– بۇل اراعا, بۋرابايعا ات ءىزىن سالماعالى دا ءبىرتالاي جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى-اۋ! ارقايسىسى اڭىز-جىر بولىپ, حالىق زەردەسىندە ماڭگىگە بەينەلەنىپ قالعان مىنا تاۋلارعا ءار ءسات اسەرلەنبەي, وي قۇشاعىمەن قۇشىپ, تەبىرەنبەي قاراۋ مۇمكىن بە, شىركىن-اي, دەسەڭشى! اناۋ كوكشە باتىر, ەر وقجەتپەس پەن جەكەباتىر, ال ءبىرىنىڭ سوڭىنان ءبىرى ىلەسكەن, بۇرىمدارىن قاراعايدان ورگەن اناۋ اپالى-سىڭلىلىلەردى ايتساڭىزشى, قانداي كوركەم! بالۋان شولاقتاي ءور قازاقتىڭ ورىس قىزى اناستاسيانى قۇشاعىنا الىپ, ولاردىڭ عاشىقتىعىنا كۋا بولعان تاۋلار عوي بۇل!
اڭگىمە القيساسى وسىلاي باستالدى. نادەجدا اقىن كوڭىلىنەن ەندى-ەندى اسىپ-توگىلەر ءسوز اۋەنىن دومبىرانىڭ قوس ىشەگىنە سالىپ, سونىڭ اۋەزدى بۇراۋىن كەلتىرىپ جاتقانداي اسەر قالدىردى...
– قازاق جىرىنىڭ نەبىر دۇلدۇلدەرى سۇيسىنگەن, جىرعا قوسقان مىنا تاڭعاجايىپ تاۋلار تۋرالى تولعانىسىڭىز, نادەجدا اپاي, قازاق ولەڭىنىڭ قاينار باستاۋى ءسىزدىڭ بولمىسىڭىزعا قالاي دارىعان, نەدەن باستاۋ العان دەگەن وي- ساۋالعا قاراي ەرىكسىز جەتەلەيدى...
– وسى ارادا مىنا ءبىر وقيعا كوز الدىما كەلەدى. ءبىزدىڭ ءبىرىنشى ماي اۋىلىندا ءبارىمىز قادىرلەيتىن شامەتاي اپام ءوزىنىڭ قىزى الكەماي ەكەۋمىزدى شامالعاننان تاۋ باۋرايىمەن ەرنازارعا, قازىرگى جامبىل-مۋزەي عوي, سول جەرگە جاياۋ-جالپىلاپ وزىمەن بىرگە ەرتىپ اپاردى. بەس جاستاعى كەزىم. تاۋدان تاڭدا سالقىن سامال ەسكەن, كۇزدىڭ ادەمى كەزى ەكەنىن بىلەمىن. ەرنازاردا سىرتى قوڭىرشالاۋ, بەس قاناتتى ءبىر كيىز ۇيگە كەلدىك. امەناي ىشكە كىرمەي, شارشادىم دەپ, الگى كيىز ۇيگە ارقاسىن سۇيەپ وتىرا كەتتى دە, مەن شامەتاي اپامنان قالماي, سوڭىنا ىلەسىپ ۇيگە كىردىم... توردە بيىك قالىڭ توسەنىشتىڭ ۇستىندە اپپاق ساقالى وڭىرىنە قاراي جەلبىرەگەن, اق جەيدەلى, تۇلعاسى زور, الدە ماعان سولاي كورىندى مە, ءبىر ۇلكەن اتا وتىر ەكەن. اپام الگى كىسىگە ءيىلىپ سالەم بەردى دە, قوناق-كورپەنىڭ ءبىر شەتىنە كەلىپ تىزە بۇكتى.
– ءاي, شامەتاي, مىناۋ قاسىڭداعى كىشكەنتاي نەمەرە قىزىڭ با؟ – دەپ سۇرادى اتا.
– قىزىم عوي, جاكە, قىزىم عوي, – دەپ باسىن يزەدى اپام.
اپپاق ساقالىنىڭ ۇشىن ساۋساعىمەن سيپاي ءتۇسىپ, ەكەۋمىزگە الما-كەزەك قاراعان ول ءسال جىميا ءتۇسىپ:
– ە, باسە, كوزى تۇزداي بوپ وزىڭە تارتىپتى! – دەدى دە, تارامىستانعان كارى قولدارىن سوزىپ توسەگىنىڭ باس جاعىندا قىپ-قىزىل بوپ, البىراپ جاتقان ۇلكەن اپورت المانىڭ بىرەۋىن, ء«ما, الا عوي, قىزىم» دەپ ماعان ۇسىندى.
