جەتىسۋدىڭ قاراتاۋعا يەك ارتا بەرەتىن تۇسىنداعى «مالعا قونىس, جانعا جاي» دەپ ەل ماقتاعان مويىنقۇم دالاسى, ءانى مەن كۇيى شالقىعان سارىسۋ ولكەسى – قازاق جۇرتىنىڭ ەجەلدەن قونىس تەپكەن قۇت مەكەنى. بۇل قازاق حاندىعى شاڭىراق كوتەرگەن, كەرەي مەن جانىبەكتى اق كيىزگە سالىپ حان سايلاعان كيەلى توپىراق. قالىڭ قازاق اۋىزەكى سوزدە كەڭقولتىق سارىسۋدى «ىقىلاس ەلى» دەپ اتاۋدى ادەتكە اينالدىرعان, سەبەبى ارعى-بەرگى زاماندا بۇل جەردەن قوبىزشىلىق ونەر ۇزىلمەگەن كورىنەدى.
ەسكى سارىسۋ قىستاۋى ءبىر جاعى بەتپاقتاعى شۋ وزەنىنىڭ جاعالاۋىن جايلاسا, ەكىنشى جاعىنان الاتاۋداعى تالاس دارياسىنا دا قوڭسى قونعان, تەرىسكەيى – قاراتاۋ, كۇنگەيى – الاتاۋ, تۇستىگىندە – ۇلىتاۋ, ءتۇيىپ ايتقاندا, تاۋى مەن سۋى, قىرى مەن قۇمى ءيىسى قازاققا ورتاق وتان. «اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس» بولعاندىقتان الاتاۋ مەن قاراتاۋ كۇيلەرى دە سارىسۋعا كەڭ تاراعان. ءسوز باسى كۇيشىلىك ونەر تۋرالى بولعان سوڭ وسى وڭىردەگى داۋلەسكەرلەردىڭ باستى قاسيەتتەرىنە توقتالايىق. سارىسۋ كۇيشىلەرىنىڭ شەرتىسىندەگى ءاپ دەگەندە بايقالاتىن ءۇش قاسيەت مىناۋ:
بىرىنشىدەن, كۇي اۋەنى قوبىز سارىنداس, نە شەرتىلسە دە تىنەي, ىقىلاس, باۋبەك, ساعىنتايلاردان قالعان بوز دالا, بوزىنگەننىڭ بوز ءۇنى بوزداپ تۇرادى.
ەكىنشىدەن, سارىسۋ دومبىراشىلارىنىڭ شاناقتى سوگە قاعاتىن سارا قاعىسى ارقاداعى تاتتىمبەت, سايدالى سارى توقانىڭ مانەرىنە ەتەنە, ال ەندى ەكپىندى, ۇراندى, جەلدىرمەلى, جورعا كۇيلەردە كەزدەسەتىن ۇلگى الاتاۋ كۇيشىلىك مەكتەبىنىڭ باسىندا تۇرعان بايسەركەنىڭ جولىنان جۇعىستى بولعانى راس.
ۇشىنشىدەن, بۇعالىق پەن ساعالىقتى كەزەك سارناتاتىن تەرىس بۇراۋداعى توكپەنىڭ بەبەۋى باعزى زاماندارداعى شاڭقوبىز كۇيلەرىن ەسكە تۇسىرەدى. بۇل ءاسىلى تۋىسقان قىرعىز حالقىنىڭ فولكلور مۇراسىنان ءسىڭىستى بولسا كەرەك.
تورتىنشىدەن, جەتىسۋدىڭ جەلدىرمەسىنەن تاعى ءبىر اڭعارىلاتىن مىنەز – سىبىزعى ءۋىلى, بۇل دا سارىسۋ كۇيشىلەرىنىڭ توعىز تولعاسا تويمايتىن سۇيگەن سازى. مۇنىڭ ءىزى تۇركىنىڭ التىن بەسىگى – التايدان سىر تارقاتاتىنىن ايتپاسا دا بەلگىلى.
