قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ بيىلعى «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز!» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا تاياۋ جىلداردا اتقارىلاتىن اۋقىمدى ىستەر اتاپ كورسەتىلگەن. 2020 جىلعا قاراي ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ىشكى جالپى ءونىم ەداۋىر ۇلعايادى. وڭدەۋشى سالالارداعى ءوسىم يگەرۋشى سالالار دەڭگەيىنە جەتەدى. ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ۇشتەن بىرىنە جەتىپ, ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورىنا سالىناتىن وتاندىق جانە شەتەلدىك ينۆەستيتسيا ارتا تۇسەدى. ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسى دە كوبەيەدى.
اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى 2014 جىلعا قاراي – 2 ەسە, ال 2020 جىلعا قاراي 4 ەسە وسەدى. مەملەكەت بۇل ماقساتقا 130 ميلليارد تەڭگەلىك نەسيە رەسۋرستارىن بولەدى.
مەملەكەت باسشىسى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى باسەكەگە قابىلەتتىلىگى قۋات شىعىندارىن ازايتۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ءتيىمدى تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلۋى كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى. العا قويعان مىندەتتەردىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قورىنىڭ جاعدايى ەرەكشە نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق ەكەنى داۋسىز. وتانىمىزدىڭ ەكونوميكالىق احۋالى ەلەۋلi دارەجەدە تابيعي رەسۋرستار سەكتورىنداعى جاعدايعا بايلانىستى بولىپ كەلدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ءتۇسiمدەرiنiڭ تابيعي رەسۋرستارعا ءتاۋەلدiلiگى قازاقستاننىڭ بولاشاعىنا بايلانىستى بىرقاتار ماسەلەلەردi مەملەكەت الدىنا قويدى. بiرiنشiدەن, بۇل – تابيعي بايلىقتاردىڭ ورنى قايتا تولمايتىنىنا بايلانىستى ولاردى پايدالانۋدى دۇرىس جوسپارلاۋ ماسەلەسi. ەكiنشiدەن, بۇل – مەملەكەتتىك كiرiستەر مەن شىعىستار كولەمiنiڭ تابيعي رەسۋرستارعا دەگەن الەمدiك باعانىڭ كۇرت ءارi الدىن الا بولجانباعان اۋىتقۋلارىنا تاۋەلدiلiگىن تومەندەتۋ.
وسى ماسەلەلەردi شەشۋ ءۇشiن ەلباسى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزدىڭ كەمەل كەلەشەگىن, باياندى بولاشاقتى جانە جاس ۇرپاقتىڭ الاڭسىز ءومىرىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ۇلتتىق قور قۇرۋ تۋرالى ماڭىزدى شەشىم قابىلدادى. 2000 جىلعى 23 تامىزدا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قورى تۋرالى» جارلىققا قول قويىلۋى مەملەكەت باسشىسىنىڭ بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان كورەگەن ءارى دانا شەشىمى بولعانى داۋسىز.
بيۋدجەت تۇسiمدەرiنiڭ ەلەۋلi بولiگى تابيعي رەسۋرستاردىڭ ەكسپورتىنان تۇسكەن تۇسiمدەر ەسەبiنەن قالىپتاساتىن جانە قولايسىز قۇبىلىستار جىلدارىنداعى شىعىستاردى قارجىلاندىرۋعا ارنالعان تۇراقتاندىرۋ قورلارى مەن بولاشاق ۇرپاق قورلارى باسقا ەلدەردە دە جۇمىس iستەيدi. قازاقستاندا ۇلتتىق قور قۇرۋ كەزiندە شەتەلدiك وسى تاجiريبە پايدالانىلدى.
ۇلتتىق قور قاراجاتىن قالىپتاستىرۋدىڭ جانە پايدالانۋدىڭ جاڭا تاسiلدەرiن ايقىنداۋ مiندەتi وسى تۇرعىدان قويىلدى. ولار الەمدiك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس كەزەڭiندە ءوزiنiڭ ءپارمەندiلiگiن كورسەتكەن, جۇرگiزiلiپ جاتقان جيناقتاۋ ساياساتىنىڭ قيسىندى جالعاسى بولادى. قوردىڭ نەگiزگi ماقساتى – بولاشاق ۇرپاققا ارنالعان جيناقتاردى ۇلعايتۋ جانە وعان قارجى جيناقتاۋدى ۇكiمەتتiك قارىز الۋمەن الماستىرۋدى بولدىرماۋ بولىپ تابىلادى. 2005 جىلى ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن قالىپتاستىرۋدىڭ جانە پايدالانۋدىڭ ورتا مەرزiمدi پەرسپەكتيۆاعا ارنالعان العاشقى تۇجىرىمداماسى قابىلدانىپ, وندا ونىڭ اكتيۆتەرiن باسقارۋدىڭ نەگiزگi قاعيداتتارى مەن تاسiلدەرi ايقىندالدى.
2006 جىلدىڭ ورتاسىنان بەرi ۇلتتىق قور قاراجاتىن ەل ەكونوميكاسىنا باعىتتاۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە كەپiلدەندiرiلگەن جانە نىسانالى ترانسفەرتتەر ءبولۋ, سونداي-اق وتاندىق باعالى قاعازداردى ۇزاق مەرزiمدi ينۆەستيتسيالاۋ شارالارى ىسكە اسىرىلدى. بۇل رەتتە كەپiلدەندiرiلگەن ترانسفەرتتi ايقىنداۋ كەزىندەگى شەكتەۋ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتە جىل سوڭىنداعى ۇلتتىق قور اكتيۆتەرiنiڭ ۇشتەن بiر ءبولiگiنەن اسپاۋى ءتيىس بولدى.
قابىلدانعان ساياساتتىڭ ءناتيجەسiندە ەكونوميكالىق ءوسۋ كەزەڭiندە ۆاليۋتانىڭ شامادان تىس ءتۇسۋiن زارارسىزداندىرۋ, تەڭگەنi ايىرباستاۋ باعامىنا جانە ينفلياتسياعا قىسىمدى ازايتۋ قامتاماسىز ەتiلدi. داعدارىسقا قارسى بەلسەندi ساياسات جۇرگiزۋ ءۇشiن قارجى رەزەرۆتەرi قۇرىلىپ, ونىڭ شەڭبەرiندە ۇلتتىق قوردان 10 ميلليارد اقش دوللارى ءمولشەرiندە قاراجات پايدالانىلدى جانە جيناقتاۋ ساياساتى ساقتالدى. 2009 جىلدىڭ سوڭىنا قاراجات 4,5 تريلليون تەڭگەنi قۇرادى, ونىڭ 750,0 ميلليارد تەڭگەسi iشكi اكتيۆتەرگە («سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى» اكتسيونەرلىك قوعامى مەن «قازاگرو» ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگi» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ وبليگاتسيالارىنا), 24,4 ميلليارد اقش دوللارى – شەتەلدiك اكتيۆتەرگە ورنالاستىرىلدى.
