ەندى, مىنە جيىرما جىلدىق بەلەستىڭ العاشقى قورىتىندىلارى دا شىعا باستادى. بۇنىڭ ناقتى مىسالى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى كىتاپحاناسى, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى جانە ەلباسى قورى ۇيىمداستىرعان «استانا – بەيبىتشىلىك قالاسى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادا الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياساتكەرلەر, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ باسشىلارى, عالىمدار مەن ساراپشىلاردىڭ استاناعا بايلانىستى پىكىرى ءبىر ارنادا توعىستى. ولار ەۋرازيا كىندىگىندە ورنالاسقان استانانىڭ گەوساياسي ورتالىق رەتىندەگى ءرولىن تالقىلاپ, بولاشاعىنا بايلانىستى پىكىرلەرىن ءبىلدىردى.
كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, پارلامەنتتەردىڭ وكىلدەرى, قارجى جانە تۇراقتى دامۋ قاۋىپسىزدىگى سالاسىنداعى حالىقارالىق ساراپشىلار, تۇركيا مەن پولشا رەسپۋبليكالارىنان, تمد ەلدەرىنەن كەلگەن عالىمدار قاتىستى.
جيىندى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قايرات ءابدىراحمانوۆ اشىپ, ءوز سوزىندە استانانىڭ وركەندەۋىندەگى ەلباسىنىڭ ءرولىن اتاپ ءوتتى.
– مەن ءۇشىن بۇگىنگى شارانىڭ ماڭىزى جوعارى. استانا – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ پەرزەنتى. استانا وركەندەگەن قازاقستاننىڭ ايرىقشا بەلگىسىنە اينالىپ, ەل دامۋىنىڭ كوشىن باستادى, دەدى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى.
بۇدان كەيىن ءسوز العان استانا قالاسىنىڭ اكىمى اسەت يسەكەشەۆ باس قالانىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنگىسىنە, شاھاردى دامىتۋ جوسپارىنا كەڭىنەن توقتالدى. جيىنعا قاتىسۋشىلاردى استانانى «اقىلدى قالاعا» اينالدىرۋ جوسپارىمەن دە تانىستىرىپ ءوتتى.
– كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار, اسىرەسە شەتەلدىك قوناقتار ەۋرازيا قۇرلىعىندا اسا قارقىندى دامىپ, ىسكەرلىك, ساياسي جانە مادەني ورتالىققا اينالعان استانانىڭ دامۋ جوسپارىنا ايرىقشا نازار اۋدارىپ وتىر.
استانانى ەلباسىنىڭ حالىقارالىق ارىپتەستىك پەن قارىم-قاتىناستارداعى ءتيىمدى باستامالارىنىڭ ارقاسىندا الەمدىك قوعامداستىق مويىندادى جانە ساناساتىن بولدى. جيىرما جىل كەز كەلگەن قالا ءۇشىن, ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ استانامىز ءۇشىن دە ۇزاق مەرزىم ەمەس. وسى ۋاقىت ارالىعىندا قىرۋار جۇمىس اتقارىلىپ, ەن دالادا جاڭادان قالا تۇرعىزىلدى, بۇگىندە بۇل شاھاردا قازاقستاندىقتاردىڭ جاڭا بۋىنى بوي تۇزەدى. وسى جىلداردا قالانىڭ حالقى 3,5 ەسە ءوسىپ, تۇرعىندار سانى 1 ميلليوننان استى. ەكونوميكاعا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 44 ەسە ءوستى. ەكونوميكا مەن گەوگرافيالىق قارقىندى ءوسىمى قالانى زاماناۋي ۋربانيزاتسيا, ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى جوعارى جانە يننوۆاتسيالىق جاڭاشىلدىقتاردىڭ ورتالىعىنا اينالدىردى. استانانى الەمدەگى ءىرى-ءىرى ساياسي جانە ديپلوماتيالىق ورتالىقتارمەن تەڭەستىرۋ ماقساتىندا قالانىڭ الدىنا جاڭا وراسان زور مىندەتتەر قويىلدى, – دەدى ءا.يسەكەشەۆ.