ەكەۋى انا-مۇنى اڭگىمەنىڭ باسىن قايىرىپ, سويلەسىپ جاتتى, ال مەن ءدامى ءتىل ۇيىرگەن, حوش ءيىسى بۇرقىراعان, قوس ۋىسقا سىيمايتىن شىرىن المانى ءتاتتى ءسولىن اۋزىما, بەتىمە سۇيكەي-مۇيكەي, بالالىق ءبىر ءسۇيسىنىس قوماعايلىقپەن الاڭسىز جەۋمەن بولدىم. كەيىن ۇيدەن شىققاسىن ءبىلدىم عوي, ماعان الما بەرگەن جامبىل اتام ەكەن. سول جىلدارى جاسى جۇزگە كەلىپ قالعان كەزدەرى ەكەن عوي, جارىقتىقتىڭ. ءيا, ول كەزدە بالامىز, ويىمىزدا ەشتەمە جوق قوي, كەيىننەن عوي وسى ولەڭ دەگەن الەمدى شەت-جاعالاي باستاعانىمدا جامبىلداي الىپتىڭ قولىنان الما جەگەنىم سول اڭىزداي ابىزدىڭ سونداعى ماعان بەرگەن باتاسى, قۇيتتاي جۇرەگىمە دارىتقان كيەلى ءدارۋى ەكەن عوي دەپ پايىمدادىم!.. مۇنى ماعان كىشكەنتايىمىزدان بىرگە وسكەن قىزى الكەناي قايتىس بولىپ, باتا جاساپ شاڭىراعىنا بارعانىمدا شامەتاي اپامنىڭ ماڭدايىمنان ءسۇيىپ تۇرىپ ەسىمە سالعانىن دا قالاي ۇمىتايىن! «نادياجان-اۋ, وسىنداي بولىپ ەل نازارىنا ىلىككەن اقىندىعىڭ, قازاقتىڭ ءسوزىن تالانتىڭمەن قاستەرلەگەن قاسيەتىڭ جامبىل تاتەمنىڭ ءوز قولىمەن بەرگەن ءبىر ءتۇيىر سول الماسىنىڭ, ءدام-باتاسىنىڭ قۇدىرەتى عوي» دەگەنىن قالايشا ەسىمنەن شىعارامىن! سول قادىرلى اپامىز, قاسيەتىنەن اينالايىن, تۋا بىتكەن دارىندى ادام بولاتىن. ءتىپتى سوناۋ جاسىراق كەزىندە تايىر جاروكوۆپەن بىرگە ايتىسقا دا قاتىسقان. اۋىلىمىزدا جالعىز قول ديىرمەن شامەتاي اپامدا بولاتىن, سونى تارتىپ وتىرىپ, كوكىرەگىنەن جارىپ شىعارعان ولەڭىن ءان قىلىپ ايتىپ وتىراتىن, ەلدىڭ سوعىستان كەيىنگى قيىن تاعدىرى, قوساعى مايداننان قايتپاعان جەسىرلەردىڭ, ۇلىنان ايىرىلعان انالاردى وسىلايشا جۇباتىپ وتىراتىنى, بالا بولسام دا ەسىمدە قالىپتى.