قۇرىلعان ۋاقىتىنان بەرi, ياعني 2001 جىلعى ماۋسىم – 2009 جىلعى 31 جەلتوقسان ارالىعىندا ۇلتتىق قوردىڭ كiرiسi قوردىڭ بازالىق ۆاليۋتاسىندا (اقش دوللارىمەن) 55 پايىزدى قۇرادى, بۇل جىلدىق سومادا 5,2 پايىزدى قۇرايدى. وسى كەزەڭدە قوردىڭ تۇراقتاندىرۋ فۋنكتسيالارىن ءجۇرگiزۋ ءۇشiن قاجەتتi كولەم قالىپتاستىرىلدى. سونىمەن قاتار, قالپىنا كەلتiرiلمەيتiن تابيعي رەسۋرستاردان الىنعان قاراجاتتى بولاشاق ۇرپاق ءۇشiن بارىنشا ساقتاپ قالۋ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت پەن ۇلتتىق قوردىڭ تەڭگەرiمدiلiگi جانە مۇنايعا قاتىسى جوق تاپشىلىقتى جويۋ ماسەلەسى وزەكتi بولىپ قالىپ وتىر.
وسى تۇرعىدان ۇلتتىق قور قاراجاتى ءوسۋiنiڭ باسەڭدەۋiن ەسكەرە وتىرىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە بەرiلەتiن كەپiلدەندiرiلگەن ترانسفەرت كولەمiن تiركەۋ ارقىلى ونىڭ قۇبىلۋلارىن بولدىرماۋ قاجەت ەكەنى ايقىندالدى جانە بۇل ۇزاق مەرزiمدi پەرسپەكتيۆادا ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن قارقىندى تۇردە جيناقتاۋدى قامتاماسىز ەتەدi. ۇلتتىق قوردىڭ نەگiزگi ماقساتى – بولاشاق ۇرپاققا ارنالعان جيناقتاردى قالىپتاستىرۋ جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتiڭ الەمدiك شيكiزات رىنوكتارىنداعى جاعدايعا ءتاۋەلدiلiگiن تومەندەتۋ ارقىلى قارجى رەسۋرستارىن جيناۋ بولىپ تابىلادى. وسىلايشا, ۇلتتىق قوردىڭ فۋنكتسيالارى جيناقتاۋ جانە تۇراقتاندىرۋ بولىپ تابىلادى.
جيناقتاۋ فۋنكتسياسىن ورىنداۋ ءۇشiن ۇلتتىق قوردا ازايتىلمايتىن قالدىق بەلگiلەنەدi, سونداي-اق ۇلتتىق قوردىڭ ەڭ جوعارى مولشەرiنە شەك قويىلمايدى. تۇراقتاندىرۋ فۋنكتسياسىن iسكە اسىرۋ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە كەپiلدەندiرiلگەن ترانسفەرتتi قامتاماسىز ەتۋدi كوزدەيدi. تۇتاستاي العاندا, ۇلتتىق قور قاراجاتىن ءبولۋدiڭ اشىقتىعىنا قول جەتكiزۋ ءۇشiن ولار ەل ەكونوميكاسىنا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ارقىلى عانا جiبەرiلەتiن بولادى.
ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن قالىپتاستىرۋ جانە پايدالانۋ مىناداي قاعيداتتارعا نەگiزدەلەتiن بولادى:
- ترانسپارەنتتiلiك – ۇلتتىق قوردىڭ بەكىتىلگەن (ناقتىلانعان, تۇزەتiلگەن) كورسەتكiشتەرiن, ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن قالىپتاستىرۋ تۋرالى جانە پايدالانۋ تۋرالى ەسەپتەردi, ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن ينۆەستيتسيالىق باسقارۋ تۋرالى ەسەپتەردi مiندەتتi تۇردە جاريالاۋ;
- تولىقتىق – ۇلتتىق قور تۋرالى ەسەپتiلiكتە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىندا كوزدەلگەن بارلىق تۇسiمدەر مەن شىعىستاردى كورسەتۋ;
- ۋاقىتتىلىق – ۇلتتىق قوردىڭ قولما-قول اقشانى باقىلاۋ شوتىنا ەسەپكە الۋ جانە ولاردى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكىندەگى ۇكiمەتتiڭ شوتتارىنا تيiستi نورماتيۆتiك قۇقىقتىق اكتiلەردە بەلگiلەنگەن ءتارتiپتi ساقتاي وتىرىپ مەرزiمiندە اۋدارۋ;
- تيiمدiلiك – ۇلتتىق قوردى تاۋەكەل دەڭگەيi ورتاشا بولعان جاعدايدا ۇزاق مەرزiمدi پەرسپەكتيۆادا اكتيۆتەردi ساقتاۋ مەن كiرiستiلiكتi قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتiلiگiنە سۇيەنە وتىرىپ باسقارۋ.
ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن جيناقتاۋ بىرقاتار تۇسiمدەردiڭ ەسەبiنەن جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. اتاپ ايتقاندا, مۇناي سەكتورى ۇيىمدارىنان تۇسەتiن تiكەلەي سالىقتار (جەرگiلiكتi بيۋدجەتتەرگە ەسەپكە الىناتىن سالىقتاردى قوسپاعاندا), ولارعا كورپوراتيۆتiك تابىس سالىعى, پايدالى قازبالاردى ءوندiرۋگە سالىناتىن سالىق, بونۋستار, ەكسپورتقا سالىناتىن رەنتا سالىعى, ۇستەمە پايداعا سالىناتىن سالىق, ءونiمدi ءبولۋ بويىنشا ۇلەس جانە قىزمەتiن ءونiمدi ءبولۋ تۋرالى كەلىسىم-شارت بويىنشا جۇزەگە اسىراتىن جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ قوسىمشا تولەمi جاتادى.
مۇناي سەكتورىنىڭ ۇيىمدارى جۇزەگە اسىراتىن وپەراتسيالاردان تۇسەتiن باسقا تۇسiمدەر (جەرگiلiكتi بيۋدجەتتەرگە ەسەپكە الىناتىن تۇسiمدەردi قوسپاعاندا), ونىڭ iشiندە مۇناي كەلىسىم-شارتتارىنىڭ تالاپتارىن بۇزعانى ءۇشiن تۇسiمدەر (جەرگiلiكتi بيۋدجەتتەرگە ەسەپكە الىناتىن تۇسiمدەردi قوسپاعاندا).