سارىسۋدا كۇيدىڭ ىشىنە ءتۇسىپ تارتاتىن نەبىر دارىندار وتكەن, سولاردىڭ ىشىندەگى جۇلدىزى جانعان ءبىر تۇڭعيىعى – ءمادى شاۋتيەۆ (1909-1993) دەگەن كۇيشى. ەل اۋزىنان جەتكەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك كۇيشىنىڭ عۇمىربايانى مىناداي. ءمادى قازىرگى جامبىل وبلىسى, سارىسۋ اۋدانىندا تۋعان, سۇيەگى – ءۇيسىن. التى جاسىندا اتا-اناسىنان ايىرىلىپ, بوداننىڭ بەگمانى دەگەن تۋىسىنىڭ قولىندا ءوسىپ-جەتىلگەن. سول وڭىرگە اتى شىققان قوسقۇلاق پىرىمبەت دەگەن كۇيشىدەن ءتالىم العان. پىرىمبەت كۇيشىنىڭ كىم بولعانى تۋرالى دەرەك قالمادى, تەك «قوسقۇلاق» دەگەن ونىڭ ەل قويعان نىسپىسى ەكەنىن عانا بولجامداي الامىز. ۇستازى وعان كۇيمەن قاتار جىرشىلىق ونەردى دە ۇيرەتكەن, سونىڭ ارقاسىندا جەتكىنشەك ءمادىنى قالىڭ ەلى حيسسا-داستانداردى مول بىلەتىن جىراۋلىعىمەن دە تانىعان. بوزبالا كەزىندە شەشەك دەرتى جۇعىپ (شەشەك ءتيىپ) قوس جانارىنان ايرىلعان. سونىڭ ازابىن تارتىپ قامىعىپ جۇرگەندە ءبىراز كۇيلەر مەن جىرلار شىعارعان دەسەدى.
وسە كەلە ءمادى توي مەن اسقا قاتىسقان اتاقتى ونەرپازدارمەن بىرگە بولادى, كوزى كورمەسە دە ونەر دوداسىندا تالاي جۇلدە الادى. ءمادىنىڭ سۋىرىپ-سالما اقىندىعى جونىندە دە ازعانتاي دەرەكتەر جازىلعان. ءمادى تاڭنان-تاڭعا كۇي شەرتەتىن ەپيك دومبىراشى بولعان, ءوز جانىنان ءىنجۋ-مارجان كۇي شىعارعان ورەلى سازگەرلىگىمەن ەل ەسىندە اتى قالعان ادام. قازىرگى كۇيتانىممەن قاراعاندا, ءمادى جەتىسۋ كۇيشىلىك ۇياسى, ونىڭ ىشىندە سارىسۋ مەكتەبىنىڭ وكىلىنە جاتادى. كۇيشى جەتكىزگەن حالىق كۇيلەرى داۋىرلىك مازمۇنى ارقىلى كۇيدىڭ ارىدەن تارتىلعان شەجىرە تاريحى مەن سالتىنىڭ ساقتالىپ وتىرعانىن اڭعارتادى. ءمادىنىڭ ءبىر قىرى ارقانىڭ كوسەم قاعىسىنا جۇيرىكتىگى. ول تاتتىمبەت, توقا, ىقىلاس, سۇگىرگە دەيىن سوزىلعان شەرتپە الامانىنىڭ ورتاسىندا شاڭداتقان ءمارت مىنەز يەسى. بۇل جەردە تاتتىمبەت مەكتەبىمەن قوسا ىقىلاستىڭ ەلى بولعان سوڭ سارىسۋ كۇيشىلىگى ءوز كەزەگىندە سارىارقا مەن جەتىسۋعا ورتاق تاماشا مۋزىكالىق ءتۇزىلىس (سينتەز) جاساعانىن ايتۋ ماڭىزدى.
ءمادى قازاق انىندەگى بالۋان شولاق سياقتى قۇبىلىس. ءمادىنىڭ قولىندا سارىارقانىڭ كلاسسيكالىق قارا شەرتپەسىمەن قوسا جەتىسۋدىڭ جەلدىرمەسى, بەرىسى – قاراتاۋدىڭ كەربەز كەرتولعاۋى مەن ارىسى قىرعىز اۋەنىمەن سۋارىلعان «الاتوولىق كومۋز قايرىقتار» دا كەزدەسەتىنى تاڭعالدىرادى. وسىدان كەيىن, اۋەلگى ۇلگىسى ارقادان شىعادى دەپ تۇجىرىم جاساعان قازىرگى عالىمداردىڭ ۋاجىنە توقتاعاننىڭ وزىندە, سارىسۋ شەرتپەسىنىڭ سازى ءوز الدىنا بولەك مۋزىكالىق مادەنيەت ەكەنىن مويىنداۋعا تۋرا كەلەدى. شىندىعىندا «سارىسۋ كۇيشىلىك مەكتەبى» بولەك ۇلگى. مۇنىڭ جاعىراپيالىق, تاريحي قىرلارىمەن قوسا ستيل جاعىنان دا سەبەپتەرى كوپ. سارىسۋلىقتاردىڭ كۇي شەرتۋ ماشىعىمەن قوسا تۇرمىستىق سالتى, اۋىزشا دامىعان فولكلورى, جىر-داستانى, قىزىل ءسوز, جاياۋ اڭگىمەسى قازىرگى قاراعاندى جەرىنىڭ مادەنيەتىمەن كىندىكتەس, دالدەڭكىرەي ايتقاندا, اتاسۋ, مۇڭلى-قۋلى, ەسكەنە جايلاۋلارى, سارىسۋ, كوكتىڭكولى وزەندەرىنىڭ اڭعارلارى سارىسۋلىقتار ءۇشىن ءوز جەرى بوپ سانالادى.