بالكىم, اقىندىق ونەردىڭ وزىمە و باستان جۇعىستى بولۋىنا دا وسىنداي جانى كىرشىكسىز, اقىنجاندى ادامداردىڭ بولمىس-ءبىتىمىن كورىپ وسكەندىگىم دە سەبەپ بولعان شىعار دەيمىن-داعى. شامالعان اۋىلىندا قارا ومار, سارى ومار دەگەن ەكى شال بولىپ ەدى. ەكەۋىنىڭ وتباسىنان اتتانعان ارىستاي ءتورت بالا مايداننان ورالماي, كەلىندەرى ارتىنشا كەتىپ قالىپ, كەمپىرلەرى و دۇنيەلىك بولعان قاريالارعا, ءبىر كوشەنىڭ بويىندا تۇرعاندار قاراساتىنبىز. ءار ءۇيدىڭ قازانىنان كەزەكتەسىپ ۇيىنە اس اپارىپ بەرەتىنبىز. مەنىڭ بەس-التى جاستاعى كەزىم, ءبىر كۇنى ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ كەزەگى كەلىپ, انام يرينا يوسيفوۆنا بورشش, كوك-سوك قوسىلعان ورىستىڭ باسقا دا ءدامىن الگى كىسىلەرگە مەنەن بەرىپ جىبەردى. ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ سالەمدەمە-اسىن العان قارا ومار اتام: «قىزىم, الاقانىڭدى جاي, باتا بەرەيىن!» دەگەسىن, مەن بۇرسيگەن ءبىر ۋىستاي الاقانىما قارادىم دا, بەرەتىن باتاسى سىيماي قالاتىنداي ۇزىنشا كويلەگىمنىڭ جەلبىرەگەن ەتەگىنىڭ ءبىر شەتىن توسىپ ەدىم, الگى اتامىز ءماز بولىپ ك ۇلىپ: «ەتەگىڭە ەل تولسىن!» دەپ بەتىن سيپادى. قازاقتىڭ ءسوزى بىلگەنگە – مارجان ەمەس پە, اقىن بولعان كەزىمدە قازاقتىڭ نادەجداسى اتانعان, ەلىمنىڭ الدىنداعى زورايار بەدەلىمە مەڭزەگەن ەكەن عوي دەيمىن الگى قادىرلى قاريا.
– قازاقتىڭ نادەجداسى اتانۋىڭىز الدىمەن ايتىسكەرلىك ونەردەگى اقىندىعىڭىزدان باستالدى عوي, بىلۋىمىزشە. قازاقتىڭ جانىنا, قانىنا سىڭگەن, ومىرىمەن بىتە قايناسىپ, حالىقپەن بىرگە جاساپ كەلە جاتقان وسى ايتۋلى ونەرگە ۇمتىلعان كەزدەرىڭىزدە ءوزىڭىز ۇلگى قىلعان, ۇستاز تۇتقان تۇلعالار تۋرالى دا ايتىلار سىرىڭىز بار شىعار؟!
– جامبىل تاتەمىزدىڭ وزىنە ەڭ جاقىن تارتقان شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى ۇمبەتالىنى ەرەكشە اتار ەدىم. ول كىسى ۇزىناعاشقا, تۇرلىبەكتىڭ بوساعاسىنا كەلىن بولىپ تۇسكەنىمدە مەنىڭ بەتىمدى اشقان ادام. بىزگە جەزدەلىك جاعىنان جاقىندىعى بار. ءوزى شاپىراشتىنىڭ ايقىم دەگەن تارماعىنان شىققان كىسى, ادەتتە, بۇلار ءبىتىمى ىقشام, بەت-ءجۇزى جۇقا, ادەمىشە بولىپ كەلەدى. وي نەسىن ايتاسىڭ, كومەيىنەن مارجان توگىلگەن ارقالى اقىن بولاتىن ۇمبەكەڭ, ءبىر اي بويى ايتىسسا دا, قيسسا-داستاندى جىرلاسا دا ءبىر ءسوزىن قايتالامايتىن حاس مايتالمان ەدى عوي. جەتىسۋ وڭىرىندە, بۇكىل الاتاۋ بويىنان اسىپ, اتاعى جەر جارعان ۇمبەتالىمەن ايتىسۋعا كەزىندە نۇريلا ابەنقىزى دەگەن اقىن قىزدىڭ عانا جۇرەگى داۋالاعان ەكەن. ول دا وسى توپىراقتان شىققان ءدۇلدۇل. سول ايتىسقا تورەلىك ايتقان, جەتپىس جاسقا كەلگەن جامبىل قىز اقىننىڭ ەرەكشە ءسوز ساپتاسىنداعى وتكىرلىكتى, ءمىردىڭ وعىنداي تەڭەۋلەرگە ءتانتى بولعانىن جاسىرا الماعان دەسەدى. قاراڭىزشى مىنەكي:
ال جاكە, ۇمبەتالى – تەرى ت ۇلىپ,
قاۋپيتقان ىشىنە ءبىر سابان تىعىپ.
