن جاسالاتىن ارەكەت» دەپ جازادى. ەندەشە, ءبىز پوەزيانى تەك اقىنداردىڭ مەزەتتىك كوڭىل كۇيى عانا ەمەس, عالامنىڭ تىنىشتىعىن كوكسەگەن شىنايى سەزىمنىڭ جەمىسى, تىنىشتىق ءۇشىن بولعان كۇرەستىڭ جۇرەك ءلۇپىلى دەپ تۇسىنسەك بولاتىنداي. ءبىزدىڭ تىلىمىزگە تيەك بولاتىن اقىن ماھمۇد ءدارۋىش ءوز وتانى الدىندا, تۋعان حالقى الدىندا ءوز مىندەتىن, پوەزيا الدىنا ءوز ۋادەسىن تولىق ورىنداپ كەتكەن اقىنداردىڭ ءبىرى.
ماھمۇد ءدارۋىش – پالەستينانىڭ اقىنى, ۇلت جازۋشىسى, كوزى تىرىسىندە حالىق اقىنى رەتىندە مويىندالعان ۇلت قايراتكەرى. شىعارمالارى ءۇشىن بىرنەشە ءىرى سىيلىقتاردى يەلەنگەن. ومىرگە جاڭاشىل تۋىندىلار اكەلۋدەن سىرت ول يزرايلدەگى بىرنەشە ادەبي جۋرنالدىڭ رەداكتورى بولىپ جۇمىس اتقارعان. ول وڭتۇستىك يزرايلدەگى ءال-ءبىرۋا اۋىلىندا ومىرگە كەلگەن, وتباسىنداعى ەكىنشى بالا. 1948 جىلى تۋعان اۋىلىنا يزرايل كۇشتەرى باسىپ كىرگەن سوڭ, ولاردىڭ وتباسى ليۆانعا قونىس اۋدارادى. تۋعان اۋىلىن, جەرىن جاۋ باسىپ العانىن, دالاسىن ويرانداعانىن بالا جۇرەگىمەن سەزىپ وسەدى. ونىڭ تۇڭعىش جىر توپتاماسى ون توعىز جاسىندا «قاناتسىز قۇس» دەگەن اتپەن باسىلىپ شىعادى. اۋەلدە ول ولەڭدەرىن ء«ال-جاليد» دەپ اتالاتىن يزرايل كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ ادەبي باسىلىمىندا جاريالايدى, كەيىن وسى باسىلىمنىڭ ادەبي رەداكتورلىق قىزمەتىن اتقارادى. 1970 جىلى يزرايلدەن كەتىپ, بۇرىنعى كەڭەس وداعىنا وقۋعا بارادى. ول اراعا بارىپ لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىر جىل ءبىلىم الادى. ول 1973 جىلى پالەستينانى ازات ەتۋ ۇيىمىنا قاتىناسقاندىعى سەبەپتى, يزرايل شەكاراسىن اتتاپ باسۋعا قاتاڭ تىيىم سالىنادى.
30 توم پوەزيا, 8 توم پروزا جازعان قالامگەر ەڭ العاش جۇرتشىلىققا «مەنىڭ تولقۇجاتىم» اتتى ولەڭىمەن تانىلادى, بۇل ولەڭى كەيىن كۇللى اراب مەملەكەتتەرى اراسىنا كەڭىنەن تارالادى. وسىدان سوڭ ول ء«زايتۇن جاپىراقتارى» (1964 جىلى, حايفا) اتتى توپتاماسىن باسپادان شىعارادى. ماھمۇدتىڭ شىعارمالارى وسى كۇنگە دەيىن الەمدەگى 20-دان اسا تىلگە اۋدارىلىپ باسىلعان. ونىڭ شىعارمالارىنىڭ كوتەرگەن باستى تاقىرىبى – وتان جانە تۋعان توپىراق. تەگى پالەستينالىق, ازاماتتىعى امەريكالىق اقىن ناۋمي شھاب نيە جەرلەسى ماھمۇد ءدارۋىش تۋرالى: «ول – پالەستينا حالقىنىڭ جۇرەك بۇلقىنىسى, زور تىنىسى ءارى قۋعىن-سۇرگىن مەن بوداندىقتىڭ شىنايى كۋاگەرى» دەپ جازادى. ول اۋەلدە اراب پوەزياسىنىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىسىمەن بىرقىدىرۋ شىعارمالار جازدى. 1970-جىلداردان باستاپ بۇل داستۇرشىلدىكتەن بويىن اۋلاققا سالىپ, ەركىن ستيلدە, ءوزى ويلاعانداي كلاسسيكالىق ۇلگىگە تاۋەلدى ەمەس شىعارمالار جازا باستاعان. ونىڭ بۇرىنعى سىرشىل پوەزياسى كەيىننەن وتانىن اڭساعان جاننىڭ جۇرەك قىلىن شەرتىپ, تۋعان دالاسىنا دەگەن رياسىز ساعىنىشىن مازداتاتىن ويلى جىرلارعا, ءار پەندەنىڭ ءوز كىندىك قانى تامعان مەكەندە ءومىر سۇرۋگە قاقىلى ەكەنىن, ونى كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاۋ, وعان ارناپ جىر جازۋ وتانىن سۇيەتىن جاننىڭ ەڭ ۇلى مىندەتى ەكەنىن سەزىندىرەتىن پاراساتتى جىرلار جازدى.
