بۇگىندە ءبىر ادام عانا ەمەس, ۇلكەن ءبىر ءۇيلى جان سەرگەلدەڭدە ءجۇر. ءۇيدىڭ وتاعاسى جارىلقاسىن جەلدىرباەۆ اقساقال – ءىى توپتاعى مۇگەدەك, ونىڭ ۇلى ەردەن جەلدىرباەۆ تا اۋرۋدان جانىمەن قايعى بولىپ جۇرگەن ازاماتتىڭ ءبىرى. ەگەر باسىنداعى باسپانانى كازكوممەرتسبانك الىپ قويسا, وتباسى قاڭعىپ, دالادا قالماق. جارىلقاسىن اقساقال وسىعان جانى كۇيزەلەدى. ۇلكەن وتباسىنىڭ يەسى عانا ەمەس, بۇرىنعى كاسىپكەردى وسىنشا جان كۇيزەلىسىنە, سەرگەلدەڭگە تۇسىرگەن نە؟
ء بارى دە كاسىپكەرلىكتى دامىتامىز دەگەن وتباسىلىق نيەتتەن باستالدى. جارىلقاسىن جەلدىرباەۆ پەن ۇلى ەردەن جەلدىرباەۆ ەكەۋى شاعىن بيزنەسپەن اينالىسۋدى, توعاندىق بالىق شارۋاشىلىعىن اشۋدى ويلايدى. ولاردىڭ جاساعان بيزنەس-جوسپارى سول كەزدەگى وبلىستىق كاسىپكەرلىك جانە ونەركاسىپ دەپارتامەنتى ماماندارى مەن ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارى تاراپىنان قولداۋ تابادى. شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ باعدارلاماسى اياسىندا تۇران الەم بانكتەن نەسيە الۋدى ويلايدى. ال ول باعدارلاما «شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ قورى» ارقىلى جۇزەگە اسادى جانە ونىڭ شارتى بويىنشا بانكتەن نەسيە الۋ ءۇشىن ءوتىمدى كەپىلزات قويىلۋى ءتيىس بولاتىن. 2007 جىلى جەلدىرباەۆتاردىڭ قولىندا وزدەرى جيناعان 100 مىڭ اقش دوللارى كولەمىندە قارجىسى بولدى دا, بۇل تۋرالى بانككە مالىمدەيدى. بانك ماماندارى ولارعا 400 مىڭ دوللار نەسيە بەرۋ ءۇشىن الدىمەن 150 مىڭ دوللار يپوتەكالىق نەسيە الۋدى, سونى ءوزىنىڭ 100 مىڭ دوللار قارجىسىنا قوسىپ, كەپىلگە ءوتىمدى ءۇي الۋدى, ال سول قارجىنى كەيىنگى بەرىلەتىن 400 مىڭ دوللاردان ۇستاپ قالىپ, 250 مىڭ دوللار قولىنا بەرەمىز دەپ كەڭەس بەرەدى. 2007 جىلعى تەڭگە باعانىمەن ەسەپتەگەندە جەلدىرباەۆتاردىڭ ءوز قالتاسىنان شىققان 100 مىڭ دوللارى 12 167 000 تەڭگە, بانكتەن العان 150 مىڭ دوللارى 18 250 500 تەڭگە بولىپ, كەپىلگە قويۋ ءۇشىن بارلىعى 30 ميلليون تەڭگەدەن اسا قارجىعا قوستاناي قالاسىنىڭ گاستەللو كوشەسىندەگى №68-ءۇيدى ساتىپ الادى.
بىراق وتباسى ءوتىمدى كەپىلزاتىن ازىرلەپ, كاسىپ اشۋعا الاتىن نەسيە قارجىسى ءۇشىن تۇران الەم بانككە كەلگەندە, ءتىپتى باسقاشا جاعدايعا كەزدەسەدى. بانك قىزمەتكەرلەرى ولارعا شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولدايتىن باعدارلاما جۇمىس ىستەمەيتىنىن, دۇنيەجۇزىلىك يپوتەكالىق قارجى داعدارىسىنىڭ باستالۋىنا وراي بانك كەلىسىلگەن 250 مىڭ دوللار اقشانى بەرە المايتىنىن مالىمدەيدى. قولدا كاسىپ اشاتىن قارجى جوق, بار اقشاسىنا كەپىل ءۇي الىپ قويعان جەلدىرباەۆتاردىڭ نەسيەنى ەكى اي عانا تولەۋگە شاماسى جەتەدى. شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا اتسالىسامىن, كاسىپ اشامىن دەپ, باسىن «باتپاققا تىعىپ العانىن» جەلدىرباەۆتار بىلگەن جوق. ولار يپوتەكالىق قارىزىن قايتا قارجىلاندىرۋ ءۇشىن «تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكىنە» ءوتىنىش بىلدىرەدى. جەلدىرباەۆتاردىڭ تۇران الەم بانكتەن العانى يپوتەكالىق ەمەس, تۇتىنۋشىلىق نەسيە بولعاندىقتان, بانك كومەكتەن باس تارتادى. ويتكەنى تۇران الەم بانكتىڭ يپوتەكالىققا بالاپ بەرگەن تۇتىنۋشىلىق نەسيەسىنىڭ بلانكاسى يپوتەكالىق نەسيە تۋرالى بەلگىلەنگەن ەرەجەلەرگە سايكەس كەلمەيدى.