تۇبىندە ءبىر كەرەگى بولار دەسەڭ,
اپارىپ بوساعاڭا قويعىن ءىلىپ, – دەيدى عوي ۇمبەتالىدەي زوردىڭ وزىنەن تايسالماي قاتتى-قاتتى ايتىپ. ايتىس ءسوزىنىڭ قاتتىلاۋ بولىپ كەتەتىن ءبىر سيپاتى وسى. سول ايتىستان سوڭ كوپ ۇزاماي ءوزىنىڭ امەڭگەرلەرى جاعىنان قاپيادا جاسالعان سويقان سوققىدان نۇريلا ورنىنان تۇرا الماي ءۇش اي جاتىپ دۇنيەدەن وتكەن دەگەن ءسوز بار, بۇل 1921 جىل بولسا كەرەك. ءوزىنىڭ ارتىق كەتىپ, نامىسقا تيەتىندەي ورلەپ, اسقاق كەتكەنىنە وكىنگەندەي, توسەك تارتىپ جاتقان نۇريلا اقىن ۇمبەتالىمەن «اعەكە, مەن توسكە شاۋىپ, ارتىق كەتىپپىن, مەنىڭ سول البىرت اڭعىرتتىعىمدى كەش» دەگەندەي سوزدەرمەن ارىزداسقان كورىنەدى دەسەدى ەل جادىنان جەتكەن ءسوز. مىنە, سول ۇمبەتالى اقىن مەنىڭ ونەگە تۇتار, ايتىس ونەرىندەگى ءپىرىم بولعانداي تۇلعالاردىڭ ىشىندەگى بىرەگەيى...
– «ەل جادىنان جەتكەن ءسوز» دەگەن ءبىر تاماشا ورامدى ايتىپ قالدىڭىز. حالىق اقىندارىنىڭ ايتىس, تولعاۋلارى, جالپى اۋىز ادەبيەتى اتالاتىن جاۋھار قازىنامىزدىڭ نەبىر اسىل دۇنيەلەرىنىڭ بىزگە جەتۋى دە ەكى عاسىردىڭ كۋاگەرى – ۇمبەتالىدەي حالقى ارداقتاعان اقىنداردىڭ ارقاسىندا ەمەس پە!
– ارينە, سولاي! اسىل قازىنامىزدىڭ ىقىلىم زاماندارىنان سولاي بولىپ كەلگەن. قازىرگىدەي ءسوز-بەينەگە سالىپ الاتىن نەشە الۋان تەحنيكانىڭ جوق كەزىندە ايتىس ءسوزى مەن سۋىرىپ سالما جىرلاردى ەل جادىنا قۇيىپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزگەن قازاق ولەڭ-جىرىنىڭ وسى سىندى شەبەرلەرى. ارعىسىن بىلاي قويعاندا, جامبىلدىڭ 1946 جىلى شىققان كىتابىنداعى وتكەن عاسىرداعى, عاسىر باسىنداعى دۇنيەلەرىنىڭ 90 پايىزى ۇمبەتالىدەن جازىلىپ الىنعان دەگەن دەرەكتى اقىن قاليجان بەكحوجيننىڭ ءبىر ماقالاسىنان وقىعانمىن. حالقىمىزدىڭ رۋحاني دىڭگەگىنىڭ بەرىك بولۋىنا الدىمەن سۋىرىپ سالما اقىندارىنىڭ, ءسوز ۇستاعان بي-شەشەندەرىنىڭ قوسقان ۇلەسى ولشەۋسىز زور ەكەنى كۇمانسىز. عاسىرلار قويناۋىنان جەتكەن ايتىس ونەرىنەن ەلدىڭ ەجەلگى تاريحىن, باعزىداعى ءداستۇر-سالتىن, مىنەز-سيپاتىن, باتىر, ەر تۇلعالارىنىڭ بولمىس-ءبىتىمىن تانيمىز عوي! ۇلتتىڭ تۇتاستاي وبرازىن جاساعان دا سولاردىڭ جادىندا ساقتالعان دۇنيەلەر!
– ال وسى كەزەڭ تۇرعىسىنان, ءوزىڭىز تىكەلەي اتسالىسقان كەزدەگى ايتىستارعا ورالساڭىز, ءبىراز ويعا ارقاۋ ەتەرلىك جايتتار دا بار شىعار. قازاق پوەزياسىندا تاماشا تالانتىمەن, جىرلارىمەن تانىلا باستاعان ورىس قىزىن ايتىس ونەرى نەسىمەن ەلىكتىردى؟
– نەسىمەن دەيسىڭ عوي, سۇراعىڭ ورىندى-اق. مەنىڭ ءسوز ونەرىمەن «اۋىرۋىما», ونىڭ ىشىندە ولەڭ ءسوزىنىڭ قۇدىرەتىنە باس يۋىمە ىقپال ەتكەن وسكەن ورتام, ءبىلىمىن, ونەگەسىن دارىتقان ۇستازدارىم دەسەم, اقيقاتتان الىس كەتپەگەنىم. قىزىلوردا پەدۋچيليششەسىنە وقىعان جىلداردان باستاپ جازعان تىرناقالدى جىرلارىما ءورىس اشقان ادەبي ورتانىڭ بەل ورتاسىندا اسقار توقماعامبەتوۆ اعا بولدى. ايگىلى ماناپ كوكەنوۆپەن ساحناداعى تانىس-بىلىستىگىمىز دە وسى كەزەڭدەردە ءوتتى. ول كىسىمەن 28 رەت ايتىسقا ءتۇسىپپىن. اسىرەسە 1980 جىلعى وتكەن رەسپۋبليكالىق II ايتىس كۇنى كەشەگىدەي كوز الدىمدا. مارە الدىنداعى ساحنا تورىندەگى ءبىرىنشى ىرىكتەۋ بولىمىندە ەكەۋمىزدى ەڭ سوڭىنا قالدىردى. باسقا جۇپتار ايتىسىپ جاتتى, ساحنانىڭ سىرتىندا كەزەگىمىزدى كۇتىپ وتىرمىز. ماناپ اعا ورنىندا بايىز تاۋىپ وتىرا الماي, ءارلى-بەرلى ادىمداي ءجۇرىپ كۇيىپ-پىسەدى. «مىنالاردىڭ ەكەۋمىزدى ەڭ سوڭىنا قالدىرعانى نەسى؟!» دەيدى ماعان, اشۋدان بەت-ءجۇزى انتەك قىزارىپ, ءوزى ساپ-سارى ادام عوي. «وي, اعا, سونى دا بىلمەيسىز بە, اۋەلى قازاقتار ايتىسىپ بولسىن, ەكى ورىستى سوڭىنان شىعارامىز دەگەنى عوي!» دەسەم, «وسى ساعان ءسوز ايتۋعا بولمايدى» دەپ ودان ءارى ىزا بولادى, جارىقتىق. سودان ءبىرىنشى بولىمنەن ءوتىپ, مارەدە تاعى دا ەكەۋمىز كەزدەسپەيمىز بە!
اعەكە, مەن دە تارتتىم تۇرىڭىزگە,
سايراعان ساندۋعاشتاي تىلىڭىزگە.
تۇسىڭا قارىنداسىڭ كەلىپ قالدى,
ءتۇرىمىز ۇقساعاسىن بىرىمىزگە, – دەپ ايتىس جىرىنىڭ دوداسىن باستاپ جىبەرگەنىمدە جانكۇيەر حالىق دۇرك كوتەرىلىپ, ورىندارىنان تۇرىپ كەتكەنى ەسىمدە...
مىنە, ماناپ كوكەنوۆتەي سىر دۇلد ۇلىمەن بولعان وسىنداي ايتىستارىمنىڭ ءوزى ءبىر مەكتەپ. شىن جۇيرىكتەرمەن ايتىسقانىزدا دا كوپ نارسەنى زەردەڭىزگە ءتۇيىپ وتىراسىز. ءىرى سويلەۋ, ورىندى جەرىندە ءزىلسىز ازىلمەن ايتارىڭدى استارلاپ, ادەمى جەتكىزە ءبىلۋ دە ايتىستىڭ باعاسىن ارتتىرادى. ال تەرمە ماقامىنا سالىپ ايتۋ, حالىق ءانىنىڭ تەرمەلىك سازىمەن ورايلاستىرا ايتۋ ءداستۇرى, وكىنىشكە قاراي, قازىرگى ايتىستىڭ تالانتتى جاس اقىندارىندا جەتىسپەي جاتادى. ايتىس ويىمەن دە, جۇرەككە جەتكىزەر سازىمەن دە حالىقتى باۋراسا عانا ناعىز ايتىس.
ەجەلگى ايتىس ونەرىمىزدىڭ قايتا ورلەۋ دەڭگەيى سول ءىى رەسپۋبليكالىق ايتىستا كورىندى دەپ ويلايمىن, ءبىرىنشى ايتىس 1943 جىلى وتكەن ەدى عوي...
