كارى قۇرلىق بيرجالارى نەسىمەن مىقتى؟
قور بيرجاسى – تۇراقتى تۇردە باعالى قاعازدار ساتىلاتىن ءھام ساتىپ الىناتىن نارىق. ەكونوميكاعا ۇزاق مەرزىمدى ينۆەستيتسيا سالۋ, مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا قاراجات تارتۋ, كومپانيالاردىڭ اكتسيالارىن, وبليگاتسيالارىن, مەملەكەتتىك وبليگاتسيالاردى ساتۋ جانە ساتىپ الۋ سىندى اسا اۋقىمدى شارالاردىڭ ءبارى وسى جەردە جۇرگىزىلەدى. سونىمەن قاتار بيرجادا اينالىسقا تۇسەتىن باعالى قاعازداردىڭ باعامى بەلگىلەنەدى, بۇل باعام تۇسەتىن تابىسپەن, نەسيە پايىزىنىڭ دەڭگەيىمەن ايقىندالادى. ال قور بيرجاسىنداعى وپەراتسيالار اقشا كاپيتالدارىن تارتۋ ءۇشىن جانە ولاردى ءوندىرىستىڭ كوپتەگەن سالالارى اراسىندا قايتا بولۋگە ىقپال ەتەدى. قور بيرجاسى تاجىريبەسىندە باعالى قاعازداردىڭ مامىلە جاسالعان ساتتەگى باعامى مەن ونىڭ اياقتالعان كەزدەگى باعامى اراسىنداعى ايىرمادان تابىس الۋ ماقساتىنداعى وپەراتسيالار كەڭىنەن قولدانىلادى.
العاشقى بيرجالار حV-XVI عاسىرلاردا پايدا بولا باستاعان-دى. 1608 جىلى قۇرىلعان امستەردام بيرجاسى, ونىڭ كورسەتەتىن قىزمەت تۇرلەرى سان الۋان, وسىنى قازىرگە دەيىن ساقتاپ كەلەدى. جالپى العاندا, بيرجالار ورىندايتىن جۇمىسى مەن كورسەتىلەتىن قىزمەت جانە ۇسىنىلاتىن تاۋارلار تۇرلەرىنە بايلانىستى قور بيرجاسى, تاۋار بيرجاسى, ۆاليۋتا بيرجاسى, ەڭبەك بيرجاسى, تاعى دا باسقا بولىپ جىكتەلەدى. لوندون قور بيرجاسى (London Stock Exchange نەمەسە LSE) – الەمدەگى ەڭ ءىرى جانە ەجەلگى بيرجالاردىڭ ءبىرى. اكتسيالاردىڭ حالىقارالىق ساۋدا-ساتتىعى بويىنشا شامامەن 50%-ى LSE-گە تيەسىلى. قازاقستاننىڭ ءىرى كومپانيالارى ءوز اكتسيالارىن ورنالاستىرۋ ءۇشىن ءدال LSE-ءنى تاڭدايتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك. XVI عاسىردا لوندون قالاسىنىڭ كوشەلەرىندە جانە كوفەحانالارىندا ساۋدا-ساتتىق وپەراتسيالارى جاسالا باستاعان. سول ءۇشىن مامىلە جاسايتىن عيماراتتىڭ قۇرىلىسىن ەڭ العاش بريتاندىق ساۋداگەر ءارى قارجىگەر توماس گرەشەم قارجىلاندىردى, ءسويتىپ العاشقى نىساننىڭ ىرگەتاسى 1570 جىلى قالاندى. وسى جەردە 1695 جىلدان باستاپ باعالى قاعازدارمەن مامىلەلەر جاساۋ قولعا الىندى. دەگەنمەن, ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەندە اكتسيالارمەن اينالىساتىن بروكەرلەرگە بيرجا عيماراتىنا كىرۋگە تىيىم سالىندى. سەبەبى ولار شۋلى جانە اشۋلانعىش ادامداردىڭ قاتارىنا جاتقىزىلدى. سوندىقتان بۇل توپ «دجوناتاندا» دەگەن كوفەحانادا تۇراقتى كەزدەسىپ تۇردى.
XIX عاسىردا لوندون قور بيرجاسى اسا قارقىندى دامىدى. بۇل كەزەڭ تەمىر جول باعىتتارىنىڭ, كانالدار قۇرىلىسىنىڭ, ويىن بيزنەسىنىڭ جانە ساقتاندىرۋ قىزمەتىنىڭ شارىقتاپ دامۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. بيرجادا 1901 جىلى كوپتەگەن كومپانيالاردىڭ 3 000-نان استام اكتسياسى ساتىلدى. 1914 جىلى بولعان ءى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس بيرجا جۇمىسىنا كەرى اسەر ەتتى, LSE جارتى جىلعا جابىلىپ قالدى. LSE ۇستانىمىن قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن ءوزىنىڭ دامۋ جونىندەگى باعدارلاماسى ازىرلەندى, ول 1960 جىلداردىڭ ورتاسىنا قاراي جۇزەگە اسىرىلدى. 1972 جىلى بيرجالىق ساۋدا-ساتتىقتى اۆتوماتتاندىرۋ باستالدى. نارىقتىڭ قۇرىلىمى تولىقتاي وزگەردى, بۇل زالدا داۋىستاپ ساۋدا جاساۋ جۇيەسىنەن بۇگىندە بارىمىزگە تانىس قولجەتىمدى ەلەكتروندى ساۋدا-ساتتىققا وتۋگە نەگىز بولدى.
2000 جىلى لوندون قور بيرجاسى اشىق اكتسيونەرلىك قوعام رەتىندە قايتا قۇرىلدى. ءوزىنىڭ الاڭىندا جاريالى تۇردە اكتسيالارىن ورنالاستىرا باستادى. وسى جىلى بيرجا رەسمي اشىلعان كۇننەن بەرگى 200 جىلدىعىن اتاپ ءوتتى. بۇگىنگى تاڭدا, ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, LSE-ءنىڭ قۇرامىندا 400-گە جۋىق كومپانيا مۇشە رەتىندە تىركەلگەن, ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ينۆەستيتسيالىق بانكتەر جانە بروكەرلىك فيرمالار. ال بيرجاداعى ساۋدا-ساتتىقتىڭ جۇمىس كۇندەرى گرينۆيچ بويىنشا ساعات 08.00 جانە 16.29-دىڭ ارالىعىندا جۇرگىزىلەدى. FTSE قور يندەكسىنىڭ جابىلعان باعاسى گرينۆيچ بويىنشا 16.35-تە ەسەپتەلەدى. World Federation of Exchanges (WFE) دەرەگىنە سۇيەنسەك, وتكەن جىلداردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا لوندون قور بيرجاسى كاپيتالى جاعىنان بۇكىل دۇنيە جۇزىندە الدىڭعى بەستىكتىڭ قاتارىندا.
«ازيا بارىسىنىڭ» ارتىقشىلىقتارى
الەمدەگى اسا ءىرى قارجىلىق حابتاردىڭ ءبىرى – سينگاپۋر. وڭتۇستىك-شىعىس ازياداعى ەڭ ءىرى كومپانيالار مەن الپاۋىت ادامدار قارجىلارىن سينگاپۋردا ورنالاسقان قارجى قۇرىلىمدارىندا ساقتايدى. جەر كولەمى از بولعاندىقتان كورشىلەرىنەن قۇم اكەلىپ, تەڭىز جاعالاۋىن كەڭەيتۋ ارقىلى اۋماعىن ۇلكەيتىپ وتىرعان وسى ءبىر ارالدان كەڭسە اشۋعا الەمدىك مىقتى قارجى كونگلومەراتتارى اسا مۇددەلى. قارجى سالاسىنىڭ عانا ەمەس, وزگە دە سالالارداعى تالانتتى ازاماتتار سينگاپۋردان جۇمىس تاپسا, ءوزىن باقىتتى سانايدى. بۇگىنگى تاڭدا سينگاپۋردىڭ قارجى سالاسى ەلدەگى ءىجو-ءنىڭ 10 پايىزدان استامىن بەرەدى, ال قازاقستاندا بۇل كورسەتكىش شامامەن 3 پايىزدىڭ كولەمىندە. مۇنداعى ەڭ باستى ارتىقشىلىق – مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اسا ۇيلەسىمدى قىزمەتى. سينگاپۋردىڭ ۇلتتىق بانكىنە ۇقسايتىن اقشا-نەسيە باسقارماسى بار, ول قارجى ورتالىعىن دامىتۋ قىزمەتىمەن دە اينالىسادى. وسى باسقارما جاڭادان قۇرىلىپ الەمدەگى ءىرى «قارجىلىق حاب» اتانۋدى كوزدەگەن تۇستا ەلدەگى ەكونوميكالىق دامۋ اگەنتتىگى قارجى ورتالىعىنا كەلۋى ءتيىس ءىرى كومپانيالاردى سينگاپۋرعا شاقىرۋعا جانە ءىرى كومپانيالاردىڭ شتاب-پاتەرلەرىن سينگاپۋردان اشۋعا ۇگىتتەۋگە بارىنشا دەن قويعان ەدى. مۇنداعى نەگىزگى ماقسات – سينگاپۋردى جايلى, قولايلى, ينۆەستيتسيانى اكەلۋگە جانە ساقتاۋعا تارتىمدى مەملەكەت ەتۋ بولدى. قازىرگى تاڭدا سينگاپۋردىڭ ۇلگى رەتىندە كورسەتە الاتىن نەگىزگى ءتورت باعىتى بار. ءبىرىنشىسى – سينگاپۋر وڭتۇستىك ازيانىڭ كاپيتال نارىعىنا اينالدى. ەكىنشىسى – ايماقتاعى ءال-اۋقاتتى باسقارۋ مەنەدجمەنتىن قالىپتاستىردى. ۇشىنشىدەن, اكتيۆتەردى باسقاراتىن ورتالىق سانالادى. تورتىنشىدەن, قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ بيزنەس ورتالىعى دەگەن اتتى سەنىمدى تۇردە يەمدەنگەن.
وسى جەردە ايتا كەتۋ كەرەك, «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ العا قويعان ماقساتى دا وسى باعىتتارمەن سايكەس كەلەدى. 5,5 ملن حالقى بار سينگاپۋردا 200 مىڭنان استام ازامات قارجى سالاسىندا قىزمەت ەتەدى. 500 باسقارۋشى كومپانيا قۇنى 1 ترلن اقش دوللارىنان استام اكتيۆتەردى باسقارادى, 1200 قارجى ينستيتۋتى بار. ايگىلى «Fortune-500» تىزىمىنە ەنگەن كومپانيالاردىڭ 300-ءى سينگاپۋردا جۇمىس ىستەيدى. ەلدىڭ قارجى رەتتەگىشى كەز كەلگەن قارجى ينستيتۋتى تۋرالى اقپاراتتى جان-جاقتى تەكسەرەتىن, بولۋى مۇمكىن قاۋىپ-قاتەردەن الدىن الا ساقتاندىراتىن ورگان.
سونىمەن قاتار سينگاپۋردىڭ «ەكونوميكالىق ارحيتەكتورلارىنىڭ» ۇلەسى دە, گەوگرافيالىق ورنالاسۋى, اعىلشىنداردان مۇراعا قالعان اعىلشىن زاڭدىلىعى سەكىلدى جاعدايلار دا ونىڭ ارتىقشىلىعى سانالادى. ەلدەگى «تەماسەك» كومپانياسى ءبىزدىڭ «سامۇرىق-قازىناعا» ۇقساس, اشىعىن ايتقاندا وسى «تەماسەكتىڭ» ۇلگىسىن العانعا ۇقسايدى. 1974 جىلى قۇرىلعان ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى – سينگاپۋردىڭ ءىرى حولدينگى, ول ەكونوميكانىڭ كوپتەگەن سەكتورلارىنداعى كومپانيالارعا يەلىك ەتەدى جانە قىزمەتىن باسقارادى. «تەماسەكتىڭ» قازىرگى اكتيۆتەرىنىڭ قۇنى 200 ملرد اقش دوللارىنا جۋىق.
گەوگرافيالىق ورنالاسۋى – ەلدىڭ تابىستىلىعىن ايقىنداعان ماڭىزدى فاكتور. سينگاپۋردىڭ ءۇندىستان, يندونەزيا, قىتاي سەكىلدى ءىرى مەملەكەتتەرگە جاقىندىعى, ەلدىڭ اعىلشىن كوممەرتسيالىق زاڭدىلىعى بويىنشا جۇمىس ىستەۋى ينۆەستورلاردىڭ سەنىمىنەن شىعۋىنا زور ىقپال ەتتى. قور بيرجاسى سالىستىرمالى تۇردە جاس, ول بيرجالاردىڭ بىرىگۋىنەن پايدا بولعان, وندا تىركەلگەن كومپانيالاردىڭ سانى 800-دەن اسادى. ولاردىڭ 40 %-ى ەلدەن تىس جەردە ورنالاسقانىن ايتا كەتەيىك, ياعني قور بيرجاسىن ءبىر مەملەكەتتىكى نەمەسە ايماقتىكى عانا ەمەس, عالامدىق دەۋگە بولادى.
سينگاپۋردىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – تالانتتى ازاماتتاردى الەمنىڭ ءار مەملەكەتىنەن قىزمەتكە تارتا بىلەتىنى. قارجى سالاسىندا 200 مىڭنان استام مامان قىزمەت ەتەتىن بولسا, سونىڭ باسىم بولىگى ەكسپاتتار. اسىرەسە 2008 جىلى ورىن العان عالامدىق قارجى داعدارىسىنان ەۋروپا, اقش قارجى نارىقتارى زارداپ شەككەن ۋاقىتتا سينگاپۋردا «ەكسپاتتار ءنوپىرى» بولدى. اتاپ وتەرلىك تاعى ءبىر جايت, سينگاپۋر تاۋەلسىزدىك العان جارتى عاسىر مەرزىم ىشىندە الەمدە قانشا قارجى داعدارىسى ورىن العانىمەن, ولاردىڭ وسى ارال-مەملەكەتتىڭ وسىمىنە اسەرى بولماعان. كاسىبي مامان كادرلاردى ءوز ەلىنىڭ ەكونوميكاسىنىڭ وسىمىنە جۇمىس ىستەتە بىلەدى.
«استانا» حقو ھام الەمدىك تاجىريبە
1993 جىلدىڭ 17 قاراشاسىندا ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق بانكى مەن 23 جەتەكشى قازاقستاندىق كوممەرتسيالىق بانكتەر بىرلەسە وتىرىپ ۆاليۋتالىق بيرجانى ۇيىمداستىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. وسىعان دەيىنگى ۆاليۋتالىق وپەراتسيالاردى وتكىزۋ ورتالىعى (ۆاليۋتالىق بيرجا) ۇلتتىق بانكتىڭ قۇرىلىمدىق بولىمشەسى بولعان ەدى. جاڭا بيرجانىڭ نەگىزگى ماقساتى – تەڭگەنىڭ ەنگىزىلۋىنە بايلانىستى ۇلتتىق ۆاليۋتالىق نارىقتى ۇيىمداستىرۋ جانە دامىتۋ بولعانى تۇسىنىكتى.
ءبىراز قۇرىلىمدىق جانە باسقا دا وزگەرىستەردەن كەيىن 1997 جىلى 5 ناۋرىزداعى «باعالى قاعازدار نارىعى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا زاڭى قور بيرجاسىنىڭ قىزمەتىن تەك باعالى قاعازدارمەن شەكتەيتىنىنە بايلانىستى بيرجا اكتسيونەرلەرىنىڭ جالپى جينالىسىندا «الماتى قارجى قۇرالدارىنىڭ بيرجاسى» جاق (AFINEX) جەكە زاڭدى تۇلعاسىن ءبولىپ شىعارۋ ارقىلى بيرجانى قايتا ۇيىمداستىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان بولاتىن. «اكتسيونەرلىك قوعامدار جونىندەگى ماسەلەلەر بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭنامالىق اكتىلەرىنە كەيبىر وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» 1998 جىلدىڭ 10 ماۋسىمىنداعى زاڭ كۇشىنە ەنۋىنە بايلانىستى قور بيرجاسىنىڭ قىزمەتىنە شەتەل ۆاليۋتالارى جانە باعالى قاعازداردان وزگە قارجى قۇرالداردىڭ ساۋدا-ساتتىعىن ۇيىمداستىرۋعا سالىنعان تىيىم جويىلدى. ءسويتىپ AFINEX پەن قازاقستان قور بيرجاسىن بىرىكتىرۋگە مۇمكىندىك تۋدى. وسىلايشا اكتسيونەرلەردىڭ ءتيىستى شەشىمىمەن بىرىكتىرىلگەن جاڭا بيرجا قايتا مەملەكەتتىك تىركەۋدەن ءوتتى.
2006 جىلدىڭ 15 جەلتوقسانىندا KASE الماتى قالاسىنىڭ وڭىرلىك قارجى ورتالىعىنىڭ ارنايى ساۋدا-ساتتىق الاڭى رەتىندە بەلگىلەندى. 2007 جىلدىڭ 23 تامىزىندا بولىپ وتكەن KASE اكتسيونەرلەرىنىڭ جالپى جينالىسى بيرجانىڭ كوممەرتسيالانۋى تۋرالى شەشىم قابىلدادى. KASE كوممەرتسيالانۋى شەگىندە داۋىس بەرۋدىڭ بۇرىنعى ء«بىر اكتسيونەر – ءبىر داۋىس» پرينتسيپىنەن باس تارتىپ, جالپى اكتسيونەرلىك قوعامداردىڭ بارلىعىنا ورتاق پرينتسيپ – ءبىر اكتسياعا ءبىر داۋىس ءپرينتسيپى ەنگىزىلدى.
بۇگىندە تمد كەڭىستىگىندە اعىلشىن زاڭناماسىنا نەگىزدەلگەن, ينۆەستورلارعا تۇسىنىكتى پلاتفورمانى تەك «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى عانا قۇرىپ وتىر. «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ اعىلشىن زاڭناماسىن باسشىلىققا الۋىنىڭ استارىندا ۇلكەن ارتىقشىلىقتار بار. بۇل, ءبىرىنشى كەزەكتە, شەتەلدىكتەرمەن بايلانىس ورناتۋعا, بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە اسا زور ىقپالىن تيگىزەدى. بۇگىنگى تاڭدا الەمدەگى ەڭ ءىرى دەگەن قارجى ورتالىقتارىنىڭ ۇلگىسىن الۋ وتە دۇرىس شەشىم دەپ قابىلداعان ءجون. جوعارىدا سينگاپۋردىڭ قور بيرجاسىن تاجىريبە رەتىندە العانىمىز تۋرالى دا ءسوز ەتتىك.
جالپى, كەز كەلگەن ءىستى باستار كەزدە العىشارتتاردىڭ دۇرىس قالىپتاسۋى مەن وعان كورسەتىلەتىن قولداۋلاردىڭ قامتاماسىز ەتىلۋى, اتقارىلۋعا ءتيىس جۇمىستى ءبىر سالانىڭ عانا ءىسى دەپ قاراماۋ, مەملەكەتتىڭ نەگىزگى بولاشاق باعىت-باعدارى, دامۋى مەن ورلەۋىنىڭ كەپىلى رەتىندە قاراستىرعان ءجون. بۇل بيرجانىڭ جۇمىسىنا تىكەلەي قاتىستى. دۇنيە ءجۇزىنىڭ ەڭ ەرتە اشىلعان نەمەسە ەڭ ءىرى سانالاتىن بيرجالارى, سول سياقتى كەيىنگى جىلدارى تابىسقا جەتكەن بيرجالارعا قىسقاشا شولۋ جاساۋىمىزدىڭ سەبەبى وسى.
عالىمجان كەرىمبەك,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى
«قارجى» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