سونىمەن ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى, جەلدىرباەۆتار وتباسى 19 ميلليون تەڭگەنى ۋاقىتىندا تولەي المايدى. قوستاناي قالاسىنداعى جەكە سوت ورىنداۋشى نەسىبەلى باسەنوۆا №2 قوستاناي قالالىق سوتىنىڭ 2008 جىلى 4 قىركۇيەكتە شىعارعان شەشىمى بويىنشا بەرگەن №2-1410/2008ج اتقارۋ قاعازى ارقىلى 2016 جىلعى 10 ناۋرىزدا جەلدىرباەۆ ەردەننىڭ كەپىلدە تۇرعان ءۇيىن №6724 لوتپەن ەلەكتروندى ساۋدا الاڭىنا ورنالاستىرادى. ءسويتىپ بىرنەشە رەت وتپەگەن ءۇيدى, سول جىلى 24 ناۋرىزدا كازكوممەرتسبانكىنە 10 655 360 تەڭگەگە بتا بانك اق پايداسىنا ساتادى. ءسويتىپ 2016 جىلعى 25 ءساۋىر كۇنى ءۇيدى مەنشىك يەسى ەردەن جەلدىرباەۆتىڭ اتىنان كازكوممەرتسبانك اق-تىڭ اتىنا اۋدارىپ جازىپ بەرەدى. بۇل قۇجاتتى ءبىر جىلدان كەيىن, 2017 جىلى 3 مامىردا تىركەيدى.
ال جارىلقاسىن جەلدىرباەۆ ءۇيدى ساتۋدىڭ, ءتىپتى زاڭسىز ەكەنىن ايتادى. وعان ءوزىنىڭ رەسپۋبليكانىڭ زاڭدارىنا سۇيەنگەن ناقتى دالەلدەرىن دە العا توسادى.
– بۇل جەردە جەكە سوت ورىنداۋشى باسەنوۆانىڭ ءۇيدى ساتۋى, ءتىپتى زاڭسىز دەپ بىلەمىن. ول ءۇيدى تۇران الەم بانكتىڭ قوستاناي فيليالى اتىنان «كازكوممەرتسبانك» اكتسيونەرلىك قوعامىنا ساتادى. ال تۇران الەم بانكتىڭ فيليالى 2015 جىلدىڭ 22 قىركۇيەگىنەن باستاپ كازكوممەرتسبانكتىڭ قاراماعىنا وتەدى. قوستاناي قالالىق ادىلەت باسقارماسى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ا.سۇلتانوۆتىڭ بىزگە بەرگەن جاۋابىندا تۇران الەم بانك اكتسيونەرلىك قوعامى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ شەشىمى نەگىزىندە اتالمىش بانكتىڭ قوستاناي فيليالى قوستاناي قالالىق ادىلەت باسقارماسىنىڭ 2015 جىلدىڭ 15 قازانىنداعى №610 بۇيرىعىمەن «زاڭدى تۇلعالار» مالىمەتتەرى مەملەكەتتىك بازاسى تىزىمىنەن الىنىپ تاستالعان» دەلىنگەن. دەمەك, تۇران الەم بانكتىڭ قوستاناي فيليالىنىڭ ءىس-ارەكەتى توقتادى دەگەن ءسوز. ال جوق فيليالدىڭ اتىنان قالاي ارەكەت ەتۋگە بولادى؟ ەكىنشىدەن, 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ قولدانىسقا ەنگەن «ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكستىڭ» جاڭا رەداكتسياسىنداعى 53-باپتىڭ 3-تارماعىندا ءبىرىنشى جانە اپەللياتسيالىق ساتىلارداعى ءىستى قاراۋ كەزىندە تاراپتاردىڭ بىرەۋى شىعىپ قالعان جاعدايدا ءىس بويىنشا ءىس جۇرگىزۋ وسى كودەكستىڭ 272-بابى ءبىرىنشى بولىگىنىڭ 1-تارماقشاسىنا سايكەس توقتاتىلاتىنى ايتىلعان. دەمەك, وسى زاڭعا سايكەس جەكە سوت ورىنداۋشى باسەنوۆا زاڭسىز قولدانعان قوستاناي قالالىق سوتىنىڭ 2008 جىلدىڭ 4 قىركۇيەگىندەگى شەشىمىمەن شىققان اتقارۋ قاعازىنىڭ كۇشى جويىلۋى ءتيىس ەدى. بىراق ونى ءىستى قاراعان №2 قوستاناي قالالىق سوتىنىڭ سۋدياسى مۇرات ادام ەسكەرمەگەن بە, قالاي؟ ەگەر ەلىمىزدىڭ زاڭدارىمەن قورعانا المايتىن بولسام وندا ونىڭ قاجەتى قانشا ەدى؟ – دەپ ناليدى جارىلقاسىن جەلدىرباەۆ.