رەسپۋبليكالىق مەنشiكتەگi ءجانە كەن ءوندiرۋ جانە وڭدەۋشi سالالارعا جاتاتىن مەملەكەتتىك مۇلiكتi جەكەشەلەندiرۋدەن تۇسەتiن تۇسiمدەر.
اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەر ۋچاسكەلەرiن ساتۋدان تۇسەتiن تۇسiمدەر.
ۇلتتىق قوردى باسقارۋدان تۇسەتiن ينۆەستيتسيالىق كiرiستەر. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىندا تىيىم سالىنباعان وزگە دە تۇسiمدەر مەن كiرiستەر.
Iشكi رىنوكتاعى اقشا ۇسىنىسى شامادان تىس بولعان جاعدايدا ينفلياتسيانىڭ وسۋiنە جول بەرمەۋ ءۇشiن, سونداي-اق تابيعي رەسۋرستاردى ەكسپورتتاۋدان ءتۇسەتiن كiرiستەردiڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ باسقا سەكتورلارىنىڭ دامۋىنا كەرi اسەرiن جويۋ ماقساتىندا ۇلتتىق قوردا وزگە دە تۇسiمدەر شوعىرلاندىرىلۋى ءمۇمكiن. ۇلتتىق قوردىڭ ەڭ جوعارى مولشەرi شەكتەلمەيتiن بولادى.
قاراجاتتى پايدالانۋدىڭ كەلەسi ونجىلدىققا ارنالعان جاڭا تاسiلiنە سايكەس, 2010 جىلدان باستاپ 8 ميلليارد اقش دوللارى مولشەرىندەگى كەپiلدەندiرiلگەن ترانسفەرت رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تiركەلەتىن بولدى. شىعىستاردىڭ باسقا تۇرلەرiن قارجىلاندىرۋعا, سونىڭ iشiندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە نىسانالى ترانسفەرتتەر بولۋگە, مەملەكەتتىك, كۆازيمەملەكەتتىك جانە جەكە سەكتورلار سۋبەكتiلەرiنiڭ قازاقستاندىق باعالى قاعازداردى ساتىپ الۋعا, زاڭدى جانە جەكە تۇلعالارعا كرەديت بەرۋگە, مiندەتتەمەلەردi ورىنداۋدى قامتاماسىز ەتۋ رەتiندە اكتيۆتەردi پايدالانۋعا تىيىم سالىنادى.
ۇلتتىق قوردان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە بەرiلەتiن جىل سايىنعى تiركەلگەن كەپiلدەندiرiلگەن ترانسفەرتتiڭ مولشەرi بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ قالىپتاسقان قۇرىلىمى ەسكەرiلە وتىرىپ ايقىندالادى. بۇل رەتتە كەپiلدەندiرiلگەن ترانسفەرت جوبالاردى ينۆەستيتسيالاۋدى كوزدەيتiن اعىمداعى بيۋدجەتتىك باعدارلامالار مەن بيۋدجەتتىك دامۋ باعدارلامالارىنىڭ شىعىستارىن قارجىلاندىرۋعا باعىتتالادى, ولاردىڭ ناتيجەلەرiن بولاشاق ۇرپاق پايدالاناتىن بولادى.
ۇلتتىق قوردىڭ جيناقتاۋ فۋنكتسياسىن ورىنداۋ ءۇشiن تيiستi قارجى جىلىنىڭ سوڭىنا ءIجو-نiڭ بولجامدى ءمانiنiڭ 20 پايىزى مولشەرiندە ازايتىلمايتىن قالدىق بەلگiلەنەدi. بۇل رەتتە كەپiلدەندiرiلگەن ترانسفەرتتi جۇزەگە اسىرۋ ءۇشiن ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتى جەتكiلiكسiز بولعان جاعدايدا ازايتىلمايتىن قالدىق ليميتiن ساقتاۋ قاجەتتiلiگiنە بايلانىستى كەپiلدەندiرiلگەن ترانسفەرتتiڭ مولشەرi تيiستi شاماعا ازايتىلاتىن بولادى.
تۇتاستاي العاندا, ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتى تiركەلگەن كەپiلدەندiرiلگەن ترانسفەرتتi قامتاماسىز ەتۋگە جانە باسقارۋ مەن اۋديتكە بايلانىستى شىعىستاردى قارجىلاندىرۋعا باعىتتالۋى تيiس. ونىڭ اكتيۆتەرiن باسقارۋ ساياساتى كونسەرۆاتيۆتiك بولىپ قالادى. سونىمەن قاتار, ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن باسقارۋ كەزiندە ينۆەستيتسيالىق وپەراتسيالاردىڭ نەگiزگi ماقساتتارى ساقتاۋ, وتiمدiلiكتiڭ جەتكiلiكتi دەڭگەيiن ۇستاۋ, تاۋەكەل دەڭگەيi ورتاشا بولعان كەزدە ۇزاق مەرزiمدi پەرسپەكتيۆادا كiرiستiلiكتi قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى.
ۇلتتىق قور اكتيۆتەرiنiڭ ۇيىمدىق قۇرىلىمى ونىڭ ماقساتتارىنا سايكەس ايقىندالادى. ۇزاق مەرزiمدi پەرسپەكتيۆادا ۇلتتىق قور اكتيۆتەرiنiڭ كiرiستiلiگiن قامتاماسىز ەتۋ كiرiستiلiكتiڭ قىسقا مەرزiمدi اۋىتقۋىن كوزدەيدi. ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرiن سەنiمگەرلiك باسقارۋدى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق بانكi, قىزمەتiن جالپى ۇيلەستiرۋدi ۇلتتىق قوردى باسقارۋ جونىندەگى كەڭەس جۇزەگە اسىرادى.
ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرiن ورنالاستىرۋ شەتەلدiك قارجى رىنوكتارىندا اينالىمداعى ءجانە ۇلتتىق قوردى باسقارۋ ءجونىندەگى كەڭەستiڭ ۇسىنىسى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى بەكiتكەن ماتەريالدىق ەمەس اكتيۆتەردi قوسپاعاندا, رۇقسات ەتiلگەن قارجى قۇرالدارىنىڭ تiزبەسiنە قوسىلعان قارجى قۇرالدارىندا جۇزەگە اسىرىلۋى تيiس. بۇل رەتتە شەكتەۋلەر 2010 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيiن ساتىپ الىنعان, ۇلتتىق قور اكتيۆتەرiنiڭ قۇرىلىمىندا ەسكەرiلەتiن قازاقستاندىق قارجى قۇرالدارىنا قولدانىلمايدى.
ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن قارقىندى جيناقتاۋ, سونداي-اق ونىڭ اكتيۆتەرiن تيiمدi باسقارۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورنىقتى دامۋىندا ماڭىزدى ءرول اتقارادى جانە مەملەكەتتىك سەكتوردىڭ دا, سول سياقتى كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ دا قارىز الۋدى دۇرىس جوسپارلاۋىن جانە رەسپۋبليكانىڭ ەكونوميكالىق قاۋiپسiزدiگiنiڭ تيiستi دەڭگەيiن قامتاماسىز ەتۋ جونiندە شارالار قابىلداۋدى تالاپ ەتەدi.
وسىلايشا, ۇلتتىق حولدينگتەردiڭ, ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگتەردiڭ جانە ولاردىڭ ەنشiلەس كومپانيالارىنىڭ قارىز الۋى مەن مiندەتتەمەلەرiنiڭ بارابار دەڭگەيiن ايقىنداۋ ۇلتتىق قوردىڭ جيناقتالعان اكتيۆتەرi ەسكەرiلەتiن سىندارلى ءتاسiلدi تالاپ ەتەدi. ۇكiمەت وسى ماقساتتا ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگتەر مەن ولاردىڭ ەنشiلەس كومپانيالارىنىڭ بورىشىن مونيتورينگلەۋ مەن باعالاۋدىڭ تيiستi كورسەتكiشتەرiن جانە وسى ۇيىمدار ساقتاۋعا مiندەتتi قارىز الۋ جونىندەگى شەكتەۋلەردi ايقىندايدى.
ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن پايدالانۋ جونىندەگى جاڭا ءتاسiل كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ ۇلتتىق قوردان وبليگاتسيالىق قارىزداردى تارتۋ ءمۇمكiندiگiن جويادى. بۇدان باسقا, ۇكiمەت بيۋدجەت زاڭناماسىندا بەلگiلەنگەن شەكتەۋلەر شەڭبەرiندە استانا جانە الماتى قالالارىنىڭ مۋنيتسيپالدىق قارىز الۋى ارقىلى جەرگiلiكتi اتقارۋشى ورگاندار بورىشىنىڭ ءوسۋiن رەتتەيتiن بولادى.
ۇلتتىق قور قاراجاتىن ۇكiمەتتiك قارىز الۋمەن الماستىرۋدى بولدىرماۋ ماقساتىندا مىناداي شەكتەۋلەر ەنگiزiلەتiن بولادى:
- ۇكiمەتتiك بورىشقا قىزمەت كورسەتۋگە ارنالعان جىل سايىنعى شىعىستار ۇلتتىق قوردىڭ جىل سايىنعى تiركەلگەن شارتتى ينۆەستيتسيالىق كiرiسiنiڭ 4,5 پايىزىنان اسپاۋى تيiس;
- ۇكiمەتتiك بورىشقا قىزمەت كورسەتۋگە جانە ونى وتەۋگە ارنالعان شىعىستار ونجىلدىق كەزەڭدە ورتاشا العاندا ۇلتتىق قوردان بەرiلەتiن ترانسفەرتتi قامتيتىن بيۋدجەتكە تۇسەتiن تۇسiمدەردiڭ 15 پايىزىنان اسپاۋى تيiس.
وسى شارالاردى iسكە اسىرۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قورىنىڭ جۇمىس iستەۋiنiڭ جانە ونىڭ جيناقتارىن قالىپتاستىرۋدىڭ وڭتايلى مودەلiن تاڭداۋدىڭ نەگiزدەرiن, ينۆەستيتسيالىق ستراتەگيانى ءوزگەرتۋدi كوزدەيدi ءجانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىنا ءوزگەرىستەر ەنگىزۋدi تالاپ ەتەدi. وسى ماقساتتا ۇلتتىق قوردىڭ قىزمەتiن رەتتەيتiن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تيiستi نورماتيۆتiك قۇقىقتىق اكتىلەرىنە تيiستi وزگەرىستەر ەنگiزiلەتiن بولادى.
بيۋدجەتتiڭ جانە ۇلتتىق قوردىڭ تەڭگەرiمدiلiگi ءجونىندەگى ساياسات وسى ونجىلدىقتىڭ سوڭىنا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 3 پايىزىنان ارتىق بولماۋعا تيiس ءارى مۇناي ونىمدەرىنە قاتىسسىز تاپشىلىقتى ازايتۋعا, سونداي-اق كەيiننەن تەك دامۋ بيۋدجەتiن قارجىلاندىرۋعا كوشە وتىرىپ, ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن اعىمداعى شىعىستارعا جۇمساۋدى قىسقارتۋعا باعىتتالاتىن بولادى.
وسى ايدا ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىز دامۋ جولىنا ءتۇسكەنىنە 20 جىل تولادى. بۇل جىلدار – جاسامپاز ىستەرگە تولى عاسىرعا بەرگىسىز جارقىن جىلدار. ەلىمىز وركەندەپ, ەكونوميكا دامىدى, ساۋلەتتى ەلوردا – استانا قالاسى پايدا بولدى. قازاقستان حالىقارالىق قوعامداستىقتا بەدەلدى جانە قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتەر قاتارىنا قوسىلدى. بارشا قازاقستاندىقتار ەل ەرتەڭىنە سەنىممەن قارايدى. وعان ناقتى دالەلدىڭ ءبىرى – ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن قۇرىلعان ۇلتتىق قور جانە ونىڭ مەرەيلى قىزمەتى ەكەنى ايقىن.
قازىرگى ۋاقىتتا, 2011 جىلدىڭ 1 قاراشاسىنا ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتى 7,5 تريلليون تەڭگەنi نەمەسە شامامەن 50 ميلليارد اقش دوللارىن قۇرايدى.
2020 جىلعا ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتى 90 ميلليارد اقش دوللارىنا دەيiن ءوسۋi تيiس, بۇل ىشكى جالپى ءونىمنiڭ كەمiندە 30 پايىزىن قۇرايدى. كوزدەلگەن شارالاردى iسكە اسىرۋ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتiڭ تۇراقتىلىعىن ودان ءارi قولداۋعا, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋعا جانە مۇناي كiرiستەرiن ۇرپاقتار اراسىندا قايتا بولۋگە ىقپال ەتەتiن بولادى. وسىنىڭ ءبارى ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمدى نىعايتادى, تاتۋلىعى جاراسقان قازاقستاندىقتاردى جىگەرلەندىرە تۇسەدى.
قايرات يششانوۆ, پارلامەنت سەناتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ بيىلعى «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز!» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا تاياۋ جىلداردا اتقارىلاتىن اۋقىمدى ىستەر اتاپ كورسەتىلگەن. 2020 جىلعا قاراي ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ىشكى جالپى ءونىم ەداۋىر ۇلعايادى. وڭدەۋشى سالالارداعى ءوسىم يگەرۋشى سالالار دەڭگەيىنە جەتەدى. ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ۇشتەن بىرىنە جەتىپ, ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورىنا سالىناتىن وتاندىق جانە شەتەلدىك ينۆەستيتسيا ارتا تۇسەدى. ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسى دە كوبەيەدى.
اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى 2014 جىلعا قاراي – 2 ەسە, ال 2020 جىلعا قاراي 4 ەسە وسەدى. مەملەكەت بۇل ماقساتقا 130 ميلليارد تەڭگەلىك نەسيە رەسۋرستارىن بولەدى.
مەملەكەت باسشىسى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى باسەكەگە قابىلەتتىلىگى قۋات شىعىندارىن ازايتۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ءتيىمدى تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلۋى كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى. العا قويعان مىندەتتەردىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قورىنىڭ جاعدايى ەرەكشە نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق ەكەنى داۋسىز. وتانىمىزدىڭ ەكونوميكالىق احۋالى ەلەۋلi دارەجەدە تابيعي رەسۋرستار سەكتورىنداعى جاعدايعا بايلانىستى بولىپ كەلدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ءتۇسiمدەرiنiڭ تابيعي رەسۋرستارعا ءتاۋەلدiلiگى قازاقستاننىڭ بولاشاعىنا بايلانىستى بىرقاتار ماسەلەلەردi مەملەكەت الدىنا قويدى. بiرiنشiدەن, بۇل – تابيعي بايلىقتاردىڭ ورنى قايتا تولمايتىنىنا بايلانىستى ولاردى پايدالانۋدى دۇرىس جوسپارلاۋ ماسەلەسi. ەكiنشiدەن, بۇل – مەملەكەتتىك كiرiستەر مەن شىعىستار كولەمiنiڭ تابيعي رەسۋرستارعا دەگەن الەمدiك باعانىڭ كۇرت ءارi الدىن الا بولجانباعان اۋىتقۋلارىنا تاۋەلدiلiگىن تومەندەتۋ.
وسى ماسەلەلەردi شەشۋ ءۇشiن ەلباسى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزدىڭ كەمەل كەلەشەگىن, باياندى بولاشاقتى جانە جاس ۇرپاقتىڭ الاڭسىز ءومىرىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ۇلتتىق قور قۇرۋ تۋرالى ماڭىزدى شەشىم قابىلدادى. 2000 جىلعى 23 تامىزدا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قورى تۋرالى» جارلىققا قول قويىلۋى مەملەكەت باسشىسىنىڭ بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان كورەگەن ءارى دانا شەشىمى بولعانى داۋسىز.
بيۋدجەت تۇسiمدەرiنiڭ ەلەۋلi بولiگى تابيعي رەسۋرستاردىڭ ەكسپورتىنان تۇسكەن تۇسiمدەر ەسەبiنەن قالىپتاساتىن جانە قولايسىز قۇبىلىستار جىلدارىنداعى شىعىستاردى قارجىلاندىرۋعا ارنالعان تۇراقتاندىرۋ قورلارى مەن بولاشاق ۇرپاق قورلارى باسقا ەلدەردە دە جۇمىس iستەيدi. قازاقستاندا ۇلتتىق قور قۇرۋ كەزiندە شەتەلدiك وسى تاجiريبە پايدالانىلدى.
ۇلتتىق قور قاراجاتىن قالىپتاستىرۋدىڭ جانە پايدالانۋدىڭ جاڭا تاسiلدەرiن ايقىنداۋ مiندەتi وسى تۇرعىدان قويىلدى. ولار الەمدiك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس كەزەڭiندە ءوزiنiڭ ءپارمەندiلiگiن كورسەتكەن, جۇرگiزiلiپ جاتقان جيناقتاۋ ساياساتىنىڭ قيسىندى جالعاسى بولادى. قوردىڭ نەگiزگi ماقساتى – بولاشاق ۇرپاققا ارنالعان جيناقتاردى ۇلعايتۋ جانە وعان قارجى جيناقتاۋدى ۇكiمەتتiك قارىز الۋمەن الماستىرۋدى بولدىرماۋ بولىپ تابىلادى. 2005 جىلى ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن قالىپتاستىرۋدىڭ جانە پايدالانۋدىڭ ورتا مەرزiمدi پەرسپەكتيۆاعا ارنالعان العاشقى تۇجىرىمداماسى قابىلدانىپ, وندا ونىڭ اكتيۆتەرiن باسقارۋدىڭ نەگiزگi قاعيداتتارى مەن تاسiلدەرi ايقىندالدى.
2006 جىلدىڭ ورتاسىنان بەرi ۇلتتىق قور قاراجاتىن ەل ەكونوميكاسىنا باعىتتاۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە كەپiلدەندiرiلگەن جانە نىسانالى ترانسفەرتتەر ءبولۋ, سونداي-اق وتاندىق باعالى قاعازداردى ۇزاق مەرزiمدi ينۆەستيتسيالاۋ شارالارى ىسكە اسىرىلدى. بۇل رەتتە كەپiلدەندiرiلگەن ترانسفەرتتi ايقىنداۋ كەزىندەگى شەكتەۋ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتە جىل سوڭىنداعى ۇلتتىق قور اكتيۆتەرiنiڭ ۇشتەن بiر ءبولiگiنەن اسپاۋى ءتيىس بولدى.
قابىلدانعان ساياساتتىڭ ءناتيجەسiندە ەكونوميكالىق ءوسۋ كەزەڭiندە ۆاليۋتانىڭ شامادان تىس ءتۇسۋiن زارارسىزداندىرۋ, تەڭگەنi ايىرباستاۋ باعامىنا جانە ينفلياتسياعا قىسىمدى ازايتۋ قامتاماسىز ەتiلدi. داعدارىسقا قارسى بەلسەندi ساياسات جۇرگiزۋ ءۇشiن قارجى رەزەرۆتەرi قۇرىلىپ, ونىڭ شەڭبەرiندە ۇلتتىق قوردان 10 ميلليارد اقش دوللارى ءمولشەرiندە قاراجات پايدالانىلدى جانە جيناقتاۋ ساياساتى ساقتالدى. 2009 جىلدىڭ سوڭىنا قاراجات 4,5 تريلليون تەڭگەنi قۇرادى, ونىڭ 750,0 ميلليارد تەڭگەسi iشكi اكتيۆتەرگە («سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى» اكتسيونەرلىك قوعامى مەن «قازاگرو» ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگi» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ وبليگاتسيالارىنا), 24,4 ميلليارد اقش دوللارى – شەتەلدiك اكتيۆتەرگە ورنالاستىرىلدى.