ماھمۇد ءدارۋىش پالەستينانىڭ سيمۆولى رەتىندە ءارى يزرايلگە قارسى وپپوزيتسيالىق ءىرى تۇلعا رەتىندە جۇرت جادىندا قالدى. 2008 جىلى 9 تامىزدا جۇرەك دەرتىنەن امەريكانىڭ تەحاس قالاسىندا كوز جۇمدى. تۋعان توپىراعىن جان-تانىمەن سۇيگەن اقىن ولەر الدىندا ءوزىنىڭ دەنەسىن تۋعان وتانى پالەستيناعا جەرلەۋدى وسيەت ەتكەنىن اراب ءباسپاسوزى راستايدى. اۋەلى ول وسيەتىندە ءوزىنىڭ تۋعان اۋىلى ءال-ءبىرۋا, كورشى اۋىلى جادەيدا جانە وتباسىلارى تۇرعان راماللاھ اۋىلى قاتارلى ءۇش جەردىڭ بىرەۋىنە سۇيەگىن قويۋدى تابىستاپ كەتكەن ەكەن. راماللاھ باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ماھمۇد ءدارۋىش راماللاھ مادەنيەت سارايىنا قاراستى يەرۋساليمدەگى توبەشىككە جەرلەنىپتى. اقىن ماھمۇد ءبىر سوزىندە: «مەن تەك وتباسىم مەن تۋعان جەرىمە عانا تاۋەلدى ەمەسپىن مەن كۇللى پالەستيناعا تيەسىلىمىن, سول ءۇشىن مەنى كۇللى پالەستينا حالقى كەلىپ كورە الاتىن ىڭعايلى جەرگە جەرلەڭدەر» دەگەن ەكەن. اقىننىڭ وسيەتى ورىندالدى. اقىننىڭ قازاسىنا قايعىرعان ەل باسشىسى ماھمۇد ابباس ماھمۇد دارۋىشكە ارناپ ءۇش كۇن ازا تۇتۋ كۇنىن جاريالادى ءارى بۇل كۇنگە مەملەكەتتىك مارتەبە بەرەدى. اقىندى ەسكە ءتۇسىرۋ ءۇشىن 2008 جىلعى پوشتا ماركاسى ماھمۇد دارۋىشكە ارناپ شىعارىلدى. 2008 جىلى 5 قازاندا بەرليندە وتكەن الەمدىك ادەبيەت فەستيۆالى ماھمۇد ءدارۋىشتى زور قۇرمەتپەن ەسكە الىپ, ونىڭ شىعارمالارىن وقىرماندارعا تانىستىردى. ارتىنا ولەڭ دەيتىن تاۋسىلماس بايلىق قالدىرىپ, تۋعان حالقىنىڭ جۇرەگىنەن تەرەڭ ورىن العان ۇلى اقىندى بۇل كۇنى پالەستينانىڭ ەڭبەكتەگەن بالاسىنان ەڭكەيگەن كارىسىنە دەيىن ەرەكشە ءبىر شەكسىز قۇرمەتپەن ەسكە الادى. ونىڭ ونەگەلى ءومىرى الماعايىپ جىلدار بەلەسىندە ولەڭ دەپ, تۋعان دالامنىڭ بوستاندىعى دەپ, قانداس اعايىنعا اراشا تۇسەم دەپ, ءتىپتى قارۋدىڭ ورنىنا قالام كەزەنىپ, جۇرەگىنىڭ ءبىر بولشەگى بولعان وتانىن ازات ەتۋ جولىندا ءوتتى.
وعان اقىن بولۋعا شابىت بەرىپ, بيىك-بيىك مىنبەلەردەن, كۇللى جۇرتتىڭ الدىندا, باباسىنىڭ ءىزى قالعان, اناسىنىڭ ءيسى سىڭگەن مەكەننەن بوسىپ بارا جاتقان جۇرتتىڭ اراسىندا, تۋعان دالاسىنان الىستا جۇرگەن قۋعىن-سۇرگىن قايراتكەرلەرىنىڭ باسقوسۋلارىندا رۋحتى جىرلار وقۋعا دەمەۋ بولعان دا سول وتانىنا دەگەن وتتان ىستىق ماحاببات ەدى. ءتىپتى ول ومىرمەن قوشتاسىپ بارا جاتقان سول سوڭعى ساتىندە دە: «مەنى ءوز دالاما جەرلەڭدەر» دەپ اقتىق دەمىن ءۇزىپتى.
ەندى ول كۇللى پالەستينانىڭ اسپانىندا, تۋعان حالقىنىڭ جۇرەگىندە, ولەڭگە ىنتىق كوڭىلدەردە, ەڭ كەرەمەتى ءور رۋح قايدا بولسا, سوندا جاساي بەرمەك. سەبەبى, ول وتكىر ولەڭنىڭ, داڭق پەن داقپىرتتان اۋلاق ءومىر سۇرگەن ىزگى جۇرەكتىڭ, ۋاعداسىنا ادال كوڭىلدىڭ, ءبىر ارماندى ءومىر بويى اڭساپ وتكەن سەنىمنىڭ, جەر بەتىندە كەم دەگەندە نەشە ميلليوننان استام وقىرماندارى بار ومىرشەڭ ولەڭدەردىڭ يەسى.
دۇيسەنالى الىماقىن,
احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, اقىن