راسىندا, تۇران الەم بانكتىڭ فيليالى ارەكەتىنىڭ توقتاۋىنا وراي, ەردەن جەلدىرباەۆ ءۇيىنىڭ كەپىلدىگى كازكوممەرتسبانككە وتكەن بولاتىن. بۇگىندە كازكوممەرتسبانك اق كەپىل ۇستاۋشى بولىپ سانالادى. ال جەلدىرباەۆ اقساقال: «سوندا ءۇيدى كەپىلگە ۇستاپ وتىرعان بانك ونى زاڭدى تۇلعا بولىپ سانالمايتىن, جوق فيليالدان ءوزى قالاي ساتىپ الادى؟» دەيدى.
ءبىز وسى ءىس بويىنشا جەكە ءىس ورىنداۋشى نەسىبەلى باسەنوۆامەن حابارلاسقانبىز.
– كرەديتتى العان جارىلقاسىن جەلدىرباەۆ اقساقالدىڭ بالاسى ەردەن جەلدىرباەۆ. مەن – سوت ورىنداۋشىمىن. تەك سوتتىڭ شەشىمىمەن عانا جۇمىس ىستەيمىن. سوتتىڭ 2008 جىلعى 4 قىركۇيەكتەگى شەشىمىن 2016 جىلى 24 ناۋرىزدا ورىندادىم. ماعان دەيىن دە ول كىسى سوت ورىنداۋشىلار ايتقان تالاپتىڭ ەشقايسىسىن ورىنداعان جوق. ول كىسىنىڭ كەپىلگە قويعان ءۇيى تۋرالى وعان نەشە رەت ءتۇسىندىرىپ ايتتىم. «بانكپەن سويلەسىڭىز. وندا وتىرعاندار دا ادامدار, تۇسىنىستىككە بارار. ءۇيىڭىزدى ءوزىڭىز ساتىڭىز, قارىزىڭىزدان قالعانىن ءوزىڭىز الىپ قالاسىز» دەگەن جاناشىرلىعىمدى دا بىلدىرگەنمىن. ونىڭ بىرەۋىن دە تىڭداعان جوق, «مەنى ۇيىمنەن ايىردىڭ» دەپ, مەنىڭ ۇستىمنەن نەشە رەت سوتقا ارىز بەردى. بارىنەن دە جەڭىلدى. مەن ول كىسىنىڭ ءۇيىن سوتتىڭ سانكتسياسىمەن ساتتىم,– دەيدى نەسىبەلى زاريبانقىزى.
سوت ورىنداۋشىنىڭ ايتۋىنشا, بانككە بورىشكەر ادام, ونى ءبارىبىر تولەيدى. تۇران الەم بانكتىڭ قوستاناي فيليالىنىڭ ارەكەتى توقتاعانىمەن, ونىڭ اكتيۆى مەن مىندەتتەرى كازكوممەرتسبانككە ءوتتى. ءوندىرىپ الۋشى سوتتىڭ شەشىمىمەن وزگەردى. جەلدىرباەۆتان وندىرىلگەن اقشا كازكوممەرتسبانككە اۋدارىلدى.
ال جارىلقاسىن جەلدىرباەۆ اقساقال مەملەكەتتىڭ قايتا قارجىلاندىرۋىمەن ولاردىڭ كرەديتى تولىق وتەلىپ كەتكەندىگىن ايتادى. ول ء«بىرىنشى كرەديتتىك بيۋرودان» العان قولىنداعى قۇجاتتارىن كولدەنەڭ تارتتى.