قۇرىلعان ۋاقىتىنان بەرi, ياعني 2001 جىلعى ماۋسىم – 2009 جىلعى 31 جەلتوقسان ارالىعىندا ۇلتتىق قوردىڭ كiرiسi قوردىڭ بازالىق ۆاليۋتاسىندا (اقش دوللارىمەن) 55 پايىزدى قۇرادى, بۇل جىلدىق سومادا 5,2 پايىزدى قۇرايدى. وسى كەزەڭدە قوردىڭ تۇراقتاندىرۋ فۋنكتسيالارىن ءجۇرگiزۋ ءۇشiن قاجەتتi كولەم قالىپتاستىرىلدى. سونىمەن قاتار, قالپىنا كەلتiرiلمەيتiن تابيعي رەسۋرستاردان الىنعان قاراجاتتى بولاشاق ۇرپاق ءۇشiن بارىنشا ساقتاپ قالۋ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت پەن ۇلتتىق قوردىڭ تەڭگەرiمدiلiگi جانە مۇنايعا قاتىسى جوق تاپشىلىقتى جويۋ ماسەلەسى وزەكتi بولىپ قالىپ وتىر.
وسى تۇرعىدان ۇلتتىق قور قاراجاتى ءوسۋiنiڭ باسەڭدەۋiن ەسكەرە وتىرىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە بەرiلەتiن كەپiلدەندiرiلگەن ترانسفەرت كولەمiن تiركەۋ ارقىلى ونىڭ قۇبىلۋلارىن بولدىرماۋ قاجەت ەكەنى ايقىندالدى جانە بۇل ۇزاق مەرزiمدi پەرسپەكتيۆادا ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن قارقىندى تۇردە جيناقتاۋدى قامتاماسىز ەتەدi. ۇلتتىق قوردىڭ نەگiزگi ماقساتى – بولاشاق ۇرپاققا ارنالعان جيناقتاردى قالىپتاستىرۋ جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتiڭ الەمدiك شيكiزات رىنوكتارىنداعى جاعدايعا ءتاۋەلدiلiگiن تومەندەتۋ ارقىلى قارجى رەسۋرستارىن جيناۋ بولىپ تابىلادى. وسىلايشا, ۇلتتىق قوردىڭ فۋنكتسيالارى جيناقتاۋ جانە تۇراقتاندىرۋ بولىپ تابىلادى.
جيناقتاۋ فۋنكتسياسىن ورىنداۋ ءۇشiن ۇلتتىق قوردا ازايتىلمايتىن قالدىق بەلگiلەنەدi, سونداي-اق ۇلتتىق قوردىڭ ەڭ جوعارى مولشەرiنە شەك قويىلمايدى. تۇراقتاندىرۋ فۋنكتسياسىن iسكە اسىرۋ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە كەپiلدەندiرiلگەن ترانسفەرتتi قامتاماسىز ەتۋدi كوزدەيدi. تۇتاستاي العاندا, ۇلتتىق قور قاراجاتىن ءبولۋدiڭ اشىقتىعىنا قول جەتكiزۋ ءۇشiن ولار ەل ەكونوميكاسىنا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ارقىلى عانا جiبەرiلەتiن بولادى.
ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن قالىپتاستىرۋ جانە پايدالانۋ مىناداي قاعيداتتارعا نەگiزدەلەتiن بولادى:
- ترانسپارەنتتiلiك – ۇلتتىق قوردىڭ بەكىتىلگەن (ناقتىلانعان, تۇزەتiلگەن) كورسەتكiشتەرiن, ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن قالىپتاستىرۋ تۋرالى جانە پايدالانۋ تۋرالى ەسەپتەردi, ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن ينۆەستيتسيالىق باسقارۋ تۋرالى ەسەپتەردi مiندەتتi تۇردە جاريالاۋ;
- تولىقتىق – ۇلتتىق قور تۋرالى ەسەپتiلiكتە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىندا كوزدەلگەن بارلىق تۇسiمدەر مەن شىعىستاردى كورسەتۋ;
- ۋاقىتتىلىق – ۇلتتىق قوردىڭ قولما-قول اقشانى باقىلاۋ شوتىنا ەسەپكە الۋ جانە ولاردى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكىندەگى ۇكiمەتتiڭ شوتتارىنا تيiستi نورماتيۆتiك قۇقىقتىق اكتiلەردە بەلگiلەنگەن ءتارتiپتi ساقتاي وتىرىپ مەرزiمiندە اۋدارۋ;
- تيiمدiلiك – ۇلتتىق قوردى تاۋەكەل دەڭگەيi ورتاشا بولعان جاعدايدا ۇزاق مەرزiمدi پەرسپەكتيۆادا اكتيۆتەردi ساقتاۋ مەن كiرiستiلiكتi قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتiلiگiنە سۇيەنە وتىرىپ باسقارۋ.
ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن جيناقتاۋ بىرقاتار تۇسiمدەردiڭ ەسەبiنەن جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. اتاپ ايتقاندا, مۇناي سەكتورى ۇيىمدارىنان تۇسەتiن تiكەلەي سالىقتار (جەرگiلiكتi بيۋدجەتتەرگە ەسەپكە الىناتىن سالىقتاردى قوسپاعاندا), ولارعا كورپوراتيۆتiك تابىس سالىعى, پايدالى قازبالاردى ءوندiرۋگە سالىناتىن سالىق, بونۋستار, ەكسپورتقا سالىناتىن رەنتا سالىعى, ۇستەمە پايداعا سالىناتىن سالىق, ءونiمدi ءبولۋ بويىنشا ۇلەس جانە قىزمەتiن ءونiمدi ءبولۋ تۋرالى كەلىسىم-شارت بويىنشا جۇزەگە اسىراتىن جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ قوسىمشا تولەمi جاتادى.
مۇناي سەكتورىنىڭ ۇيىمدارى جۇزەگە اسىراتىن وپەراتسيالاردان تۇسەتiن باسقا تۇسiمدەر (جەرگiلiكتi بيۋدجەتتەرگە ەسەپكە الىناتىن تۇسiمدەردi قوسپاعاندا), ونىڭ iشiندە مۇناي كەلىسىم-شارتتارىنىڭ تالاپتارىن بۇزعانى ءۇشiن تۇسiمدەر (جەرگiلiكتi بيۋدجەتتەرگە ەسەپكە الىناتىن تۇسiمدەردi قوسپاعاندا).
رەسپۋبليكالىق مەنشiكتەگi ءجانە كەن ءوندiرۋ جانە وڭدەۋشi سالالارعا جاتاتىن مەملەكەتتىك مۇلiكتi جەكەشەلەندiرۋدەن تۇسەتiن تۇسiمدەر.
اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەر ۋچاسكەلەرiن ساتۋدان تۇسەتiن تۇسiمدەر.
ۇلتتىق قوردى باسقارۋدان تۇسەتiن ينۆەستيتسيالىق كiرiستەر. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىندا تىيىم سالىنباعان وزگە دە تۇسiمدەر مەن كiرiستەر.