ارينە پاشپىرت تەرگەسەك بورانقۇل, ءشامشىلدا, ايكەندەر جاڭاارقا, جەتىقوڭىر, ۇلىتاۋ جەرلەرىندە تۋعان, ياعني سارىارقا پەرزەنتتەرى, سولاي بولا تۇرا ولار سانالى ءومىرىن جايلاۋداعى ارقادا ەمەس, قىستاۋداعى سارىسۋدا وتكەرگەندىكتەن سارىندارى بولەك. سارىسۋلىق كۇيشىلىك ءداستۇر ءالى كۇنگە دەيىن تاتتىمبەت, توقا, ىقىلاس ىزىنەن جاڭىلماي دامىپ ءارى ءوز جولىن سول ۇلى ارنامەن ورەلەستىرىپ ءجۇر. وسىنىڭ ءبارىن قورىتىندىلاي كەلگەندە, سارىسۋ ءوڭىرىنىڭ ءوز سارىنى, ءوز ءۇنى بار دومبىراشىلىق مادەنيەت رەتىندە قازاقتىڭ كۇيشىلىك ونەرىنەن ءوز ورنىن سۇراپ تۇر. بۇل كۇندە سارىسۋ كۇيشىلەرىندە ارقا, قاراتاۋ, جەتىسۋ جەرىنىڭ تەرمەن سىڭگەن ۇلى اۋەنى بار, وزىندىك ءتولتۋما تابيعاتى قالىپتاسقان. دومبىرانى ءبىر قاققاننان, قياقتى ءبىر شالعاننان توپىراعىنىڭ ءيىسى بۇرق ەتە قالاتىن, ءداستۇرلى ۇلگىسى نىق قالىپتاسقان جەكە كۇيشىلىك ايماق ەكەنىن ەرىكسىز مويىنداۋعا تۋرا كەلەدى.
ءسوز كەزەگى كەلگەن سوڭ ايتا كەتەلىك, كۇيتانىمدا «سارىسۋ كۇيشىلىك ءداستۇرى» دەگەن ورىنداۋشىلىق ۇلگى وتكەن عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارىنان بەرى جالپاق جۇرتقا بەلگىلى. بۇل تۋرالى العاش عىلىمي تالداۋ جاساعان بەلگىلى كۇيتانۋشى عالىم, شەرتپە كۇيدىڭ كاسىبي مەكتەبىنىڭ ۇستازى ءۋالي بەكەنوۆ بولاتىن. ول «كۇي تابيعاتى» اتتى ەڭبەگىندە سارىسۋ ايماعىنداعى كۇيشىلىك ونەر تۋرالى ارنايى ءبىر بولىمنەن تۇراتىن زەرتتەۋ ماقالا جازعان ەدى. كوپتەگەن كۇيشىلەردىڭ شىعارماشىلىقتارىن تالداي كەلە سولاردىڭ ىشىندە كۇيگە كەنەنى – ءمادى شاۋتيەۆ ەكەنىن اتاپ جازادى. ءۋالي بەكەنوۆ ءوزىنىڭ «كۇي تابيعاتى» اتتى مونوگرافياسىندا «ونىڭ قولى جۇردەك, اسقان دومبىراشى, شەرتپە كۇيدىڭ شەبەرى. ءمادى – كونە مۇرانىڭ كوزى» دەپ جازادى. شىنىندا قازاق حالقىنىڭ كۇي كوشىنە ىلەسىپ, بابا ماقامىن ۇرپاققا جەتكىزگەن وسى ءبىر كۇيشىنىڭ قولىنان شىققان شەرتپەلەر وسى كۇنى ۇلتتىڭ رۋحاني قازىناسىنا اينالدى, ونىڭ تۋىندىلارى كوپتەگەن انتولوگيالارعا, كۇي جيناقتارىنا كىردى, وركەستر, انسامبلدەردە تارتىلادى. ءمادى كۇيشىنىڭ الدىنداعى ونەرلى بۋىن دا مىقتى بولعان. سولاردىڭ ىشىندەگى ءمادىنىڭ ۇلگى تۇتقان ۇستازى, ونەردەگى ءپىرى – بايسەركە كۇيشى.
الاتاۋدىڭ كۇنگەيى مەن تەرىسكەيىن كۇيمەن تەربەگەن عاسىر ابىزى – بايسەركە ق ۇلىش ۇلىنىڭ (1841-1906) قولتاڭباسىن ناقپا-ناق الىپ قالعاندار جوق. كوزىن كورىپ, باتاسىن العان شاكىرتتەرى الماعايىپ زاماندا قازان توڭكەرىسىنە جۇتىلىپ, اتىلىپ, اسىلىپ كەتكەنى تاريحتان بەلگىلى. بايسەركە دە شۋ مەن سارىسۋدىڭ بويىن جايلاعان, وسى ەلدىڭ ءتول پەرزەنتى. وسى كۇنى جەتىسۋ كۇيشىلەرى تەمىربەك احمەتوۆ, ءاشىرالى شىنعوجاەۆ, نۇرعيسا تىلەنديەۆتەر ارقىلى جەتكەن داۋىلپاز كۇيلەردىڭ ارعى ءتۇبى بايسەركەنىڭ قولتاڭباسى بولىپ سانالادى, شۋ وڭىرىنەن شىققان بەردىبەك, قوجابەك, ساتقىنباي, قاتشىباي سياقتى ونىڭ ءىزباسارلارى كەزىندە كەر زاماننىڭ سالقىنىمەن اشىلا المادى, كەڭەس كەزەڭىندە بايسەركە مۇراسىن اقپاتشا رەجىمىنە قارسى «ۇران كۇي», «جەكپە-جەك» اتتى جاريا كۇيلەر شىعارعانى ءۇشىن مۇلدە جاۋىپ تاستادى دەسە دە بولادى. بىراق وتاندىق عالىمداردىڭ ىزدەنىسىنىڭ ارقاسىندا ونىڭ كۇيلەرى از دا بولسا نوتاعا تۇسىرىلگەن بولاتىن. ا.ق.جۇبانوۆ, ب.گ.ەرزاكوۆيچ سياقتى عۇلامالار بايسەركەنىڭ اتى ونەر تاريحىندا قالۋى ءۇشىن كوپ ەڭبەك ەتكەنىن ايتۋ امانات. بايسەركەنىڭ شىعارماشىلىعىن زەرتتەگەن گ.وماروۆا, ب.مۇپتەكەەۆ سىندى عالىمداردىڭ تۇجىرىمىنا سايكەس, قازىرگى كەزدە ودان قالعان كۇيشىلىك مانەردىڭ ءبىر شەتى ءمادىنىڭ قولىندا قالعان دەپ قورىتىندى جاساۋعا مول مۇمكىندىك بار. ءمادى شاۋتيەۆ بۇل كۇندە حالقىمىزعا اتى بەلگىلى داۋلەسكەر دومبىراشى, حالىق اراسىنان شىققان دارىندى كومپوزيتور رەتىندە باعالانادى.
ءمادىنىڭ كۇيشىلىك مۇراسىنا العاش دەن قويعان بەلگىلى تۇركىتانۋشى عالىم, اكادەميك مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ەدى. ول ءمادى كۇيشىنى 1972 جىلى جامبىلدىڭ 125 جىلدىق تويىنا شاقىرعان. الماتىداعى يگى جاقسىلاردىڭ الدىندا ءمادى كۇي شەرتكەن, جىر ايتقان. ءمادىنىڭ كۇيلەرىنىڭ راديودان, كۇيتاباقتاردان ەستىلۋى وسى ۋاقىتتان باستالادى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. وعان دەيىن كۇيشىنىڭ دابىسى الماتىعا جەتپەدى, ءمادىنى تەك ءوز اينالاسىنداعىلار عانا ءبىلدى. جولداسبەكوۆتىڭ «كۇندەرىمنىڭ كۋاسى» اتتى مەمۋارلىق كىتابىندا مىناداي ەستەلىك بار:
«سارىسۋدان ولەڭشى, جىرشى, كۇيشى ءمادىنىڭ (شاۋتيەۆ) كەلۋى دە ىلعي وقيعا بولۋشى ەدى. شىركىن-اي, ونەرپاز ەدى. كەيىن 1972 جىلى ءمادىنى, اقىن تورە-قوجانى جامبىلدىڭ 125 جىلدىق تويىنا الماتىعا الدىرىپ ەدىم. ءبىزدىڭ ۇيدە ەكەۋى ءبىر اپتاداي جاتتى. الماتىنىڭ تەلەديدارىنا دا شىعاردىم. «استرا» دەيتىن ماگنيتوفونىما ەكەۋىن دە جازىپ الىپ ەدىم».
وسى كەزدەسۋ بارىسىندا ءمادى جامبىل تويىندا دۇركىرەتە كۇي تارتىپ الماتىنىڭ زيالى قاۋىمىن ءتانتى ەتەدى. ءمادى كۇيشى اۋىلىندا تۇرعاندا جاعدايى ورتاشا بولماعان كورىنەدى, سارىسۋعا ارنايى ىسساپارمەن كەلگەن سول كەزدەگى ورتالىق كوميتەتتىڭ ارنايى وكىلى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ونىڭ قۇباتوبەل تىرشىلىگىن كورگەن سوڭ, مادىگە جاڭا باسپانا سالدىرىپ بەرەدى. جەرگىلىكتى اتقامىنەرلەرگە كۇيشىگە قامقور بولۋدى تاپسىرادى. ءمادىنىڭ ومىرىندەگى جارقىن كەزەڭدەر كۇي زەرتتەۋشى عالىم ءۋالي بەكەنوۆپەن كەزدەسكەن ۋاقىتتاردا بولدى. ءۋالي بەكەنوۆ ونىڭ كۇيلەرىن جازىپ الدى, ارنايى وچەركتەر جازدى, راديودا كەڭ ناسيحاتتالۋىنا ىقپال ەتتى.