– ۇلتتىق بانك ءوزى جانىنان قۇرعان «پروبلەمالىق نەسيەلەر قورى» اق ارقىلى 2015 جىلدىڭ 24 ساۋىرىندەگى №69 قاۋلىسىنا وراي, قايتا قارجىلاندىرۋ ءۇشىن 130 ملرد تەڭگەنى ەلىمىزدەگى ەكىنشى دەڭگەيلى 9 بانككە بولەدى. كازكوممەرتسبانكتىڭ ء«بىرىنشى كرەديتتىك بيۋروعا» بەرگەن مالىمەتىندە №1101/07/114/83 نەسيەلىك كەلىسىمشارتى بويىنشا ەردەن جەلدىرباەۆتىڭ العان 150 مىڭ اقش دوللارى كولەمىندەگى نەسيەسى قايتا قارجىلاندىرۋ ارقىلى 2015 جىلى 31 مامىردا تۇگەل جابىلعانى تۋرالى ايتىلادى. ال جەكە سوت ورىنداۋشى نەسىبەلى باسەنوۆا ەردەن جەلدىرباەۆتىڭ اتىنداعى № 1101/07/114/83 نەسيەلىك كەلىسىمشارتتى ەكىنشى رەت «ىسكە قوسادى» دا, 2015 جىلى 23 جەلتوقساندا قوستاناي قالالىق سوتىنا ءوتىنىش تۇسىرەدى. سوتتىڭ شەشىمىمەن 2016 جىلدىڭ 14 قاڭتارىندا ءۇيدى بۇعاتتايدى, – دەيدى جارىلقاسىن اقساقال.
جارىلقاسىن جەلدىرباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ءۇي ساتىلعاننان كەيىن تۇران الەم بانكتىڭ كازكوممەرتسبانككە وتكەن باياعى فيليالى مەن نەسيە الۋشى ەردەن جەلدىرباەۆتىڭ اراسىنداعى №1101/07/114/83 نەسيەلىك كەلىسىمشارت ءۇشىنشى رەت «ىسكە قوسىلادى» دا, ەردەن جەلدىرباەۆتىڭ اتىنا جاڭادان 9 902 008 تەڭگە 77 تيىن نەسيە راسىمدەلەدى.
– ال بۇل تۋرالى مەنىڭ بالام ەردەن جەلدىرباەۆ ەشنارسە بىلمەيدى. سوندا № 1101/07/114/83 نەسيەلىك كەلىسىمشارتىن 2015 جىلى 31 مامىردا مەملەكەتتىڭ قايتا قارجىلاندىرعانى قايدا؟ ە.جەلدىرباەۆتىڭ تولەي الماعان كرەديتى قايتا قارجىلاندىرىلماسا كازكوممەرتسبانك ء«بىرىنشى كرەديتتىك بيۋروعا» نەگە بۇلاي ەسەپ بەرەدى؟ – دەيدى جارىلقاسىن اقساقال.
بۇگىندە باسپاناسىنان ايىرىلىپ قالۋ قاۋپى ءتونىپ وتىرعان جارىلقاسىن جەلدىرباەۆ 2015 جىلى كازكوممەرتسبانكتە جالعان قايتا قارجىلاندىرۋ ورىن العان, سونىڭ سالدارىنان مەملەكەتتىڭ 150 ميلليون تەڭگەسى تالان-تاراجعا ۇشىراعان, تۇران الەم بانكتىڭ قارىز الۋشىسى جەلدىرباەۆتار 40 ميلليون تەڭگەگە زارداپ شەكتى دەپ بىلەدى. ول مۇنى رەسپۋبليكانىڭ جوعارعى سوتىنا جازعان ارىزىندا ۇلتتىق بانكتىڭ 2015 جىلعى 24 ساۋىردەگى №69 جانە 2016 جىلدىڭ 16 ماۋسىمىنداعى 149 قاۋلىلارىنان, ء«بىرىنشى كرەديتتىك بيۋروسى» اق-تان العان قۇجاتتارىنان ءۇزىندى كوشىرمەسىن كەلتىرە وتىرىپ, كورسەتەدى.
ۇزاققا سوزىلعان داۋدا ەكى جاق تا ءوز ۇستانىمىندا زاڭعا سۇيەندىك دەيدى. سوت ورىنداۋشى باسەنوۆا «جەلدىرباەۆ سوتتىڭ بارلىعىنان جەڭىلدى, سوتقا, سوت ورىنداۋشىعا ءتىل تيگىزدى» دەيدى. ال جارىلقاسىن جەلدىرباەۆ قالالىق سوت, ونىڭ سۋدياسى مۇرات ادام قاراعان ىستە ادىلەتتىككە نۇقسان كەلگەنىن ايتادى. «مەن كورسەتكەن ءىس, بانكتەگى, وبلىستىق ادىلەت باسقارماسىنداعى بىلىقتار تۇبەگەيلى تەكسەرىلمەي وتىر» دەگەن ءۋاج ايتادى. جەلدىرباەۆ سوتتىڭ بارلىق ساتىسىنا, پروكۋراتۋراعا ارىزدانۋىن ءالى توقتاتقان جوق. تەكەتىرەس پەن وتباسىنىڭ سەرگەلدەڭى جالعاسۋدا. ال اقيقات نۇكتەسىنىڭ قاشان قويىلارى بەلگىسىز.
ءنازيرا جارىمبەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي
