تاۋەلسىز مەملەكەتىن قۇرۋ ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويعى اسىل ارمانى بولىپ كەلدى, بۇعان قول جەتكىزۋ جولىندا سانسىز قۇرباندىقتار دا بولدى. تاۋەلسىزدىككە يە بولۋ جانە ونىڭ العاشقى ازات كۇندەرىن كورۋ باقىتى ءبىزدىڭ ۇرپاقتىڭ عانا ماڭدايىنا جازىلىپتى.
وسى تۇرعىدان كەلگەندە, جاڭا, تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ دۇنيەگە كەلگەنىن جاريا ەتكەن 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانى ءبارىمىز ءۇشىن دە بارلىق باياندى قاينارلارىمىزدىڭ باستاۋى بولىپ تابىلادى.
ەگەمەندىلىكتىڭ ەڭ العاشقى باستاۋ جىلدارىندا قازاقستان الەمدىك قوعامداستىقتىڭ قاتارىنا تولىققاندى مۇشە رەتىندە قوسىلىپ, تاماشا تاريحي تابىستارىمەن ءوزىن سەنىمدى تۇردە الەمگە ايگىلەي ءبىلدى. بۇل تۇلعالى تابىستارىمىز قازاقستاندىقتاردىڭ ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ توڭىرەگىنە تىعىز توپتاسىپ, زەردەلەپ, بايىپتاپ, ەلەپ, ەكشەلگەن ستراتەگيالىق باعدارسىز مۇمكىن بولماس تا ەدى.
تاريح بۇرالاڭىنىڭ تولقىندى تۇسىندا ءوز تاعدىرىن سەنىپ تاپسىرعان حالىقتىڭ ءارى جاناشىرى ءارى قامقورى بولا بىلگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇگىندە «قازاقستاندىق يدەيا», «قازاقستاندىق جول», «تابىستىڭ قازاقستاندىق فورمۋلاسى» دەگەن اتاۋلاردىڭ بارىنە دە ايرىقشا سيپات, ايقىن مازمۇن بەرىپ, جاڭا تۇرپاتتى جاسامپاز ەل قالىپتاستىردى.
تاۋەلسىزدىك تۇلعاسىن قالىپتاستىرۋ تۇرعىسىندا ءوزى دە تاريحي تۇلعاعا اينالىپ, قيلى كەزەڭدەردەن حالقىن جارقىن جولعا باستاپ, جاڭىلماي ءىز اشقان ەلباسىنىڭ ەمەن-جارقىن بەينەسىن, ءار قيلى ءساتىن اشاتىن جيىرما جازبانى وقىرمان نازارىنا ۇسىنۋدى ءجون كوردىك.
العاشقى جولدىڭ اق باتاسى
1991 جىلدىڭ 17 جەلتوقسانىندا رەسپۋبليكا الاڭىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىنىڭ جاريالانۋىنا جانە 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعالارىنىڭ 5 جىلدىعىنا ارنالعان ميتينگ بولدى. الاڭعا جينالعاندار الدىندا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ ءسوز سويلەدى. «تاۋەلسىزدىككە يە بولۋ جانە دەربەس مەملەكەت قۇرۋ قازاق حالقىنىڭ كوپ جىلعى ارمانى ەدى. مىنە, سول كوپتەن كۇتكەن كۇن كەلىپ جەتتى. وسىناۋ جان تەبىرەنتەر ساتتە وتانىمىزدىڭ ابىرويى, بوستاندىعى مەن تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەندەردىڭ بارلىعىن, سولاردىڭ ىشىندە وسى جارقىن كۇنگە جەتپەي كەتكەن, وزدەرىنىڭ تۋعان قازاقستانى قالاي تاۋەلسىز مەملەكەت بولعانىن كورمەي كەتكەن جەلتوقسان وقيعالارىنىڭ قاھارماندارىن دا ەسكە الۋدى ءوزىمىزدىڭ قاسيەتتى بورىشىمىز دەپ ەسەپتەيمىز», – دەپ ەدى ول تۋعان حالقىنىڭ الدىندا تولقىپ تۇرىپ. از-كەم ۇنسىزدىكتەن كەيىن پرەزيدەنت ءسوزىن بىلاي دەپ جالعاستىردى: «تاۋەلسىزدىك ءبىزدىڭ بارشامىزعا ايرىقشا زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك-ساياسي دامۋىمىز, ەكونوميكالىق وركەندەۋىمىز بەن الەۋمەتتىك الەۋەتىمىز بۇدان بىلاي ءوز قولىمىزدا, ءبارى دە تەك قانا وزىمىزگە بايلانىستى. تاريح جولى ۇزاق. اسىققانىمىز ءجون, بىراق اپتىعۋىمىزعا بولمايدى. قازاقستاننىڭ كوپ ۇلتتى حالقى بارلىق سىناقتاردان ابىرويمەن ءوتىپ, الداعى كەزدە دە تاريحتىڭ لايىقتى بيىگىندە بولاتىنىنا, ال تۋعان ەلىمىزدىڭ بەرەكەلى ءومىر ءسۇرىپ, ءوسىپ-وركەندەيتىنىنە كامىل سەنەمىن. جاقسىلىققا ءۇمىت ارتايىق, دوستار! سول ءۇمىتىمىز اقتالسىن». تۇڭعىش پرەزيدەنت ومىرگە جاڭا كەلگەن مەملەكەتكە ۇزاق تا باقىتتى عۇمىر تىلەپ, اق باتاسىن وسىلاي بەرگەن ەدى. وسى ميتينگىدە پرەزيدەنتىمىز قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن ءبىرىنشى بولىپ تۋىسقان تۇرىك ەلى تانىعانىن, ونىڭ استاناسى انكارادا ۇلى ۇلتتىق ءماجىلىستىڭ وتىرىسىندا بۇل ماسەلە كۇن تارتىبىنە كەزەكتەن تىس قويىلىپ, دەپۋتاتتاردىڭ ءبىراۋىزدان قولداعانىن جاريا ەتتى. ال 1991 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىنگى ساناۋلى كۇندەردە قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن تاعى دا 18 ەل تانىدى. باتامەن ەر دە كوگەرەر, ەل دە كوگەرەر دەگەن وسى بولار.اتاجۇرتتىڭ ارنايى شاقىرۋى
بۇگىندە بۇل ۇمىتىلعان جايت. الايدا تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى العاشقى اپتالاردا ەلدىڭ ۇلتتىق قايتا ورلەۋىنىڭ باستى قاينارلارىنىڭ بىرىنە اينالعان وقيعا بولىپ ەدى. 1991 جىلعى 31 جەلتوقساندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ قازاق راديوسى ارقىلى شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسىنىڭ وكىلدەرىنە ارناپ ءسوز سويلەپ, بىلاي دەپ مالىمدەدى: «ءبىز, قازاقتار – ەجەلدەن ەركىندىك اڭساعان حالىقپىز. دەربەس مەملەكەت قۇرۋ ءاردايىم ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ اسقاق ارمانى بولىپ كەلدى. قۇدايدىڭ كومەگىمەن بۇگىن بيلىك ءبىزدىڭ ءوز قولىمىزعا ءتيدى. بۇدان بىلاي قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىز, دەموكراتيالىق مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا جاتادى. ءوز اۋماعىمىزداعى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بارلىق تىزگىنىن ءبىز ءوز قولىمىزعا الدىق. ءوزىمىزدىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىمىزدى ءبىز ەشكىمنىڭ نۇسقاۋلارىن كۇتپەي, ءوز بەتىمىزشە, ءوز ەركىمىزبەن ءجۇرگىزەمىز, بۇدان بىلاي قالاي ءومىر سۇرەتىنىمىزدى ءوزىمىز شەشەمىز». سودان كەيىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى راديوقابىلداعىشتارعا قۇلاقتارىن توسىپ, جاۋابىن تاعاتسىزدانا كۇتىپ وتىرعان ادامدار سۇراعىنا, نەگىزگى ءماسەلەگە كوشتى. «قىمباتتى باۋىرلار! ءوز وتانىنان قول ۇزگەن سىزدەردى: «اتا مەكەنىمىزگە ورالۋعا بولا ما, بۇل قالاي جۇزەگە اسادى جانە بۇل قاشان مۇمكىن بولادى؟» دەگەن سۇراقتار مازالايتىنىن جاقسى بىلەمىن. ادام ءۇشىن «تۋعان جەردىڭ ءتۇتىنى دە ءتاتتى ەكەن...» دەپ بەكەر ايتىلماعان... ءوز قانداستارىمىزدىڭ تاريحي وتانىنا ورالۋىنا ىقپال ەتۋدى ماقسات تۇتىپ جانە وسى ورايدا ادام قۇقىعى تۋرالى حالىقارالىق اكتىلەردى باسشىلىققا الا وتىرىپ, قازاقستان ۇكىمەتى باسقا رەسپۋبليكالار مەن شەت مەملەكەتتەر ازاماتتارىنىڭ قاتارىنان اۋىلدىق جەرلەردە جۇمىس ىستەگىسى كەلەتىن جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرىن قازاقستانعا قونىستاندىرۋدىڭ شارتتارى مەن ءتارتىبى تۋرالى ارنايى قاۋلى قابىلداعانىن سىزدەرگە حابارلاۋعا اسىقپىن. دەمەك, وتانىنا ورالعىسى كەلەتىن باۋىرلارىمىز ءۇشىن ەسىگىمىز بەن قۇشاعىمىز اشىق. جولدارىڭىز وڭ بولسىن, سىزدەردى بابالارىمىزدىڭ ارۋاعى جەلەپ-جەبەپ ءجۇرسىن!». پرەزيدەنتتىڭ بۇل شاقىرۋى جاۋاپسىز قالماي, وسىناۋ ورىندى ءسوز قازاق دياسپوراسىنىڭ جۇرەكتەرى مەن كوڭىلدەرىنە تىكەلەي جول تاپتى. كوپ ۇزاماي قازاق تاريحىنداعى ۇلى كوش باستالدى: شەتەلدەگى وتانداستارىمىزدىڭ مىڭداعان وتباسىلارى قازاقستانعا, اتاجۇرتقا قونىس اۋدارا باستادى. كەلەسى, 1992 جىلدىڭ كۇزىندە, الماتىدا دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ ءبىرىنشى قۇرىلتايى شاقىرىلىپ, دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى قۇرىلدى. جاڭا قاۋىمداستىقتىڭ توراعاسى بولىپ نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءبىراۋىزدان سايلاندى. وسىلايشا, سول كەزەڭدەگى ەلدەگى الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ قيىن بولۋىنا, ۇزاققا سوزىلعان ەكونوميكالىق داعدارىسقا قاراماستان, قازاقستان ەتنوستىق دياسپورا وكىلدەرىن ەرىكتى تۇردە قايتارىپ الۋ ساياساتىن جالاڭ ءسوز ەمەس, ءىس جۇزىندە جۇيەلى ءارى ناتيجەلى جۇزەگە اسىرعان الەمنىڭ ءۇش ەلىنىڭ ءبىرى رەتىندە (يزرايل جانە گەرمانيا) باۋىرلاستارىن باۋىرىنا تارتقان تاريحي قادام جاسادى. باتادان باستالعان باياندى كوش ەلگە ەل قوستى, ەرگە ەر قوستى. ۇلى كوشتىڭ ۇرانشىسى بولعان ۇلاعاتتى ەلباسى وسىناۋ قاراسى ۇزىلمەس قازىنالى كوشتىڭ دە قوزعاۋشىسى بولدى.اجال ارانىنا توسقاۋىل
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ پرەزيدەنت قىزمەتىندەگى اسا ابىرويلى ىستەرىنىڭ ءبىرى سەمەي يادرولىق سىناق الاڭىنىڭ جابىلۋى بولدى. ونىڭ بۇل شەشىمى استە كەزدەيسوقتىق نەمەسە كەۋدەمسوقتىق ەمەس ەدى. سەبەبى, كسرو حالىق دەپۋتاتتارى ءى سەزىنىڭ مىنبەرىنىڭ وزىنەن-اق ونىڭ ساياسي تۇعىرناماسىنداعى 12 ۇستانىمنىڭ ءبىرى ارال جانە سەمەي وڭىرلەرىنىڭ ەكولوگيالىق كۇيرەۋىنە بايلانىستى يادرولىق, اسكەري جانە باكتەريولوگيالىق پوليگوندار مەن زەرتحانالاردىڭ زياندى اسەرىن جويۋعا ارنالعان ەدى. بۇل پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن «نەۆادا – سەمەي» يادرولىق سىناقتارعا قارسى قوزعالىسىنا ءوزىنىڭ ەڭ قايراتكەر وكىلدەرىن اتتاندىرعانمەن ءالى دە كوپ ۇلتتى قازاقستاننىڭ زيالىلارىنىڭ كۇشى انىق جەتكىلىكسىز بولاتىن. بۇل جەردە تەك جۇرتشىلىقتىڭ عانا ەمەس, پارمەندى پايىمىن توردەگىلەردىڭ ءوزى توبە بيدەي قۇرمەتتەيتىن, ستراتەگيا مەن تاكتيكادا تىسقاققان, ساياسي مايدانداعى «اۋىر سالماقتىلاردىڭ» دا كۇش سالۋى قاجەت بولاتىن. ول كەزدە مۇنداي جان ءىس جۇزىندە, تەك نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى عانا بولاتىن. بۇل جولدا ن.ءا.نازارباەۆ ورتالىق پارتاپپارات قىزمەتكەرلەرى, اسكەري-ونەركاسىپتىك كەشەن, وداقتىق مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولار جەتەكشىلەرى تاراپىنان بەلسەندى ءارى وتە قۋاتتى وداقتىق وكتەمدىككە تولى قارسىلىققا تاپ بولدى. وزىنە ءتيىمدى مارتەبەسىن ساقتاپ قالۋعا مۇددەلى, قاساڭ قاعيداعا بوي ۇرعان پيعىلى ودان كەم ەمەس جانە سانى ەداۋىر كوپ پەندەلەر قازاقستاننىڭ وزىندە دە بار ەدى. ولار ماسكەۋگە تىكەلەي باعىناتىن قورعانىس كاسىپورىندارىنىڭ, ءتۇرلى عىلىمي-زەرتتەۋ جانە جوبالاۋ ينستيتۋتتارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى بولاتىن. قازاقستاندا جىلدار بويى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان ولار ەڭبەكاقى, الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەر, حالىق كوپ تۇتىناتىن تاۋارلارمەن قامتاماسىز ەتىلۋ, مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ دەڭگەيى جونىنەن ارتىقشىلىق جاعدايعا يە بولىپ, بەينەبىر باسقا الەمدەگىدەي ءومىر ءسۇردى دە, سوعان سايكەس, رەسپۋبليكانىڭ پروبلەمالارىن سەزىنبەك تۇگىلى, جەرگىلىكتى بيلىكتى ءمۇمكىندىگىنشە ەلەي دە قويمايتىن. مۇندا جاقسى مەكتەپتەردىڭ, اۋرۋحانالاردىڭ, مادەني جانە تۇرمىستىق وشاقتاردىڭ, ت.ب. ءىس جۇزىندە جوقتىعىنا ولاردىڭ باسى اۋىرا قويمايتىن. ايگىلى «يادرولىق تەپە-تەڭدىك» دەگەن جاتتاندى ۇعىمدى بەتپەردە تۇتا وتىرىپ, بۇل اجال اجداھالارى حالىق پەن تابيعاتقا قارسى تاعىلىق سىناقتار جاسادى, ولاردىڭ زارداپتارى ءالى كۇنگە دەيىن سەزىلۋدە. نۇرسۇلتان نازارباەۆ پوليگوندى جاپقان كەزدە, ول ءوزىن حالىقتىق پرەزيدەنت رەتىندە عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە «سەمسەردەن سوقا سوققان ساياساتكەر» اتانىپ, بۇكىل الەم قول سوققان دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيدەگى باسشى رەتىندە دە كورسەتە ءبىلدى. «ەل بولسا ەر تۋعىزباي تۇرا المايدى» دەگەن حالىق سوزىندە قاپى جوق.ۇلت ابىرويىنىڭ ۇرانشىسى