تۋما تالانتىنىڭ ارقاسىندا دالا كۇيشىلەرىنىڭ ورتاسىندا ءمادى ابىرويلى بولدى, ونىڭ كۇي تارتۋ ورەسى ءوز تۇرعىلاستارىمەن سالىستىرعاندا, شىنىندا بيىك ەدى, سەبەبى ول جاڭا زامان ۇنىمەن قاتار كونە كۇيلەردى دە ءوز بويىنا كوپ سىڭىرگەن ەدى, رەپەرتۋارى مول, ەرەكشە مۋزىكالىق زەيىن قونعان جان بولاتىن. ءمادى الاتاۋ مەن قاراتاۋدىڭ اراسىنداعى كەڭ بايتاق الاپتىڭ مۇراسىن ىندەتە تۇگەندەگەن شەجىرە كۇيشى ەكەنىن كەزىندە اقسەلەۋ سەيدىمبەك تە ءوز ەڭبەكتەرىندە ارنايى اتاپ وتكەن («كۇي شەجىرە»). ىقىلاس كۇيلەرىن دومبىرادا سويلەتۋ قاراتاۋدا بۇرىننان قالىپتاسقان داعدى دەسەك تە, ءمادى دە وسى باعىتتا ءبىراز كۇيلەردى ءوز دەڭگەيىندە سۇگىرشە تولعاپ كورگەن دومبىراشى بولدى. ىقىلاستىڭ «قازان» كۇيىنىڭ ىزىمەن سۇگىردەن اۋىسقان ادەمى شەرتپە ءمادىنىڭ ورىنداۋىندا التىن قورعا كىردى, نوتاعا ءتۇستى. تاپ وسى جەردە «قازان» كۇيىنىڭ دومبىرادا ورىندالعان تۇرىنە توقتالا كەتكەنىمىز ارتىق بولماس. سەبەبى ىقىلاستىڭ كۇيلەرىن العاش ۇيرەنىپ, ونى دومبىراعا قوندىرعان سۇگىر ەكەنى داۋ تۋدىرمايتىن شىندىق. بىراق سۇگىر ول كۇيلەردى تەك قانا ورىنداۋدان بولەك, ءوز جانىنان دا ساز قوسىپ, اۆتورلىق تۋىندىسىنا اينالدىرىپ وتىرعان. مىسال رەتىندە «اققۋ», «جولاۋشىنىڭ جولدى قوڭىرى», «كەرتولعاۋ» سياقتى قوبىز اتتاس كۇيلەردى كەلتىرە الامىز. مۇنى ءبىز تاكەن الىمقۇلوۆتىڭ جازبالارىنا سۇيەنىپ ايتىپ وتىرمىز. تاكەن الىمقۇلوۆ «قازان» اتتى كۇيدىڭ سۇگىردە بولعانىن بىلايشا باياندايدى:
«تاتتىمبەت, قۇرمانعازى ءتارىزدى كۇيشى – سۇگىر. ول شەرتپە كۇيدىڭ شەبەرى. سونىمەن قاتار ول شالقىتىپ تا تارتادى. ونىڭ «شالقىماسى» ىلىك-شالىس تارتىلىپ, جورگەمدەلىپ, اياعى «اھىلاعان» ارمانعا اينالادى. سۇگىردىڭ ءۇشىنشى ەرەكشەلىگى تاعى بار. ىقىلاستان اۋىزدانعان ول قوبىزدىڭ سارىنىن دومبىراعا تۇسىرەدى. سۇگىر وسى ەكەۋىن ۇشتاستىرادى. بىردە قامىعادى, بىردە ساعىنادى. ادەتتە كۇي ساعالىقتان بۇعالىققا قاراي تارتىلادى عوي. ال سۇگىردىڭ «قازانى», «اقساق توقتىسى» وسىنىڭ كەرىسىنشەسى, بۇعالىقتان ساعالىققا قاراي تارتىلادى. ونىڭ «توعىز تاراۋى» بۇعالىقتان باستالادى. («مىڭ جاسار». ماقالا. «مادەني مۇرا». جۋرنال. قازاقستان رەسپۋبليكاسى مۋزەيى. №1 (58) /2015, قاڭتار-اقپان, 64-بەت).
ءمادى جەتكىزگەن «قازان» كۇيىندە ىقىلاستان گورى سۇگىر سارىنى مول, سوندىقتان اتالمىش كۇيدىڭ سۇگىر ءالى ۇلىنا تيەسىلى ەكەنىن ايتۋ پارىز. ءمادى سۇگىردى كورگەن, اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس بولعان سوڭ كۇيلەرىن تىڭداپ, قانىعىپ وسكەن. جاپپاس قالامباەۆپەن جاقسى تانىس بولعان, ىقىلاس, سۇگىر كۇيلەرىن شەرتۋمەن قاتار ءوزى دە «قوڭىر», «قوسباسار», «جەلدىرمە» سياقتى قاراتاۋ كۇيلەرىنىڭ ىزىمەن تاماشا تۋىندىلارىن شىعارعان. اسىرەسە ونىڭ «قوسباسارى» سۇگىر كۇيلەرىنىڭ ۇلگىسىنە جاقىن, ونىڭ ىشىندە «قاراتاۋ شەرتپەسىنە» اۋەندەس شىققان. ءمادى شاۋتيەۆ تۋرالى زەرتتەۋشى ءۋالي بەكەنوۆ بىلاي دەپ پىكىر قالدىرعان ەدى:
«ونىڭ قولى جۇردەك, اسقان دومبىراشى, شەرتپە كۇيدىڭ شەبەرى. كىشكەنتاي قولدان جاسالعان قالاقشا قوڭىر دومبىراسىنىڭ ءۇنى اشىق, ءتىلى انىق شەشەن اسپاپ. ءمادى كونە مۇرانىڭ كوزى... ءمادىنىڭ رەپەرتۋارىندا حالىقتىڭ اسىل قازىناسىنا جاتاتىن, حالىق كۇيلەرى «قارا جورعا», «بوزايعىر», «تەپەڭكوك», «اقجەلەك», «قازان كۇيى», «جاۋ قارعا», التى قويدىڭ داۋى», ساباۋ كۇيى», «ىلەبايدىڭ بالاسىن جوقتاۋى», «اقساق قىز», ت.ب. كۇيلەر جانە ىقىلاس, سۇگىردىڭ بىرنەشە كۇيلەرى بار» (ۋ.بەكەنوۆ «كۇي تابيعاتى», الماتى, «ونەر» باسپاسى, 1981 جىل. 83-بەت).
وسى ۇزىندىدە سورسەتىلگەندەي, سارىسۋ كۇيشىلىك مەكتەبىنىڭ ابىرويىن اسپانداتقان ءمادى شاۋتيەۆتىڭ قاراتاۋ مۇراسىنا دا قوسقان وزىندىك ۇلەسى بار. كۇيشىنىڭ اتى قالىڭ كوپشىلىككە تانىمال بولۋى ءۇشىن ءۋالي بەكەنوۆ, ابدۋلحاميت رايىمبەرگەنوۆ, بازارالى مۇپتەكەەۆ, مۇرات ابۋعازى سياقتى عالىمدار ەڭبەك ەتتى. زەرتتەۋشى ەربول تۇڭعىش ۇلى مەن باتىرلان ابەنوۆ ءمادى كۇيلەرىنىڭ نۇسقالارىن تۇپنۇسقاسىنان نوتاعا ءتۇسىردى.
ءمادى شىعارماشىلىعىنداعى قوبىز سارىنى ىقىلاستان باسىرە بولعانىن ايتتىق, سونىمەن قاتار وزىمەن زامانى ءبىر ساعىنتاي ەلەپان ۇلىنان جۇعىستى بولعانىن ەسكەرۋ پارىز. ساعىنتاي ەلەپان ۇلى سارىسۋ وڭىرىندەگى ەڭ داڭقتى قوبىزشىلاردىڭ بىرەگەيى ەدى, ىقىلاستىڭ كۇيلەرىن تارتۋعا كەلگەندە الدىنا جان سالمايتىن شەبەرلىگى ءبىر بولەك, ءوزى دە تاماشا تۋىندىلارىمەن ەلگە تانىلعان قوبىزشى بولدى. ونىڭ كۇيلەرى, سارىندارى ابدۋلحاميت رايىمبەرگەنوۆتىڭ نوتاعا تۇسىرۋىمەن جيناقتارعا ەنگەن بولاتىن («كۇي قاينارى»). ارينە, ءمادىنىڭ اينالاسىندا ساعىنتايدان باسقا دا ىقىلاستىڭ داڭقتى شاكىرتتەرى, قوبىز ۇستاعان جىرشى-كۇيشى قاۋىم مول بولدى. دەگەنمەن سولاردىڭ اراسىندا «ساعىنتايدىڭ جىنى بارىنەن باسىم بولعانى» تۋرالى جازىلعان ەستەلىكتەر بار.
ءمادى شاۋتيەۆتىڭ ورىنداۋىنداعى ەسكى سارىندى جەلدىرمە كۇيلەردىڭ اڭىزى كونەدەن سىر تارتادى, ورىنداۋ مانەرى دە بايىرعى دومبىراشىلاردىڭ داعدىسى ەكەندىگى ايقىن اڭعارىلادى. مىسالى, ءمادى جەتكىزگەن كۇيلەردىڭ ءبىرسىپىراسى التىن وردا داۋىرىندەگى كەتبۇعانىڭ «اقساق قۇلانىن», ابىلايحان زامانىنداعى بايجىگىت كۇيشىنىڭ «كوكبالاعىن» ەسكە سالادى. ياعني ارىسى – التىن وردا, بەرىسى – قازاق حاندىعىنان كەيىنگى كەزەڭدەردەگى جاۋىنگەرلىك جورىق كۇيلەردىڭ ءىزىن ءبىز وسى ءمادى كۇيشىنىڭ قولىنان شىققان تۋىندىلاردان تاني الامىز. بۇل جەردە ءمادىنىڭ جەتىسۋ كۇيشىلىك مەكتەبىنىڭ بايىرعى ونەگەسىن ەمىپ وسكەنىن اڭعارۋ دا قيىن ەمەس. ءمادىنىڭ مانەرىنەن تىلەندىنىڭ, جامبىلدىڭ, كەنەننىڭ جىبەك كۇيلەرىنىڭ ءىزى ايقىن اڭعارىلادى. جەتىسۋ جەرى تۇركىلىك سارىنداعى كونە ءداستۇردىڭ ۇيىتقىسى بولعانى تاريحتان بەلگىلى. وسى ورايدا جەتىسۋدا – «الاتاۋلىق», «تاڭىرتاۋلىق», «سارىسۋلىق» كۇيشىلىك ۇلگىلەردىڭ ءوزارا ءبىرتۇتاس مادەنيەت تۇزەتىنىن ايتۋ ارتىق بولماس. ءسوز جوق, ءمادىنىڭ كەۋدەسىنە جاستاي قوناقتاعان ماقام – ارعى بابالارىمىزدان ۇزىلمەي كەلە جاتقان اسىل اۋەز. كاسىبي دومبىراشىلىق باستە ءمادىنىڭ ءبىر قىرى – تاتتىمبەتتىڭ كوسەم شەرتىسىن ساقتاۋىندا بولسا, ەكىنشى قىرى – بايسەركەنىڭ الابايراق داۋىلدى قاعىسىن الىپ قالعان كورەگەندىگىندە. كەز كەلگەن ونەر ادامىنىڭ جالعىز شاپپايتىنى انىق قوي, ءمادىنىڭ دە اينالاسى, ورتاسى سال-سەرىلەر, داۋلەسكەرلەردەن كەندە بولماعان. وسى جەردە ءمادىنىڭ كلاسسيكالىق قوسباسار كۇيلەرگە جۇيرىك بولۋىنىڭ ءبىر سەبەبى ونىڭ ايگىلى كۇيشى زامانداسى ناقىپ سەمبينمەن ارالاس بولعاندىقتان ەكەنىن ايتقانىمىز ءادىل بولار ەدى, سەبەبى ناقىپ ارقادا تۋعان, سارىارقادا سايرانداعان سال, قوسباسارلى مەكتەپتىڭ مايتالمانى. ناقىپ سارىسۋعا كەيىنىرەك كوشكەن, كەزىندە ارقاداعى وزىمەن تۇستاس اتاقتى سال-سەرىلەردىڭ بارىمەن ۇزەڭگىلەس بولعان ونەرپاز ەدى. ەندەشە ونىڭ شەرتىسى وزىمەن ونەر ورەلەستىرگەن ءىنىسى مادىگە جۇعىستى بولۋى دا زاڭدىلىق. جالپىلاما سيپاتتاۋعا كەلسەك «قىرىق بۋىن قوسباساردىڭ» كلاسسيكالىق فورماسى, يمپروۆيزاتسيالىق ورلەۋى دە ءمادى شىعارماشىلىعىنىڭ ءون بويىنان سەزىلەدى دە تۇرادى. سولاي دەگەنمەن دە كەيىنگى كۇيشىلىك الاماندى, جاڭا زامان ۇنىمەن استاسقان دومبىراشىلىق جولدى باجايلاي كەلسەك, ءمادى قاراتاۋ مەن سارىارقانىڭ ءداستۇرىن جالعاستىرۋشى رەتىندە باعالانعانىمەن جۋسانى جاعىنان سارىسۋلىق كۇي مەكتەبىنىڭ الدىڭعى قاتارداعى مىقتى وكىلى بولىپ قالا بەرەدى. ءمادى شاۋتيەۆ وزىنەن كەيىنگى تولقىنداعى قابىل, دابىل, بورانقۇل, بەكسەيىت سياقتى كۇيشىلەرگە دە ونەگە بولا ءبىلدى.
مادىدەي ءبىرتۋار كۇيشىنىڭ زامانداستارى تۋرالى ايتپاساق سوزگە سىن بولادى. سەبەبى سارىسۋلىق كۇيشىلەردىڭ جاراتىلىس تابيعاتى ءبىرتۇتاس شىعارماشىلىعىن تالداساق تا ورىنداۋشىلىق مەكتەبىن جەكە بولە قاراستىرۋ قيىن. ولار ءبىرىن-ءبىرى قۋالاعان شۋ وزەنىنىڭ تولقىندارى سياقتى ءوز كەلىسىمىمەن اققان ماڭگىلىك سارىننىڭ ءبىر ارناسىنداي-اۋ. ءمادىنىڭ تۇرعىلاسى, سىيلاس بولعان زامانداسى – ايكەن قوڭىرباي ۇلى (تۋعان, قايتقان جىلى انىقتالماعان) دەگەن كۇيشى ءومىر سۇرگەن, ول قىرقىنشى جىلدارى قان-قاساپ سوعىستان قايتپاي قالعان. ايكەن ءوز كەزەگىندە ىقىلاستىڭ ءتول شاكىرتى رەتىندە ارقا, قاراتاۋعا اتى شىققان ءىرى كۇيشى بولعان. سارىسۋ كۇيشىلىك مەكتەبىنىڭ تاماشا وكىلدەرى – دابىل مەن قابىل اجاقاەۆتار وسى ايكەن كۇيشىنىڭ ءتالىمىن العان دومبىراشىلار. اتالعان كۇيشىلەر ءمادىنى دە وزدەرىنە ۇستاز تۇتىپ كەتكەن. بورانقۇل قوشماعامبەتوۆ, بەكسەيىت تۇرسىنبەكوۆتەر دە ءمادىنىڭ ءتالىمىن العان دارىندى دومبىراشىلار.
ءمادى شاۋتيەۆتى زەرتتەۋشىلەردىڭ ىشىندە فولكلورتانۋشى سايان اقمولدانىڭ ەسىمى بىردەن ەسكە تۇسەر ەدى. سايان سارىسۋدىڭ تۋماسى, قوبىز بەن دومبىرانى قاتار مەڭگەرگەن مايتالمان كۇيشى. سايان كوپ جىل فولكلور جيناۋمەن اينالىستى, كۇي ونەرىنىڭ ءىنجۋ-مارجانىن تەرىپ ونى راديو تولقىندارى مەن تەلەارنالار ارقىلى ناسيحاتتادى. سارىسۋ جەرىندەگى ءمادى شاۋتيەۆتەن ونەگە كورگەن اتاقتى كۇيشىلەر – قابىل مەن دابىل اجاقاەۆتاردان, بەكسەيىت تۇرسىنبەكوۆ, بورانقۇل قوشماعامبەتوۆتەردەن كۇي ۇيرەنگەن. ءمادىنىڭ سيرەك ورىندالاتىن كۇيلەرىن قازاق راديوسىنىڭ «التىن قورىنا» جازعان. ءمادى مۇراسى ەنگەن «ماڭگىلىك سارىن», «قازاقتىڭ 1000 كۇيى» انتولوگيالارىنىڭ قۇراستىرۋشىلار القاسىنىڭ مۇشەسى, سارىسۋ ءوڭىرى تۋرالى بىرنەشە مادەني-تانىمدىق تەلەباعدارلامالاردىڭ اۆتورى. جالپى قازىرگى كەزدە ءمادى شاۋتيەۆتىڭ مۇراسىنىڭ جوقتاۋشىسى وسى سايان اقمولدا.
حالقىمىزدىڭ ارداقتى ونەرپاز تۇلعاسى – ءمادى شاۋتيەۆ مۇراسى ءالى تۇگەلدەندى دەپ ايتۋعا بولمايدى. جەكە ءۇنتاسپاسى مەن كۇي جيناعى شىققان جوق. بىرەن-ساران كۇيلەرى عانا نوتاعا جازىلدى, الايدا ولاردى قوماقتاپ كاسىبي وقىتۋ تاجىريبەسىنە ەنگىزۋ جۇمىسى بولاشاقتىڭ يىعىنا ارتىلعان كۇيى قالىپ وتىر. ەل اراسىندا ءمادى كۇيشىنىڭ اۋزىنان شىققان جىر, قيسسا, داستانداردان ۇزىكتەر, ءوز جانىنان شىعارعان تەرمەلەرى كەزدەسىپ قالادى. بولاشاقتا سولاردى ىندەتە زەرتتەيتىن لابوراتوريالىق كەشەندى جوبالار جاسالسا يگى. جالپى ءمادى شاۋتيەۆتىڭ بىزگە جەتكىزگەن كۇيلەرى وزىندىك شەجىرەسىمەن, ۇلىستىق ىرىلىگىمەن قۇندى, ەندىگى ۇرپاققا سولاردىڭ قاسيەتىن تاني الاتىن ورە بەرسىن دەپ تىلەيمىز.
جانعالي ءجۇزباي,
كۇيشى