Iشكi رىنوكتاعى اقشا ۇسىنىسى شامادان تىس بولعان جاعدايدا ينفلياتسيانىڭ وسۋiنە جول بەرمەۋ ءۇشiن, سونداي-اق تابيعي رەسۋرستاردى ەكسپورتتاۋدان ءتۇسەتiن كiرiستەردiڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ باسقا سەكتورلارىنىڭ دامۋىنا كەرi اسەرiن جويۋ ماقساتىندا ۇلتتىق قوردا وزگە دە تۇسiمدەر شوعىرلاندىرىلۋى ءمۇمكiن. ۇلتتىق قوردىڭ ەڭ جوعارى مولشەرi شەكتەلمەيتiن بولادى.
قاراجاتتى پايدالانۋدىڭ كەلەسi ونجىلدىققا ارنالعان جاڭا تاسiلiنە سايكەس, 2010 جىلدان باستاپ 8 ميلليارد اقش دوللارى مولشەرىندەگى كەپiلدەندiرiلگەن ترانسفەرت رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تiركەلەتىن بولدى. شىعىستاردىڭ باسقا تۇرلەرiن قارجىلاندىرۋعا, سونىڭ iشiندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە نىسانالى ترانسفەرتتەر بولۋگە, مەملەكەتتىك, كۆازيمەملەكەتتىك جانە جەكە سەكتورلار سۋبەكتiلەرiنiڭ قازاقستاندىق باعالى قاعازداردى ساتىپ الۋعا, زاڭدى جانە جەكە تۇلعالارعا كرەديت بەرۋگە, مiندەتتەمەلەردi ورىنداۋدى قامتاماسىز ەتۋ رەتiندە اكتيۆتەردi پايدالانۋعا تىيىم سالىنادى.
ۇلتتىق قوردان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە بەرiلەتiن جىل سايىنعى تiركەلگەن كەپiلدەندiرiلگەن ترانسفەرتتiڭ مولشەرi بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ قالىپتاسقان قۇرىلىمى ەسكەرiلە وتىرىپ ايقىندالادى. بۇل رەتتە كەپiلدەندiرiلگەن ترانسفەرت جوبالاردى ينۆەستيتسيالاۋدى كوزدەيتiن اعىمداعى بيۋدجەتتىك باعدارلامالار مەن بيۋدجەتتىك دامۋ باعدارلامالارىنىڭ شىعىستارىن قارجىلاندىرۋعا باعىتتالادى, ولاردىڭ ناتيجەلەرiن بولاشاق ۇرپاق پايدالاناتىن بولادى.
ۇلتتىق قوردىڭ جيناقتاۋ فۋنكتسياسىن ورىنداۋ ءۇشiن تيiستi قارجى جىلىنىڭ سوڭىنا ءIجو-نiڭ بولجامدى ءمانiنiڭ 20 پايىزى مولشەرiندە ازايتىلمايتىن قالدىق بەلگiلەنەدi. بۇل رەتتە كەپiلدەندiرiلگەن ترانسفەرتتi جۇزەگە اسىرۋ ءۇشiن ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتى جەتكiلiكسiز بولعان جاعدايدا ازايتىلمايتىن قالدىق ليميتiن ساقتاۋ قاجەتتiلiگiنە بايلانىستى كەپiلدەندiرiلگەن ترانسفەرتتiڭ مولشەرi تيiستi شاماعا ازايتىلاتىن بولادى.
تۇتاستاي العاندا, ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتى تiركەلگەن كەپiلدەندiرiلگەن ترانسفەرتتi قامتاماسىز ەتۋگە جانە باسقارۋ مەن اۋديتكە بايلانىستى شىعىستاردى قارجىلاندىرۋعا باعىتتالۋى تيiس. ونىڭ اكتيۆتەرiن باسقارۋ ساياساتى كونسەرۆاتيۆتiك بولىپ قالادى. سونىمەن قاتار, ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن باسقارۋ كەزiندە ينۆەستيتسيالىق وپەراتسيالاردىڭ نەگiزگi ماقساتتارى ساقتاۋ, وتiمدiلiكتiڭ جەتكiلiكتi دەڭگەيiن ۇستاۋ, تاۋەكەل دەڭگەيi ورتاشا بولعان كەزدە ۇزاق مەرزiمدi پەرسپەكتيۆادا كiرiستiلiكتi قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى.
ۇلتتىق قور اكتيۆتەرiنiڭ ۇيىمدىق قۇرىلىمى ونىڭ ماقساتتارىنا سايكەس ايقىندالادى. ۇزاق مەرزiمدi پەرسپەكتيۆادا ۇلتتىق قور اكتيۆتەرiنiڭ كiرiستiلiگiن قامتاماسىز ەتۋ كiرiستiلiكتiڭ قىسقا مەرزiمدi اۋىتقۋىن كوزدەيدi. ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرiن سەنiمگەرلiك باسقارۋدى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق بانكi, قىزمەتiن جالپى ۇيلەستiرۋدi ۇلتتىق قوردى باسقارۋ جونىندەگى كەڭەس جۇزەگە اسىرادى.
ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرiن ورنالاستىرۋ شەتەلدiك قارجى رىنوكتارىندا اينالىمداعى ءجانە ۇلتتىق قوردى باسقارۋ ءجونىندەگى كەڭەستiڭ ۇسىنىسى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى بەكiتكەن ماتەريالدىق ەمەس اكتيۆتەردi قوسپاعاندا, رۇقسات ەتiلگەن قارجى قۇرالدارىنىڭ تiزبەسiنە قوسىلعان قارجى قۇرالدارىندا جۇزەگە اسىرىلۋى تيiس. بۇل رەتتە شەكتەۋلەر 2010 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيiن ساتىپ الىنعان, ۇلتتىق قور اكتيۆتەرiنiڭ قۇرىلىمىندا ەسكەرiلەتiن قازاقستاندىق قارجى قۇرالدارىنا قولدانىلمايدى.
ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن قارقىندى جيناقتاۋ, سونداي-اق ونىڭ اكتيۆتەرiن تيiمدi باسقارۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورنىقتى دامۋىندا ماڭىزدى ءرول اتقارادى جانە مەملەكەتتىك سەكتوردىڭ دا, سول سياقتى كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ دا قارىز الۋدى دۇرىس جوسپارلاۋىن جانە رەسپۋبليكانىڭ ەكونوميكالىق قاۋiپسiزدiگiنiڭ تيiستi دەڭگەيiن قامتاماسىز ەتۋ جونiندە شارالار قابىلداۋدى تالاپ ەتەدi.