1989 جىلعى 22 ماۋسىمدا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىنە سايلاندى. رەسپۋبليكانىڭ ءبىرىنشى باسشىسى رەتىندەگى ونىڭ جاڭا قىزمەتىنىڭ باستالۋى 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعالارى مەن سودان كەيىن رەسپۋبليكامىزدا ورەسكەل ءورىس العان ساياسي قۋعىن-سۇرگىندەرگە بايلانىستى قالىپتاسقان كۇردەلى مورالدىق-پسيحولوگيالىق احۋال جاعدايىندا ءوتىپ جاتتى. كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ 1987 جىلعى ارنايى قاۋلىسىندا قازاق حالقى ءادىلەتسىز ءارى نەگىزسىز ۇلتشىل رەتىندە ايىپتالدى دا, جەكە پىكىرىنە جول بەرگەندەردىڭ ءبارىنىڭ, سونداي-اق, كەي جاعدايدا جەرگىلىكتى ەمەس ۇلت وكىلدەرىنىڭ دە سوڭىنان ناعىز شىراق الىپ ءتۇسۋ قولدان ۇيىمداستىرىلدى. مۇنداي جاعدايدا كوپ ۇلتتى رەسپۋبليكادا ونىڭ ازاماتتارىنىڭ اراسىندا ءوزارا سەنىمدى قايتا ورنىقتىرمايىنشا, ءىستىڭ تابىستى بولۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. ۇلت ماسەلەسىن ادال جانە اشىق شەشۋگە دەگەن باعداردى تۇراقتى جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, ن.ءا.نازارباەۆ العاشقى كەزەكتەگى ىستەردىڭ قاتارىنا اتالعان قاۋلىنى جويۋعا قول جەتكىزۋ ماقساتىن قويدى. 1989 جىلعى 19 قىركۇيەكتە ماسكەۋدە بولعان كوكپ وك پلەنۋمىندا ءسوز سويلەگەن ول: «ۆ نەم دوپۋششەنى نە تولكو نەوبوسنوۆاننىە, نو ي وسكوربيتەلنىە دليا نارودا فورمۋليروۆكي. ناپريمەر, فيگۋريرۋەت تاكوە پونياتيە, كاك «كازاحسكي ناتسيوناليزم». نو موجەت لي ۆ پرينتسيپە كاكوي-ليبو نارود ۆ تسەلوم ستات نوسيتەلەم ەتوي انتيگۋماننوي چەرتى؟ گلۋبوكو ۋۆەرەن, چتو نەت. ۆىراجايا منەنيە كوممۋنيستوۆ ي وبششەستۆەننوستي رەسپۋبليكي, پروشۋ تسك پەرەسموترەت ەتي وشيبوچنىە پولوجەنيا پوستانوۆلەنيا, نانوسياششيە ۋششەرب چەستي ي دوستوينستۆۋ ناشەگو نارودا, بروسيۆشيە تەن نا ەگو ينتەرناتسيونالنۋيۋ سۋششنوست». تاباندى پىكىر, تۇجىرىمدى دالەلدەردىڭ ارقاسىندا ۇلت نامىسىن قورلايتىن قاراۋ قاۋلى جويىلدى. وسىمەن ءبىر مەزگىلدە جەلتوقسان وقيعالارىنان كەيىن زارداپ شەككەن ازاماتتاردى اقتاۋ ءۇردىسى باستالدى. ولاردىڭ كوبىنىڭ بۇزىلعان قۇقىقتارى قالپىنا كەلتىرىلىپ, قالىپتى قاراپايىم ومىرگە ورالدى. سول العاشقى كەزەڭنىڭ باستى قورىتىندىلارىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كەيىنىرەك 1998 جىلعى 16 قاڭتاردا «كازاحستانسكايا پراۆدادا» جارىق كورگەن «حرانيت پاميات, كرەپيت سوگلاسيە» دەپ اتالاتىن ءوزىنىڭ بەلگىلى ماقالاسىندا بىلايشا قورىتىندىلادى: «پوليتيكي تەح لەت كاك زاكلينانيە پوۆتوريالي زاتەرتىە شتامپى تيپا «درۋجبا نارودوۆ نە پوسترادالا», «سوۆەتسكي ينتەرناتسيوناليزم ۆىدەرجال يسپىتانيە نا پروچنوست». نو ليۋديام بىلو ياسنو, چتو درۋجبا دالا ترەششينۋ: ۆ وتنوشەنياح مەجدۋ پرەدستاۆيتەليامي رازنىح ناتسيونالنوستەي پوياۆيلاس ناپرياجەننوست, ستالا پروياۆلياتسيا تەندەنتسيا ك ۆزايمنوي وبوسوبلەننوستي. ۆسە ەتو ۋسۋگۋبليالوس نەۋكليۋجيمي دەيستۆيامي پارتينىح ي گوسۋدارستۆەننىح ورگانوۆ, كوتورىە, ۆ «لۋچشيح تراديتسياح بيۋروكراتيزما», ۆمەستو پوليتيچەسكوي ي تسەلەناپراۆلەننوي رابوتى ستالي سوستاۆليات بەسكونەچنىە «پلانى مەروپرياتي», نە پودكرەپلەننىە ني ماتەريالنو, ني ورگانيزاتسيوننو... ي تولكو س وبرەتەنيەم نەزاۆيسيموستي ۆ ناشەي سترانە ناچالسيا دۋحوۆنىي رەنەسسانس, وسنوۆاننىي نا پودليننوم ۆوزروجدەني يازىكا, وبىچاەۆ ي تراديتسي كازاحسكوگو نارودا. س پريتەسنەنيامي وسكوربيتەلنوگو ي ۋنيجەننوگو توتاليتاريزموم نارودا, كاك, ۆپروچەم, ي درۋگيح ناسەليايۋششيح كازاحستان نارودوۆ, بىلو پوكونچەنو. ۆەريۋ, چتو ناۆسەگدا». «ۇلتىنا سۇيەنگەن ۇتىلماس» دەگەن سوزگە مىسال وسى شىعار.ايقاي-شۋدان – اشىق پىكىر الىسۋعا
1989-1990 جىلدار كسرو-دا ىرىڭ-جىرىڭ اڭگىمە كوبەيىپ, كرەملدىڭ قولىنداعى بيلىكتىڭ سۋسىپ شىعىپ بارا جاتۋىمەن ەرەكشەلەندى. ەتنوستىق تەكەتىرەستەردىڭ جارىلعىش كۇشتەرى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋالدارى اۋىر شەتكى ايماقتاردا ءپىسىپ-جەتىلىپ, سول كوڭىل-كۇي قالالار مەن استانالارعا قاراي لىقسىدى. ماسكەۋدىڭ كيكىلجىڭ جاعدايلاردى بولجاپ, الدىن الۋعا قابىلەتسىزدىگى قوعامدا وكتەمدىك پەن سەنىمسىزدىكتىڭ ورىن الۋىنا جول اشىپ, ادامداردى ەكسترەميستىك پەن «پارتيزانشىلدىقتىڭ» يىرىمىنە يتەرمەلەدى. ستيحيالىق وقيعالار ءورىس الدى: ۇلتارالىق قاتىناستارداعى تەرىس ۇردىستەر كەز كەلگەن ساتتە قوعامنىڭ وڭ نيەتتەگى كۇشتەرىنىڭ باقىلاۋىنان شىعىپ كەتۋى مۇمكىن جاعدايلار قالىپتاستى. قازاقستاندا تاۋار تاپشىلىعى مەن شەرۋلىك شۋلارعا ا.سولجەنيتسىننىڭ «كاك نام وبۋسترويت روسسيۋ؟» دەگەن شوۆينيستىك وسيەت حاتى قوزدىرعان سەپاراتيستىك بۇرا تارتۋشىلىق تا قوسىلدى. بۇل ۇلتارالىق قاتىناستاردى انىق اسقىندىرۋ قاۋپىن ءتوندىردى. سوندىقتان دا پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ 1990 جىلعى 29 قىركۇيەكتە قازاقستاننىڭ 40-تان استام ءوز باستامالارىمەن قۇرالعان قوعامدىق-ساياسي قوزعالىستاردىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ, ولارمەن ساياسي تۇراقسىزدىقتىڭ اسقىنۋىنىڭ پروبلەمالارىن تالقىلادى. وسىنىڭ ارقاسىندا 1991 جىلدىڭ 1 قازانىنا دەيىن شەرۋلەر مەن بوي كورسەتۋلەر وتكىزۋگە ۋاقىتشا توقتام سالۋعا قول جەتكىزىلدى. بۇل قازاقستاندى قاتەرلى تەكەتىرەس ستسەناريىنەن اراشالاپ قالعان امالسىز, بىراق اقىلدى قادام ەدى. سونىمەن بىرگە ول ءبىزدى بۇگىنگى جارقىن جەتىستىكتەرگە جەتكىزگەن, دەموكراتيامىزدى دامىتىپ, سىننان وتكىزىپ, شىڭداعان بيلىك پەن قوعامنىڭ ۇزدىكسىز ۇندەسۋىنىڭ باستاۋى بولدى. «ايقاي اقىلعا قاراتپاس, اقىل اسىعىستىقتى جاراتپاس» دەگەن وسى.تانكتەر توقتاتىلعان كۇن