– «سىر ەلى – جىر ەلى» دەيدى عوي. قازاق پوەزياسىنىڭ ءابدىلدا تاجىباەۆتاي ابىزدارى شىققان, تالاي تالانتتاردىڭ قانات قاققان ۇياسىندا العاشقى ءبىلىم ساپارىن باستاپ, سوندا ءومىر جولىنىڭ ءبىر بەلەسىن قالدىرعان ءسىز اقىندىق جولىڭىزدى اشقانداردىڭ قاتارىندا اسقار توقماعامبەتوۆ بولعانىن ايتىپ قالدىڭىز...
– جەردىڭ دە, ورتانىڭ دا ادام جان-دۇنيەسىنىڭ قالىپتاسۋىنا اسەرى بولاتىنى اقيقات. مەنى سول سىر ەلىنەن الماتىعا, 1961 جىلى ساۋىردە قازاقستان جازۋشىلارى وداعىنىڭ پلەنۋمىنا اكەلىپ, قازاق ادەبيەتىنىڭ كيەلى شاڭىراعىنىڭ تابالدىرىعىنان اتتاتقىزعان اسەكەڭ اعامىز ەدى. قازاق جىرىنىڭ وتانى – سىر ەلىنىڭ قۇدىرەتى سونداي, بىزگە كەلگەن ورىس قىزى نادەجدانىڭ ءوزى دە قازاقشا ولەڭ جازىپ كەتتى دەگەندى جاڭالىق الدە ماقتانىش تۇتقانى ما ەكەن, ايتەۋىر مەنى العاش رەت سول الماتى مىنبەرىنەن ولەڭ وقىتقان اسقار اعام بولاتىن. مىنبەردەن ءتۇسىپ, زالداعى ورنىما وتىرا بەرگەنىم سول ەدى, پلەنۋم تورىنەن ۇلى مۇحاڭ – مۇحتار اۋەزوۆ ءمۇسىلىم بازارباەۆتى جىبەرىپ, مەنى قاسىنا شاقىرتىپ الدى. جانىنا كەلگەنىمدە ول كىسى نۇرلى ءجۇزىن بۇرىپ ماعان اسىقپاي كوز تاستادى دا, ايالى ۇلكەن جانارىنان ەرەكشە مەيىرىم توگىلىپ: ء«پالى, قارلىعاشتاي قۇيتتاي ورىس جۇرەگىڭە قازاق ولەڭىنەن قانداي ادەمى ۇيا سالعانسىڭ!» دەپ ءسۇيسىنىس ءبىلدىردى. ۇلى ادامنىڭ العاشقى قادامىما بەرگەن مۇنداي ايرىقشا باعاسى مەنىڭ قازاققا اينالعان ورىس جۇرەگىمدە ماڭگىگە ساقتالىپ قالدى! ءيا, مۇحاڭدى ءبىرىنشى جانە سوڭعى رەت كورۋىم بولىپتى بۇل. ليتسەي شاكىرتى پۋشكيننىڭ ۇستازىنداي كورىپ قاسيەتتەگەن قارت دەرجاۆينگە ايتقانى وسىندايدا ەرىكسىز ويعا ورالادى ەكەن:
«ستاريك دەرجاۆين ناس زامەتيل,
ي, ۆ گروب سحوديا, بلاگوسلوۆيل»...
– الماتى ءسىزدى قازاق اقىنى رەتىندە وسىلاي تانىعان ەكەن عوي...
– وسى جەردىڭ, شامالعاندا تۋىپ, ۇزىناعاشقا ۇزاتىلعان, ءتورت بالامدى – ۇل-قىزدارىم – قۇرالايىمدى, قارلىعاشىمدى, ءلايلىم مەن جانىبەگىمدى وسى جەردە دۇنيەگە اكەلگەن الماتى وبلىسىنىڭ قىزىمىن عوي. قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ مۇعالىمى دەگەن ديپلوم الىپ, ينستيتۋتتى دا الماتىدا تامامداعانمىن.