ونىڭ پىكىرىنشە, استانانى يننوۆاتسيا, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ساۋلەت ونەرى, ءبىلىم جانە ساۋدا سالالارى بويىنشا تەك قازاقستان ەمەس, ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ورتالىققا اينالدىرۋ مىندەتى تۇر.
كونفەرەنتسيانىڭ «استانا حالىقارالىق ديالوگ الاڭى: قول جەتكىزگەن ناتيجەلەرى, ترەندتەر مەن دامۋ كەلەشەگى» دەگەن تاقىرىپتاعى ءبىرىنشى سەسسياسىن سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قايرات ءابدىراحمانوۆ جۇرگىزىپ وتىردى. بۇل جەردە الەمگە تانىمال ساياساتكەرلەردىڭ پىكىرلەرى بۇگىنگى زاماناۋي ماسەلەلەرگە ءدوپ ءتيىپ, الەمدىك يگىلىكتەر استانامەن بايلانىستىرىلىپ وتىردى. ءوز كەزەگىندە ەۋروپا وداعىنىڭ ورتالىق ازيا بويىنشا وكىلى پيتەر بۋرياننىڭ ءسوزى ەلىمىزدىڭ ايماقتاعى قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىققا قوسىپ وتىرعان ۇلەسىنە باعا بەرۋمەن باستالدى.
– ەو ايماقتاعى گەوساياسي ويىندارعا قاتىسۋعا مۇددەلى ەمەس. كەرىسىنشە, ءبىز وسى ايماقپەن كەلەلى قارىم-قاتىناس ورناتىپ, ونىڭ دامۋىنا, وركەندەۋىنە, قاۋىپسىزدىگىنە كوڭىل اۋدارامىز. ءوز ستراتەگيالارىمىزدا ەۋروپا مەن ازيا قۇرلىقتارى بايلانىستارىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا ءمان بەردىك. بۇل جەردە الدىمەن پىكىرىمىز ءبىر ارنادا توعىسقان قازاقستانعا, سودان سوڭ وزبەكستانعا العىسىمىز شەكسىز. قازاقستاننىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن كوشباسشىلىق ءرولى ەۋروپا وداعىنىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى اياسىنداعى وزگە ارىپتەستەرىمەن اراداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋىنا پايداسىن تيگىزىپ وتىر. سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىز ءارتۇرلى جاھاندىق سىن-قاتەرلەرمەن كۇرەستىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتىپ وتىر, – دەدى پيتەر بۋريان.
ال يتاليانىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى, قازىر ەقىۇ پريدنەستروۆە شيەلەنىسىن رەتتەۋ بويىنشا ارنايى وكىلى فرانكو فراتتيني الدىمەن ەلىمىزدىڭ اتالعان ۇيىمدى باسقارعان جىلدارى جەتكەن جەتىستىكتەرىن جوعارى باعالايتىنىن ايتتى. قازاقستاننىڭ سول تۇستاعى باستامالارى مەن جاڭاشىلدىقتارى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق ۇيىمىن جاڭا بەلەسكە شىعارعانىنا نازار اۋداردى.
– مەن استانادا وتكەن ەقىۇ سامميتىنە يتاليا ۇكىمەتى مەن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى اتىنان قاتىستىم. سول كەزدە استانا دەكلاراتسياسىندا كورسەتىلگەن اۋقىمدى ماقساتتار مەنى ەرەكشە ءتانتى ەتتى. ەندى مىنە, جىلدار وتە اتالعان دەكلاراتسيا بىزگە جاھاندىق دەڭگەيدەگى ماسەلەلەرگە دەندەپ ەنۋگە مۇمكىندىك بەرگەنىن سەزىنىپ وتىرمىن, – دەدى فرانكو فراتتيني.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان ساتتە حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمداردىڭ كوش باسىنداعى يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا قوسىلعانى بەلگىلى. وڭ-سولىن تانىپ ۇلگەرمەگەن, بوداندىقتان ەندى بوساعان جاس مەملەكەت بۇگىندە اتالعان ۇيىمنىڭ بەلدى مۇشەسىنە اينالىپ, وتكەن جىلدارى باسشىلىق ەتىپ تە ۇلگەردى. قازىر ۇيىمنىڭ دامۋى مەن جاڭعىرۋىنا قازاقستاننىڭ قوسقان ۇلەسىن يسلام الەمى جوعارى باعالايدى. ۇيىمنىڭ 9-شى باس حاتشىسى ەكمەللەدين يحسانوگلۋ وسى ماسەلەگە توقتالدى.
– 2011 جىلى استانادا وتكەن يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى مينيسترلەرىنىڭ جىل سايىنعى كەزدەسۋىندە ۇيىمنىڭ بۇرىنعى كونفەرەنتسيا اتاۋى ۇيىم بوپ وزگەرتىلدى. سونداي-اق ادام قۇقىقتارى جونىندەگى تاۋەلسىز مەكەمە قۇرۋ تۋرالى كەلىستىك. ونىڭ ۇستىنە يىۇ ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىمەن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق تۋراسىنداعى كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزدى. وسىنىڭ ءوزى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بارلىق ماسەلەلەردى تەرەڭ تۇسىنەتىن كورەگەن ساياساتكەر ەكەندىگىن كورسەتەدى, – دەدى ەكمەللەدين يحسانوگلۋ.
ال شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ بۇرىنعى باس حاتشىسى مۇراتبەك يماناليەۆ ەقىۇ, يىۇ, شىۇ اياسىنداعى اۋقىمدى سامميتتەر وتكەن استانانىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى نيۋ-يورك, ۆەنا, جەنەۆا شاھارلارى ءتارىزدى ساياسي الاڭعا اينالعانىن اتاپ ءوتتى.
– حالىقارالىق اۋقىمدى ءىس-شارالاردىڭ بەل ورتاسىنان تابىلاتىن استانانىڭ دامۋى مەن وركەندەۋىنە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قوسقان ۇلەسى شەكسىز. مەنى ەۋرازيا كەڭىستىگىندە كوپتەگەن ماسەلەنىڭ قازاقستان-رەسەي-قىتاي ارقىلى شەشىلەتىندىگى قۋانتادى. بۇل – ەلباسىنىڭ جەكە بەدەلى ارقىلى جەتكەن جەتىستىك, – دەدى مۇراتبەك يماناليەۆ.
حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ ءبىرىنشى سەسسياسىندا بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ سيريا جونىندەگى ارنايى وكىلىنىڭ ورىنباسارى رامزي ەززەلدين رامزي, گەرمانيانىڭ 2008-2012 جىلدارداعى ەقىۇ-داعى وكىلى گەنري حورستەن, ەقىۇ زەرتتەۋ ورتالىعى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى فرانك ەۆەرس, وزبەكستان پرەزيدەنتى جانىنداعى ستراتەگيالىق جانە ايماقارالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, وزبەكستان پرەزيدەنتى جانىنداعى قاۋىپسىزدىك كەڭەسى حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى ۆلاديمير نوروۆ, ەنەرگەتيكا, تابيعي رەسۋرستار جانە گەوساياسات ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, عالامدىق قاۋىپسىزدىكتى تالداۋ ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى (اقش) اريەل كوەن, ازياداعى ءوزارا ىقپالداستىق جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس حاتشىلىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى الەن نەري, «Greenstar Global Energy Corp» كومپانياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى جانە توراعاسى راۆي باترالار ءوز پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.
بۇدان سوڭ دا كونفەرەنتسيا جۇمىسى «بولاشاققا باعدار: «اقىلدى» جانە جاھاندىق ينتەگراتسيالانعان قالا», «استانانىڭ قارجى, ساۋدا جانە كولىك يننوۆاتسيالىق حاب رەتىندەگى دامۋى», «استانالاردىڭ كوشىرىلۋى: قازاقستاندىق تاجىريبە جانە الەمدىك پراكتيكا», «استانالار مادەنيەت جانە رۋحانيات ورتالىقتارى رەتىندە», «استانالار الەۋمەتتىك-مادەني قوعام كونتەكسىندە» دەگەن سەسسيالار بويىنشا جالعاستى. كونفەرەنتسيا سوڭىندا جيىنعا قاتىسۋشىلار ارنايى ۇندەۋ قابىلدادى.
سەرىك ابدىبەك,
«ەگەمەن قازاقستان»