وداقتىق شارتتىڭ جوباسىن ازىرلەۋ مەن كەلىسۋ پروتسەسى اياعىنا جاقىنداپ كەلە جاتتى. وعان قول قويۋ 1991 جىلدىڭ سوڭىنا مەجەلەنگەن بولاتىن. الايدا 1991 جىلدىڭ 19-21 تامىزىندا كسرو-دا بارلىق جوسپارلاردىڭ بىت-شىتىن شىعارعان, تاريحقا «تامىز ءبۇلىگى» دەگەن اتپەن ەنگەن وقىس وقيعالار ءورىس الدى. كسرو-دا توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەت (تجمك) بۇكىل بيلىكتى ءوز قولدارىنا الاتىنىن ءمالىمدەدى. كوكپ مەن وداقتىق باسشىلىق باسشىلارىنىڭ جات پيعىلدى بولىگى ۇيىمداستىرعان بۇل مەملەكەتتىك توڭكەرىس ارەكەتى وداقتىق ورتالىق پەن ءبىرتۇتاس دەرجاۆانى ساقتاپ قالۋدىڭ ساياسي كەلەشەگىنىڭ كۇماندى ەكەنىن انىق ايقىنداپ بەردى. قازاق كسر-ءىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا جەدەل ءۇندەۋ جولداپ, وداق جۇرتشىلىعىنا ءمالىمدەمە جاسادى. وندا ول ب ۇلىكشىلەردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىن باتىل ايتىپتاپ, ءوزىنىڭ رەفورمالار باعىتى مەن دەموكراتيانى جاقتايتىنىن ايتتى. وسىمەن ءبىر مەزگىلدە ن.ءا.نازارباەۆ ءوزىنىڭ كوكپ قاتارىنان شىعاتىنىن دا مالىمدەدى. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ 1991 جىلدىڭ 19-21 تامىزىندا جۇرگىزگەن كۇندەلىك جازبالارى بار. بۇگىندە ماڭىزدى تاريحي قۇجات بولعان قويىن داپتەردىڭ بەس پاراعىندا قازاقستان پرەزيدەنتى سول ءبىر سىندارلى كۇندەردەگى ءوزىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرىن كۇندەلىكتى تارتىپپەن جازىپ وتىرعان. تۇجىرىمدى سوزدەرمەن مەيلىنشە سىعىمدالىپ جازىلعان سول جولداردان ءبىزدىڭ كوشباسشىمىزدىڭ ەل تاعدىرى ءۇشىن شىنايى جاناشىرلىعى مەن كۇيزەلىسىن, ونىڭ ەرىك كۇشى جەتكەنشە قولىنان كەلەتىننىڭ ءبارىن جاساعىسى كەلەتىن باتىلدىعىن سەزىنبەۋ مۇمكىن ەمەس. ول جولدار سول كەزدە قوعامدا بەلەڭ العان, ءار ساتتە جارىلۋعا شاق تۇرعان شيرىققان احۋالدى وتە ءدال بەرەدى. «سوۆمەستنوە زاسەدانيە پرەزيديۋما ۆس (ۆەرحوۆنىي سوۆەت – اۆتور ەسكەرتپەسى) ي كم (كابينەت مينيستروۆ – اۆتور ەسكەرتپەسى) كازسسر. سيتۋاتسيا. وبراششەنيە. تەكست زايالەنيا سوگلاسوۆىۆاەتسيا (وتگوۆاريۆالي ي ت.د.). سكازال, چتو يا بەرۋ نا سەبيا ي بۋدۋ وتۆەچات», – دەپ جازادى پرەزيدەنت 19 تامىزدا (14.00 ساعاتتا) ءوز كۇندەلىگىندە. ماسكەۋدەن رسفسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ عيماراتىنا شابۋىل جاساۋعا ازىرلىك جاسالىپ جاتقانى جونىندە ۇرەيلى حابارلار كەلىپ جەتكەندە, پرەزيدەنت سول ارادا-اق كريۋچكوۆپەن, ەلتسينمەن, ياناەۆپەن, يازوۆپەن كۇردەلى كەلىسسوزدەرگە كىرىستى. قاۋىپ تولىقتاي سەيىلگەنشە, تامىزدىڭ 20-سىنان 21-ىنە قاراعان ءتۇنى بويى وسىلاي بولدى. «قاۋىپ كۇشەيە بەردى, – دەپ ەسكە الدى كەيىنىرەك نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. – 20 تامىز كۇنى كەشكە ماعان جوعارعى كەڭەسكە شابۋىل جاسالعانى تۋرالى اقپارات ءتۇستى. مەن سول ساتتە-اق كريۋچكوۆپەن بايلانىسقا شىقتىم. مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ بۇرىنعى ءتوراعاسى ەشقانداي شابۋىل بولمايدى دەپ انت سۋ ءىشتى. وعان سەنۋگە بولمايتىنىن ءتۇسىنىپ, سول ساتتە جوعارعى كەڭەستىڭ عيماراتىندا جۇمىس ىستەپ تۇرعان جالعىز تەلەفون ارقىلى ب.ن.ەلتسينمەن بىرنەشە رەت سويلەستىم... ەلتسين ۇرەيلى اقپاراتتى راستادى. مەن بوريس نيكولاەۆيچكە ءوزىمنىڭ قولداۋ كورسەتەتىنىمدى ايتىپ, سودان كەيىن بىردەن ياناەۆقا تەلەفون شالدىم دا, وعان ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسىلىعىمدى ءبىلدىردىم جانە رسفسر جوعارعى كەڭەسىنە قارسى كۇش قولدانۋدىڭ قانداي اۋىر زارداپتارى بولۋى مۇمكىن ەكەندىگىن قاتاڭ تۇردە ەسكەرتتىم. سودان كەيىن يازوۆقا تەلەفون شالدىم, ونىمەن اڭگىمە 21 تامىز كۇنى تاڭعا جۋىق بولدى. مەن وعان بىلاي دەدىم: «ءسىز – سولداتسىز, سوعىستى كوردىڭىز. قولىڭىزدى ءوز بالالارىڭىزدىڭ قانىنا مالماڭىز. وندا تەك جاستار تۇر. اسكەرلەردى تەز الىپ كەتۋدى تالاپ ەتتىم. ءسىرا, وسى ءسوزىم ولارعا اسەر ەتكەن بولۋى كەرەك...». ب ۇلىك باسىلعاننان كەيىن بىردەن شاقىرىلعان فەدەراتسيا كەڭەسىنىڭ وتىرىسىنا قاتىسىپ, ماسكەۋدەن ورالعاننان سوڭ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قازاق كسر-ءى جوعارعى كەڭەسىنىڭ كەزەكتەن تىس سەسسياسىندا ءسوز سويلەپ, ب ۇلىكتىڭ ەڭ العاشقى ساعاتتارىندا نە بولعانىن اڭگىمەلەپ بەردى. تجمك مۇشەلەرىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرى و باستان-اق ارانداتۋشىلىق سيپاتقا يە ەدى. قازاقستان پرەزيدەنتىنە ەڭ العاشقى بولىپ ۆ.ا.كريۋچكوۆ تەلەفون شالدى. اڭگىمەنى دورەكى تۇردە جۇرگىزە وتىرىپ, ول وسىلايشا قازاقستان باسشىسىن ىقتىرىپ, ونى تجمك-عا بۇلتارتپاي باعىندىرعىسى كەلدى. ال كسرو پرەزيدەنتىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى گ.ي.ياناەۆ بولسا وزگە رەسپۋبليكالار تجمك-نى قولدادى دەپ الداعىسى كەلدى. ياناەۆ وسى وتىرىگىن ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىندا دا قايتالاپ ۇلگەردى. قىسقاسى, تامىز ب ۇلىگى ازامات سوعىسىنا ۇلاسىپ كەتە جازدادى, ونىڭ جويقىن ءورتى كەز كەلگەن ۇشقىننان تۇتانىپ كەتۋى مۇمكىن ەدى. جاڭا وداقتىق شارتقا قول قويۋدىڭ ءدال قارساڭىندا ءورىس العان تجمك-ءنىڭ انتيكونستيتۋتسيالىق ب ۇلىگى توڭىرەگىندەگى وقيعالار كوممۋنيستىك پارتيانىڭ بەدەلىن قۇردىمعا كەتىرىپ, كسرو-نىڭ تاراۋىن جەدەلدەتتى. كوكپ مەن كەڭەستىك الپاۋىت دەرجاۆانىڭ تاعدىرىنا نۇكتە وسىلايشا قويىلعان ەدى. «وزىڭە سەن, ءوزىڭدى الىپ شىعار, ەڭبەگىڭ مەن اقىلىڭ ەكى جاقتاپ» دەپ ۇلى اباي ايتقان قاعيدا وسىنداي وقيعالار كەزىندە تۋعانداي بولادى.ادىلەتتىلىك – اردىڭ ءىسى
ۇلكەن ىستە دە, شاعىن ىستە دە ۇلكەن ماقساتتارعا قىزمەت ەتۋ – نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ونىڭ بيلىك باسىندا ءجۇرگەن كەزىندەگى كوپتەگەن تاريحي وقيعالارمەن تولىعا تۇسكەن ساياسي پورترەتىنىڭ اسا جارقىن ءارى انىق كورىنىپ تۇراتىن سيپاتتارىنىڭ ءبىرى. مىنا ءۇش قانا ەپيزودتىڭ ءوزى سولاردىڭ قاتارىنان. 1991 جىلدىڭ قازانىندا پرەزيدەنت تىنىمسىز دايىندىق جۇمىستارىنىڭ ءناتيجەسىندە تۇڭعىش قازاق عارىشكەرى توقتار اۋباكىروۆتى جۇلدىزدى ساپارعا اتتاندىردى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, بۇل ادامزاتتىڭ العاشقى عارىش ايلاعى – بايقوڭىر كوسمودرومىنىڭ وتانى بولعان قازاقستان حالقىنا كورسەتىلگەن زاڭدى قۇرمەت بولدى. بۇعان دەيىن 30 جىل بويى كەڭەس وداعى عارىشقا سان الۋان ۇلتتاردىڭ وكىلدەرىن اتتاندىرىپ جاتتى, ال وسى دالانىڭ تۇرعىندارى – قازاقتار, نەگە ەكەنى بەلگىسىز, مۇنداي قۇرمەتكە يە بولا المادى. داڭقتى قولباسشى, جاۋىنگەر جازۋشى باۋىرجان مومىش ۇلى وت پەن سۋدان ءوتىپ, وتانى ءۇشىن قانىن توككەن مەملەكەتىنىڭ تاراپىنان كوزى تىرىسىندە لايىقتى قۇرمەت كورە المادى. تەك نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ كۇش سالۋىمەن عانا حالقىمىزدىڭ داڭقتى ۇلى كەشىگىپ بولسا دا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا يە بولدى. وسىلايشا حالقىمىزدىڭ باتىرلىق تاريحىنىڭ جاڭا بەتتەرىن جازۋعا ەلباسىمىز ەرەن ۇلەس قوستى. كسرو-داعى سوڭعى سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ناگراداسىن م.س.گورباچەۆ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆقا بەرۋگە دايىنداپ ەدى, بىراق ول بۇعان «قازاق بۇلب ۇلى» اتانعان ءانشى, حالىق ءارتيسى بيبىگۇل تولەگەنوۆانى ۇسىنىپ, بۇل اتاقتان باس تارتتى. بۇل دا پرەزيدەنتىمىزدىڭ رۋحاني ءومىردەگى ەلگە ۇلگى بولار ازاماتتىق ارەكەتى بولدى. «ارلىنىڭ جولى الىسقا بارادى» دەيدى مۇندايدا حالقىمىز.تۋعان ەلدىڭ تىنىشتىعى
سولداتتىڭ مىندەتى – وتاندى قورعاۋ. بىراق 1990 جىلداردىڭ باسىندا, كسرو تاراعان كەزەڭدە, كەڭەس ارمياسىنىڭ كوپتەگەن وفيتسەرلەرى مەن سولداتتارى ءبىرتۇتاس قۋاتتى وتانىن كۇتپەگەن جەردەن جوعالتىپ, جاۋىنگەرلىك ۇيىمشىلدىعىنان ايرىلىپ, مورالدىق تۇرعىدان ءالسىرەدى: جاڭا مەملەكەتتىك شەكارالارمەن ءبولىنىپ قالعان ولار ەندى كىمگە قىزمەت ەتىپ, كىمدى قورعاۋدى بىلمەي قالدى. ەكونوميكالىق داعدارىسقا بايلانىستى اسكەردەگى ءتارتىپ تە مۇلدە قۇلدىراپ سالا بەردى. سوندىقتان دا تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ قارۋلى كۇشتەر پروبلەماسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ نازارىنداعى ءبىرىنشى كەزەكتەگى ماسەلەگە اينالدى. 1992 جىلدىڭ 10 قازانىندا وتكەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى تمد شەڭبەرىندە ءبىرىڭعاي قارۋلى كۇشتەردى ساقتاپ قالۋ تۋرالى اسكەري تۇجىرىمداما ازىرلەۋ ءجونىندە باستاما كوتەرىپ, ۇسىنىپ, بارلىق ءبولىمدەر مەن قۇرامالارداعى اسكەري تەحنيكاعا, قارۋ-جاراققا, وق ءدارى مەن اسكەري م ۇلىكتەردى تۇگەندەپ, تىزىمدەۋ جۇرگىزۋدى تاپسىردى, كوپ سالالى جوعارى اسكەري وقۋ ورىندارى مەن بۇرىنعى سۋۆوروۆتىققا ۇقساس ۋچيليششە قۇرۋدى ۇسىندى. رەسپۋبليكالىق ۇلان تۋرالى زاڭ جوباسىن ازىرلەتىپ, ىشكى اسكەرلەر تۋرالى جارلىققا قول قويدى. ول سول كۇنى رەسپۋبليكا اۋماعىنا ورنالاسقان بولىمدەر مەن قۇرامالاردىڭ قولباسشىلىق قۇرامىمەن كەزدەسىپ, ولارعا: «ارميا ءوز پروبلەمالارىمەن جەكە قالمايدى. مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا اسكەري قىزمەتشىلەردى الەۋمەتتىك قورعاۋ تۋرالى جارلىق ازىرلەنىپ جاتىر» دەپ مالىمدەدى. «اسكەري ورگانداردى باسقارۋدى قوجىراتىپ الۋعا, قارۋلى كۇشتەردى قالىپتاستىرۋ پروتسەسىندە ءجۇرىپ جاتقان بەرەكەسىزدىك پەن كەلەڭسىزدىكتەرگە جول بەرۋگە بولمايدى», دەيتىن ءوز كوزقاراسىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تمد بىرىككەن قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قولباسشىسى ە.ي.شاپوشنيكوۆپەن جانە تۇركىستان اسكەري وكرۋگىنىڭ كولباسشىلىعىمەن 12 قاڭتاردا بولعان كەزدەسۋدە ناقتىلاي ءتۇستى. ال 13 قاڭتاردا رەسپۋبليكامىزدىڭ قورعانىس كاسىپورىندارىنىڭ باسشىلارىمەن كەزدەستى, وندا تاعى دا قورعانىس سالاسىنا قولداۋ كورسەتۋ, ونىڭ نارىق جاعدايىنداعى دامۋى تۋرالى اڭگىمە بولدى. قازاقستان باسشىسى وسى پروبلەماتيكانى وفيتسەرلەردىڭ بۇكىل اسكەرلىك كەڭەسىنە قاتىسۋ ءۇشىن 16 قاڭتاردا ماسكەۋگە بارعاندا دا ءسوز ەتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ 1992 جىلدىڭ قىسى مەن كوكتەمىندەگى جۇمساعان وسىنداي كۇش-جىگەرى اسكەر مەن اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ تاعدىرىنىڭ ايقىندالۋىنا اسەر ەتتى, ەڭ باستىسى – اسكەري تەحنيكانىڭ تالان-تاراج بولۋىنىڭ جانە قارۋلاردىڭ, سونىڭ ىشىندە يادرولىق, حيميالىق جانە باكتەريولوگيالىق قارۋلاردى دا قىلمىسكەرلەر قولىنا ءتۇسىرمەۋدىڭ الدىن الدى. بۇعان دەيىن ايتىلعانداي, ن.ا.نازارباەۆ و باستان-اق, دوستاستىق شەڭبەرىندە بىرىڭعاي اسكەري كۇشتەردىڭ ساقتالىپ قالۋىن جاقتادى, ولاردىڭ قىزمەتىنىڭ حالىقارالىق-قۇقىقتىق الاڭى سول كۇندەرى قازاقستان مەن رەسەيدىڭ باستاماسى بويىنشا ازىرلەنىپ جاتقان ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارتتا نەگىزدەلۋى ءتيىس ەدى. الايدا بۇرىنعى كسرو-نىڭ ىشىندەگى كەرتارتپا كۇشتەر الدىرەك بولىپ شىقتى. 7 مامىردا پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قورعانىس ءجونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتىن قورعانىس مينيسترلىگى ەتىپ وزگەرتۋ تۋرالى جارلىققا قول قويىپ, س.ق.نۇرماعامبەتوۆتى مينيستر ەتىپ تاعايىندادى. 8 مامىردا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارۋلى كۇشتەرىن قۇرۋ تۋرالى جارلىق شىقتى, ول بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىنا ورنالاسقان تمد بىرىككەن قارۋلى كۇشتەرىنىڭ اسكەري بىرلەستىكتەرى, قۇرامالارى, بولىمدەرى, مەكەمەلەرى, ۇيىمدارى, پوليگوندارى, ارسەنالدارى, ساقتاۋ بازالارى, قويمالارى, جىلجيتىن جانە جىلجىمايتىن ءمۇلىكتەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدىق يەلىگىنە بەرىلىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرامىنا ەنگىزىلدى. جارلىق ۇكىمەتتىڭ كەلىسىمىنسىز ولاردى ەل اۋماعىنان قونىس اۋدارۋعا جانە اسكەري م ۇلىكتەردى ەلدەن الىپ شىعۋعا تىيىم سالدى. وسى كەزدەن باستاپ قارۋلى كۇشتەرگە باسشىلىقتى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى – جوعارعى باس قولباسشى جۇزەگە اسىرادى, ال تىكەلەي باسقارۋ قورعانىس مينيسترىنە جۇكتەلدى. وسىلايشا, بولجاپ بولمايتىن سول ءبىر قاتەرلى كۇندەردە تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن تاۋەلسىز, بەيبىتشىل قازاقستاننىڭ قارۋلى كۇشتەرىن قۇرۋ باستالعان بولاتىن. بەلگىلى ءبىر اندە ايتىلعانداي: «جاۋىنگەرلەر انگە سالعاندا, سابيلەر بەيقام ۇيىقتاپ جاتادى», دەگەن ءسوزدى وسىنداي كەزدە سەنىممەن ايتۋعا بولار.اباي جىلىنىڭ ابىرويى
1993 جىلعى 4 مامىردا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى الماتى قالالىق «اباي» قورىنىڭ اشىلۋىنا قاتىستى. ءوز سوزىندە ول الدا كەلە جاتقان ابايدىڭ 150 جىلدىعى تەك ەل ومىرىندەگى ۇلكەن مادەني وقيعا بولىپ قانا قالماي, قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگىنىڭ ودان ءارى قالىپتاسۋىنا, ونىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىنىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتەتىندىگىن اتاپ ءوتتى. قازاقستان يۋنەسكو-عا 1995 جىلدى دۇنيەجۇزىلىك اباي جىلى دەپ اتاپ ءوتۋ تۋرالى ۇسىنىسپەن شىقتى. مەملەكەت باسشىسى «اباي» قورىنا شەت ەلدەردە جارىق كورگەن كىتاپتارى ءۇشىن قالاماقى رەتىندە الىنعان 100 مىڭ اقش دوللارى مولشەرىندەگى العاشقى جارنانى قۇيىپ, بۇل قارجى ۇلى اقىن شىعارمالارىنىڭ اعىلشىن تىلىندەگى اۋدارمالارىنىڭ ازىرلەنۋىنە جۇمسالسىن دەگەن تىلەك-ۇسىنىسىن ءبىلدىردى. جانە وسىلاي بولدى دا. 1995 جىلى ابايدىڭ مەرەيتويى يۋنەسكو اياسىندا تابىستى وتكىزىلدى. بىراق ول ءۇشىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى مەن قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ قانشالىقتى كۇش-جىگەر جۇمساۋىنا تۋرا كەلگەنىن كوپ ادام بىلە دە بەرمەس. 2006 جىلى, جەلتوقسان وقيعالارىنىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا الماتىنىڭ ورتاسىنان «تاۋەلسىزدىك تاڭى» مەموريالى سالتاناتتى تۇردە اشىلعان بولاتىن. قازاقستاندىقتاردىڭ بارلىعى بۇل شارانى اسا ماڭىزدى تاريحي وقيعا ءارى ونىڭ بەلگىلى جانە بەلگىسىز قاھارماندارىنا كورسەتىلگەن تەرەڭ قۇرمەت پەن ەسكە الۋ دەپ قابىل الدى. بۇل مۇسىندىك انسامبل قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتى قورىنىڭ قارجىسىنا تۇرعىزىلىپ ەدى. جالپى, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءوزىنىڭ تاراپىنان جانە تۇڭعىش پرەزيدەنت قورىنىڭ جەلىسى بويىنشا, اسىرەسە مادەنيەت مەكەمەلەرىنە, بالالار ۇيلەرىنە, وقۋ ورىندارى مەن تۇرمىسى تومەن وتباسىلارىنا كورسەتىلگەن مۇنداي قارجىلىق قولداۋلارى از ەمەس.تاۋەلسىز ەلدىڭ تەڭگەسى
ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋدىڭ تاريحى كوپتەگەن كىتاپتاردا سۋرەتتەلىپ, جازىلىپ, رومانتيكالىق سيپاتقا يە بولدى. بىراق سول ءبىر اسا قيىن ءارى شىرعالاڭى مول جىلداردىڭ جاعدايىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ رومانتيكانى ويلاۋعا مۇرشاسى بولا قويماپ ەدى. 1993 جىلدىڭ كۇزىندە رەسەي فەدەراتسياسى رەسەيلىك ءرۋبلدى ەنگىزىسىمەن, سول زاماتتا-اق قازاقستاندى رۋبل ايماعىنان شىعارىپ جىبەردى دە, ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىز جازىقسىز جازالانعان ادامنىڭ كەيپىندە قالدى. ءبىر كەزدە مىقتى بولعان كەڭەستىك اقشا 1 دوللارعا 2445 رۋبل ايىرىم بەلگىسىندە ءالسىز حالدە ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتىپ, كۇزدە سولعان جاپىراقتار ۇيمەسى سياقتى بولىپ قالدى. ادامدار ءبىر بىرلەرىن «توپان اقشانىڭ ميلليونەرلەرى» بولۋلارىمەن ىزالانا قۇتتىقتاپ, قۇنسىزدانعان اقشانى قورجىنداپ الىپ ءجۇردى, ال جيناعان اقشاسىنان ايرىلعان ازاماتتار تىلدەرىنىڭ جەتكەنىنشە بيلىكتى قارعاپ-سىلەپ جاتتى. وسىنىڭ الدىندا, 1992 جىلى بۇكىل رۋبل ايماعىن, سونىڭ ىشىندە قازاقستاندى دا قامتىعان رەسەي جۇرگىزگەن «ءتوتەنشە ساۋىقتىرۋ» بولىپ ءوتتى. نارىققا جانە رەفورمالاردى جەدەلدەتۋگە دەگەن يگى ماقساتپەن ءورىس العان بۇل ساۋىقتىرۋ, شىن مانىندە, ءبىرتۇتاس حالىق شارۋاشىلىعى مەن تەحنولوگيالىق كەشەننىڭ ءب ۇلىنۋىنە, ءوندىرىستىڭ جاپپاي قۇلدىراۋىنا جانە ءونىمنىڭ كوپتەگەن تۇرلەرىن, سونىڭ ىشىندە ازىق-ت ۇلىك پەن كۇندەلىكتى قاجەتتىلىككە تۇتىناتىن تاۋارلاردى شىعارۋدىڭ قىسقارۋىنا الىپ كەلدى. بۇل ادامداردىڭ تۇرمىس جاعدايىنىڭ كۇرت ناشارلاۋىنا اسەر ەتپەي قويمايتىن, ولاردىڭ كوبى ءومىر ءسۇرۋدىڭ اۋىر شەگىنە جەتكىزىلدى. «رەفورمالاردى جۇرگىزۋ كەرەك, بىراق وعان حالىقتى ازىرلەۋ كەرەك» – ن.ءا.نازارباەۆ رەسەيلىكتەردەن باعانى بوساتۋدى كەشەۋىلدەتۋدى وتىنگەندە العا تارتقان باستى ۇستانىمى وسى بولدى. بىراق شىعىرشىق شىر اينالىپ كەتىپ ەدى. سوندىقتان 1992 جىلدىڭ 3 قاڭتارىندا ن.ءا.نازارباەۆ «باعالاردى ىرىقتاندىرۋ شارالارى تۋرالى» جارلىققا قول قويدى. سول بويىنشا, رەسپۋبليكاداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا 6 قاڭتاردان باستاپ وندىرىستىك-تەحنيكالىق ماقساتتاعى ونىمگە, حالىق تۇتىناتىن تاۋارلارعا, جۇمىستار مەن قىزمەت كورسەتۋگە ەركىن (نارىقتىق) باعا قولدانۋ جۇزەگە اسىرىلدى. مۇنداي ارەكەتكە جۇگىنۋگە تۋرا كەلدى, ولاي بولماعان جاعدايدا, ونسىز دا از شيكىزات, تاۋارلار مەن ازىق-ت ۇلىك قورىن كورشىلەرىمىز تۇك قالدىرماي تيەپ الىپ كەتەتىن ەدى. 1992 جىلدىڭ 14 قاڭتارىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى باعالاردى ىرىقتاندىرۋعا بايلانىستى قازاقستان حالقىنا ۇندەۋ جولدادى, وندا ول بۇل قازاقستان رەسەيدەن كەيىن بارعان امالسىز شارا ەكەنىن ءتۇسىندىردى. «رەسپۋبليكا باسشىلىعى نارىققا بالاما جوق ەكەنىن بىلەدى, بىراق رەسەي فەدەراتسياسى قابىلداعان ءىس-شارالار وڭتايلى ازىرلەنبەگەن جانە ءوز مەرزىمىندە جاسالماعان دەپ ەسەپتەيدى. قازاقستان باعالاردى ىرىقتاندىرۋدى 1992 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە دەيىن تەجەي تۇرۋدى ۇسىندى, بىراق ول پىكىر ەسكەرىلمەدى. سونىڭ ءناتيجەسىندە, ىرىقتاندىرۋدان كەيىنگى باعالاردىڭ جوعارى سەكىرىسى كوپتەگەن قاراپايىم ادامدار ءۇشىن وتە اۋىر سوقتى. حالىق, اسىرەسە, ونىڭ تۇرمىسى تومەن بولىگى كەدەيشىلىكتىڭ قىسپاعىندا قالدى. سوندىقتان مەن «باعالاردى ىرىقتاندىرۋ جاعدايىندا حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ جونىندەگى قوسىمشا شارالار تۋرالى» جانە «ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىمەن ساۋدانى كوممەرتسيالاندىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى» جارلىققا قول قويدىم», دەدى ول. ازاماتتاردىڭ مۇددەلەرىن قورعاي وتىرىپ, پرەزيدەنت جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ, كاسىپورىندار مەن ۇيىمداردىڭ باسشىلارىنان حالىقتى قوسىمشا الەۋمەتتىك قولداۋ جانە رەسپۋبليكانىڭ تۇتىنۋ نارىعىن قورعاۋ جونىندەگى وسى جانە بۇدان بۇرىن قابىلدانعان باسقا دا جارلىقتار مەن قاۋلىلاردى پراكتيكالىق ىسكە اسىرۋ جونىندە بارلىق ءىس-شارالاردى قابىلداۋدى تالاپ ەتتى. قابىلداپ قانا قويعان جوق, كۇندەلىكتى باقىلاۋدا ۇستاپ تا وتىردى. قۇتىرىنعان پوستكەڭەستىك داعدارىستى بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردىڭ كەلىسىپ ىستەلمەگەن بىرقاتار ءىس-ارەكەتتەرى تەرەڭدەتە ءتۇستى. وسىنداي جاعدايدا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ۇلتتىق ۆاليۋتامىز – تەڭگەنى ۇستامدى قالپىن ساقتاي وتىرىپ ەنگىزۋگە ازىرلەندى دە, ونى وڭتايلى ساتتە جۇزەگە اسىردى. تەڭگەنىڭ پايدا بولۋى وسىلايشا قازاقستاننىڭ رەسەيگە تاۋەلدىلىگىنەن قۇتقاردى, اۋىر ەكونوميكالىق جاعدايدى تۇزەتۋگە, جەكەشەلەندىرۋدى ءجۇرگىزۋگە جانە شەت ەل ينۆەستيتسيالارىن تارتۋعا جاعداي جاسالدى. ارينە, ءوز ۆاليۋتامىز پروبلەمالاردىڭ بارلىق كەشەنىن ءبىر ساتتە شەشە المايتىن ەدى, بىراق ەلىمىزدىڭ شىنايى تاۋەلسىزدىگىنىڭ شىن باستاۋى وسى كەزدەن باستالدى. اقشانىڭ قۇنى كەيدە ار-نامىسپەن دە ولشەنەدى.بولاشاققا بەت العان «بولاشاق»
پوستكەڭەستىك داعدارىستىڭ دەندەپ تۇرعان شاعىندا, كوپ قازاقستاندىقتار ءۇشىن جاعىمسىز ءارى كوڭىلسىز بولعان 1993 جىلدىڭ قىسىندا, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ «بولاشاق» حالىقارالىق ستيپەندياسىن بەلگىلەۋ تۋرالى 1993 جىلعى 5 قاراشاداعى №1394 جارلىعىن جاريالادى. ول بويىنشا تالانتتى جاستارعا مەملەكەت ەسەبىنەن شەت ەلدە جوعارى ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگى جاسالدى. بالالىق شاعى مەن جاسوسپىرىمدىك شاعى قيىن-قىستاۋ مەزگىلمەن سايكەس كەلگەن سول كەزدىڭ ۇل-قىزدارى ءۇشىن بۇل جاعداي تۇنەكتە جارق ەتكەن شۇعىلاداي ەدى. دارىندى جاستاردى شەت ەلگە وقۋعا جىبەرۋ تۋرالى جاعدايدى ولار بۇعان دەيىن ورىس يمپەراتورى ۇلى پەتر ءبىرىنشى تۋرالى كىتاپتار بويىنشا عانا بىلگەن بولار. ۇستانعان ماقساتى جونىنەن تاڭعاجايىپ جانە تمد-داعى العاشقى باستاما بولعان بۇل ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى, كەيبىر كەمشىلىكتەرىنە قاراماستان, ءوزىنىڭ ءومىرشەڭدىگىن بىردەن-اق دالەلدەدى. سەبەبى, ول جوعارى الەۋمەتتىك مارتەبەنىڭ كورسەتكىشى بولىپ قانا قويماي, ەڭ الدىمەن ونىڭ تۇلەكتەرىنىڭ وزدەرىن كاسىبي تۇرعىدان كورسەتۋىنىڭ جانە تابىستى قىزمەتتىك ورلەۋىنىڭ كەپىلى دە بولدى. كوپتەگەن «بولاشاقتىقتار» بۇگىندە مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىندا, ۇلتتىق كومپانيالاردا, حالىقارالىق ۇيىمداردا, پارتيالىق جانە قوعامدىق قىزمەتتەردە تابىستى ەڭبەك ەتۋدە. جۇزەگە اسىرا باستاۋ ساتىنەن بەرگى العاشقى ونجىلدىقتا (1994-2004 جىلدارى) باعدارلاما بويىنشا الەمنىڭ 13 ەلىندە 700 ستيپەنديات وقىدى, ولاردىڭ سانى جىل ساناپ وسۋدە. گەوگرافياسى دا (30-دان استام ەل), ماماندىقتار تىزبەسى دە ۇلعايدى: ەگەر 1997 جىلعا دەيىن ستيپەنديا نەگىزىنەن ەكونوميكالىق جانە گۋمانيتارلىق فاكۋلتەتتەردىڭ ستۋدەنتتەرىنە بەرىلىپ كەلسە, 2000 جىلدان باستاپ تەحنيكالىق, ينجەنەرلىك جانە مەديتسينالىق ماماندىقتارعا باسا كوڭىل ءبولىندى. 2005 جىلى مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ستيپەندياتتار سانىن جىلىنا 3 مىڭعا جەتكىزۋ جونىندەگى شەشىمىن جاريالادى. مەملەكەت پەن قوعام «بولاشاق» ستيپەندياتتارىنا دا, سونداي-اق بۇكىل جاستارىمىزعا دا ۇلكەن سەنىم ارتتى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بۇل ءۇمىتىنىڭ ءمانىن 2008 جىلعى قاڭتاردا «بولاشاقتىقتارمەن» بولعان كەزدەسۋىندە مۇنىڭ ءمانىن جان-جاقتى ءتۇسىندىرىپ بەردى: «سىزدەر العان بىلىمدەرىڭىزدى وزدەرىڭىزدىڭ جاس تاۋەلسىز مەملەكەتتەرىڭىزدىڭ قاز تۇرۋىنا ۇلەس قوسۋعا بەرىلگەن تاماشا مۇمكىندىك دەپ باعالاۋعا تيىسسىزدەر. مۇنداي مۇمكىندىك اركىمگە بەرىلمەيدى. وسىعان لايىق بولىڭىزدار. سىزدەردىڭ ارقايسىڭىز حالىقتىڭ ۇلكەن سەنىم نەسيەسىن الدىڭىزدار, ول ونى ءوز ەڭبەگىمەن قايتارۋعا ءتيىس. سىزدەردى مارتەبەلى ۋنيۆەرسيتەتتەرگە جىبەرۋ ءۇشىن حالىقتىڭ اقشاسى جۇمسالعانىن ەستە ۇستاڭىزدار. بۇگىندە قوعام دا, مەملەكەت باسشىسى رەتىندە مەن دە سىزدەردەن وتان يگىلىگى جولىندا بەرىلە ەڭبەك ەتۋدى تالاپ ەتۋگە قۇقىمىز بار. مەن «بولاشاق» – باسەكەگە قابىلەتتى ۇلتتى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان اسا ماڭىزدى سەرپىندى جوبالاردىڭ» ءبىرى ەكەنىن تاعى دا اتاپ ايتقىم كەلەدى». «اسىل – تاستان, اقىل – جاستان» دەگەن سوزگە جەتە ءمان بەرگەن حالىقپىز عوي.ۇستامدىلىق – ۇلاعات
قانداي جاعدايدا دا ۇستامدىلىق تانىتۋ مەن شىندىقتى ادامنىڭ بەتىنە ايتۋ – نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جانە ءبىر قۇندى قاسيەتى. 1993 جىلعى 21 جەلتوقساندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ جۇمىس ساپارىمەن پاۆلودارعا باردى. كەزدەسۋلەردىڭ بىرىندە وعان قوس ازاماتتىقتى ەنگىزۋ مۇمكىندىگى تۋرالى سۇراق قويىلدى. سوعان جاۋاپ بەرە وتىرىپ, مەملەكەت باسشىسى كوپ ۇلتتى رەسپۋبليكا مەن تمد ەلدەرى شەكارالارىنىڭ اشىقتىعى جاعدايىندا مۇنىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن مالىمدەدى. وسى ورايدا ول بىلاي دەدى: «...مۇنداي پروبلەما ءسوز بولۋعا ءتيىس ەمەس, سەبەبى, ونداي پروبلەما جوق: تمد-نىڭ ىشكى شەكارالارى اشىق تا ءمولدىر, بۇل مەملەكەتتەردىڭ ازاماتتارى ەركىن ءجۇرىپ-تۇرادى جانە تۇراقتى مەكەن-جايىن تاڭداۋعا تولىق قۇقىلى. قازاقستاندا ءتىل پروبلەماسى دا جوق, سەبەبى, بىرەۋلەر جاعدايدى ءوڭىن اينالدىرىپ كورسەتىپ, بۇل ماسەلەنى ساۋداعا سالعىسى كەلگەنىمەن, ورىس ءتىلىنىڭ قولدانىلۋ اياسى جانە ۇلتارالىق قاتىناستىڭ تانىلعان قۇرالى رەتىندە ونىڭ پوزيتسياسى ءداستۇرلى تۇردە مىقتى». سونىمەن بىرگە, 130-دان استام ۇلتتىڭ وكىلدەرى تۇراتىن قازاقستاننىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىن ايتا وتىرىپ, ول مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋ اياسى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ۇلعايا بەرەتىنىن, ال ازاماتتار ونى تەك قانا ءوز ەرىكتەرىمەن وقىپ ۇيرەنەتىنىن قاداپ ايتتى. سونىمەن قاتار ەتنوستىق دياسپورالاردىڭ تىلدەرىنىڭ ەركىن ءارى تولىققاندى دامۋى ءۇشىن بارلىق جاعدايلار جاسالادى». پرەزيدەنت وسىلايشا قولدان جاسالعان بۇل پىكىرتالاستاردا بارلىق كۇماندى ماسەلەلەردىڭ باسىن ناقتى ءارى ايقىن اشىپ بەردى. «سابىر ءتۇبى – سارى التىن» دەگەن ساليقالى سوزگە سالماق سالۋدىڭ دا ءوز شەبەرلىگى بار.ەرەن ەلدىڭ ەلورداسى
ەلىمىزدىڭ العاشقى ونجىلدىعىنىڭ باستى سالتاناتتى ماقتانىشى جانە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەڭ تابىستى ۇلتتىق جوباسى دەپ, زاڭدى تۇردە, ەلوردانىڭ اقمولاعا اۋىستىرىلۋى مەن تاريحي اسا قىسقا مەرزىم ىشىندە جاڭا ۇلگىدەگى زاماناۋي مەگاپوليس – ارۋ استانانىڭ سالىنۋىن ايتۋعا بولادى. پرەزيدەنتتىڭ بۇل «پەرزەنتىنىڭ» دە قيال كەزەڭىنىڭ وزىندە-اق ءبىرسىپىرا اۋىر پروبلەمالاردى باستان وتكەرۋىنە تۋرا كەلدى, ولاردىڭ ەڭ باستىسى – بۇل جوبانى كەيدە قاساقانا تۇسىنبەۋ مەن ونىڭ جۇزەگە اساتىنىنا كوزاپارا سەنبەۋشىلىك ەدى. ءبارى دۇرىس: كوشىرۋ جوسپارى جاريالانىپ, ول ەلدەگى اسا كۇردەلى ەكونوميكالىق جاعداي جىلدارىندا جۇزەگە اسا باستادى, جاڭا استانانى جاقتايتىن ۋاجدەر ەلدىڭ ىشىنەن دە, سىرتىنان دا كوپ جاعدايدا سىنعا ۇشىراپ جاتتى. ال جانعا جايلى الماتىنى قالدىرىپ كەتكەن مەملەكەتتىك اپپارات قىزمەتكەرلەرىنىڭ قيىرداعى اقمولادا قۇرقول قالۋ تاۋەكەلى دە باسىم بولاتىن. بۇگىندە بۇرىنعى بارلىق ۇرەي مەن قاۋىپتى ءومىردىڭ ءوزى وڭتايلى شەشكەن, ال استانا ءبىزدىڭ جاس مەملەكەتىمىزدىڭ تابىستارىنىڭ ناعىز ءرامىزى مەن ايقىن كورسەتكىشىنە اينالدى. بارلىق قازاقستاندىقتار, اسىرەسە, جاستار ءوز استاناسىن ماقتانىش ەتەدى, ونى سۇيەدى, وعان كەلۋگە تىرىسادى, ال مۇندا كەلگەن شەتەلدىك قوناقتار مەن سەرىكتەستەر وعان تاڭ-تاماشا قالادى. وسىنىڭ ءبارىنىڭ تۋ سىرتىندا قازاقستاندىقتاردىڭ تالانتتى, تەگەۋرىندى ەڭبەگى مەن بولاشاققا ءورشىل ماقساتتى ۇستانعان جاڭا استانا تۇرعىزۋ ءۇشىن سوڭىنا حالىقتى ەرتە بىلگەن تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ قايراتكەرلىك ەر