ال مەنى ناعىز اقىندىق جولعا تۇسىرگەن سىر ەلى – قىزىلوردا عوي. ايتىستاردا دا سول قىزىلوردانىڭ نامىسىن قورعايتىنمىن. ول جىلدارى رەسپۋبليكالىق ايتىستىڭ مارەسىنە جەتكەنشە وبلىس-وبلىس بولىپ ايتىساتىنبىز, مارەدە مەنىڭ شىمكەنت وبلىسىنىڭ اقىنى, سول كەزدەرى جاسى الپىستى القىمداپ قالعان ەگدەلەۋ اقىن جولداس داستانوۆپەن ايتىسىمنىڭ ەستە قالارلىق ءبىر تاريحى – اتاقتى باتىرىمىز, قازاقتىڭ ماقتانىشىنا اينالعان تۇلعا باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ قولىنان التىن ساعات الۋىممەن بايلانىستى عوي. بۇل ەل اۋزىنا تاراپ كەتكەن وقيعا عوي كەزىندە. نە كەرەك, تورەشىلەر مەنى جەڭىمپاز دەپ جاريالاپ, ايتىستى ۇيىمداستىرۋشىلار اقىنداردىڭ ارقايسىنا «پوبەدا» دەگەن ەرلەر ساعاتىن بەرىپ, سىي-سياپاتتارىن كورسەتىپ جاتتى. كەزەگىم جەتىپ, ساعاتتى ماعان ۇسىنعالى جاتقاندا زالدىڭ الدىڭعى قاتارىنان: «المايدى نادەجدا ول ساعاتتى! - دەگەن ءبىر زور داۋىس گۇر ەتە ءتۇستى, باۋكەڭ ەكەن بۇل. – كامە-ە-ش! بار دا, قازىر ساتىپ اكەل, نادەجدانىڭ قولىنا بۇگىن التىن ساعات تاعىلادى!» ايتىس ۇيىمداستىرۋشىلارىنىڭ توبەسىنەن اشىق كۇندە جاي تۇسكەندەي بولدى دەسەم, ارتىق كەتپەسپىن. «نادەجداعا شەبەرلىگى ءۇشىن» دەپ جازىپ, باۋكەڭ ءوز اتىنان سىيلاعان سول «ليرا» التىن ساعاتى ۇزىناعاشتاعى ۇمبەتالى مۋزەيىندە تۇر قازىر. ءوزىم اسا قادىرلەگەن اقىننىڭ مۋزەي-ءۇيىن ۇيىمداستىرۋدىڭ باسى-قاسىندا بولعان, ازدى-كوپتى ەڭبەگى سىڭگەن نادەجدانىڭ مۇراجاي كورمەسىنە ۇسىنعان دۇنيەسىنىڭ ءبىرى بولىپ ەل جادىندا ساقتالسىن دەگەنىم عوي...
...اڭگىمە مارەسىنە ابىلايحان الاڭىنىڭ تورىندە تۇرعان حان تاعىنا بارعانىمىزدا جەتتىك. ەلدىڭ رۋحاني ءومىرىنىڭ جادىندا عاسىرلار بويى قاستەرلەنىپ كەلگەن وسى قاسيەتتى ورىننىڭ رۋحى جەبەگەن, جۇرەگىنە قازاق جىرى ۇيا سالعان اقىن:
– مەنى ءوز تىلىندە سويلەتكەن قازاقتىڭ كوڭىلى مىنا كوكشە بيىگىنەن كورىنگەن تۇنىق اسپانداي بيىك قوي, شىركىن! ء«ار كۇنىم, مەيىرىمى جاتقان ءيىپ, قازاق بوپ تۋىلعاننان بار ما بيىك! باتىر مەن اقىنداردىڭ جالعاسىمىز, جۇرەتىن توبەمىزدى اسپان ءسۇيىپ!» مىنە, تاپ وسى ساتتە ءتىل ۇشىما وسىنداي ولەڭ جولدارى ورالا كەتتى, ءماديجان! بۇل ولەڭىمە «ابىلاي حان بابامنىڭ تاستان قاشالعان تاعىن كورگەنىمدە» دەگەن تاقىرىپ قويامىن!..
– حالقىڭىزدىڭ جۇرەگىن سۇيسىنتكەن تالانتىڭىز اسپان-كوڭىل بيىگىڭىزدەن الاسارماسىن, رۋحاني سىرشىلدىققا تولى اڭگىمەڭىزگە زور راحمەت, ناديا اپاي!
اڭگىمەلەسكەن
ءمادي ايىمبەتوۆ,
جازۋشى