وسىلايشا, ۇلتتىق حولدينگتەردiڭ, ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگتەردiڭ جانە ولاردىڭ ەنشiلەس كومپانيالارىنىڭ قارىز الۋى مەن مiندەتتەمەلەرiنiڭ بارابار دەڭگەيiن ايقىنداۋ ۇلتتىق قوردىڭ جيناقتالعان اكتيۆتەرi ەسكەرiلەتiن سىندارلى ءتاسiلدi تالاپ ەتەدi. ۇكiمەت وسى ماقساتتا ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگتەر مەن ولاردىڭ ەنشiلەس كومپانيالارىنىڭ بورىشىن مونيتورينگلەۋ مەن باعالاۋدىڭ تيiستi كورسەتكiشتەرiن جانە وسى ۇيىمدار ساقتاۋعا مiندەتتi قارىز الۋ جونىندەگى شەكتەۋلەردi ايقىندايدى.
ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن پايدالانۋ جونىندەگى جاڭا ءتاسiل كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ ۇلتتىق قوردان وبليگاتسيالىق قارىزداردى تارتۋ ءمۇمكiندiگiن جويادى. بۇدان باسقا, ۇكiمەت بيۋدجەت زاڭناماسىندا بەلگiلەنگەن شەكتەۋلەر شەڭبەرiندە استانا جانە الماتى قالالارىنىڭ مۋنيتسيپالدىق قارىز الۋى ارقىلى جەرگiلiكتi اتقارۋشى ورگاندار بورىشىنىڭ ءوسۋiن رەتتەيتiن بولادى.
ۇلتتىق قور قاراجاتىن ۇكiمەتتiك قارىز الۋمەن الماستىرۋدى بولدىرماۋ ماقساتىندا مىناداي شەكتەۋلەر ەنگiزiلەتiن بولادى:
- ۇكiمەتتiك بورىشقا قىزمەت كورسەتۋگە ارنالعان جىل سايىنعى شىعىستار ۇلتتىق قوردىڭ جىل سايىنعى تiركەلگەن شارتتى ينۆەستيتسيالىق كiرiسiنiڭ 4,5 پايىزىنان اسپاۋى تيiس;
- ۇكiمەتتiك بورىشقا قىزمەت كورسەتۋگە جانە ونى وتەۋگە ارنالعان شىعىستار ونجىلدىق كەزەڭدە ورتاشا العاندا ۇلتتىق قوردان بەرiلەتiن ترانسفەرتتi قامتيتىن بيۋدجەتكە تۇسەتiن تۇسiمدەردiڭ 15 پايىزىنان اسپاۋى تيiس.
وسى شارالاردى iسكە اسىرۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قورىنىڭ جۇمىس iستەۋiنiڭ جانە ونىڭ جيناقتارىن قالىپتاستىرۋدىڭ وڭتايلى مودەلiن تاڭداۋدىڭ نەگiزدەرiن, ينۆەستيتسيالىق ستراتەگيانى ءوزگەرتۋدi كوزدەيدi ءجانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىنا ءوزگەرىستەر ەنگىزۋدi تالاپ ەتەدi. وسى ماقساتتا ۇلتتىق قوردىڭ قىزمەتiن رەتتەيتiن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تيiستi نورماتيۆتiك قۇقىقتىق اكتىلەرىنە تيiستi وزگەرىستەر ەنگiزiلەتiن بولادى.
بيۋدجەتتiڭ جانە ۇلتتىق قوردىڭ تەڭگەرiمدiلiگi ءجونىندەگى ساياسات وسى ونجىلدىقتىڭ سوڭىنا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 3 پايىزىنان ارتىق بولماۋعا تيiس ءارى مۇناي ونىمدەرىنە قاتىسسىز تاپشىلىقتى ازايتۋعا, سونداي-اق كەيiننەن تەك دامۋ بيۋدجەتiن قارجىلاندىرۋعا كوشە وتىرىپ, ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن اعىمداعى شىعىستارعا جۇمساۋدى قىسقارتۋعا باعىتتالاتىن بولادى.
وسى ايدا ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىز دامۋ جولىنا ءتۇسكەنىنە 20 جىل تولادى. بۇل جىلدار – جاسامپاز ىستەرگە تولى عاسىرعا بەرگىسىز جارقىن جىلدار. ەلىمىز وركەندەپ, ەكونوميكا دامىدى, ساۋلەتتى ەلوردا – استانا قالاسى پايدا بولدى. قازاقستان حالىقارالىق قوعامداستىقتا بەدەلدى جانە قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتەر قاتارىنا قوسىلدى. بارشا قازاقستاندىقتار ەل ەرتەڭىنە سەنىممەن قارايدى. وعان ناقتى دالەلدىڭ ءبىرى – ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن قۇرىلعان ۇلتتىق قور جانە ونىڭ مەرەيلى قىزمەتى ەكەنى ايقىن.
قازىرگى ۋاقىتتا, 2011 جىلدىڭ 1 قاراشاسىنا ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتى 7,5 تريلليون تەڭگەنi نەمەسە شامامەن 50 ميلليارد اقش دوللارىن قۇرايدى.
2020 جىلعا ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتى 90 ميلليارد اقش دوللارىنا دەيiن ءوسۋi تيiس, بۇل ىشكى جالپى ءونىمنiڭ كەمiندە 30 پايىزىن قۇرايدى. كوزدەلگەن شارالاردى iسكە اسىرۋ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتiڭ تۇراقتىلىعىن ودان ءارi قولداۋعا, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋعا جانە مۇناي كiرiستەرiن ۇرپاقتار اراسىندا قايتا بولۋگە ىقپال ەتەتiن بولادى. وسىنىڭ ءبارى ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمدى نىعايتادى, تاتۋلىعى جاراسقان قازاقستاندىقتاردى جىگەرلەندىرە تۇسەدى.
قايرات يششانوۆ, پارلامەنت سەناتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى.
سوڭعى جاڭالىقتار
قازاقستاندىق شاڭعىشى قىزداردىڭ جەكەلەي سايىستاعى ناتيجەسى قانداي؟
وليمپيادا • كەشە
ەرتەڭ استانادا ءبىرىنشى اۋىسىم وقۋشىلارى قاشىقتان وقيدى
اۋا رايى • كەشە
قازاقستاندا وڭدەۋ ونەركاسىبى 6,4%-عا ءوستى
ءوندىرىس • كەشە
اباي وبلىسىندا اليمەنت ءوندىرۋ تەتىگى كۇشەيدى
قوعام • كەشە
مەملەكەت باسشىسى قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىن كۇشەيتەتىن زاڭعا قول قويدى
پرەزيدەنت • كەشە
جاڭا كونستيتۋتسيانى قولدايتىن جالپىۇلتتىق كواليتسيا قۇرىلدى
اتا زاڭ • كەشە
ۇيلەنگىسى كەلمەيتىندەر نەگە كوبەيدى؟
قوعام • كەشە
