وركەنيەتتى مەملەكەتتەر ساناتىنا قوسىلۋدا ادامگەرشىلىك-ەتيكالىق يدەيالار كورىنىس تاپقان قازاق حالقىنىڭ رۋحاني مادەنيەتىن زەرتتەۋ, تاربيەدەگى وزىق داستۇرلەرىن قوعام تالابىن ەسكەرە وتىرىپ زەردەلەۋ كوكەيكەستى ماسەلەنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. بۇل تۋرالى ەلباسى «قازاقستاننىڭ بىرەگەي حالىقتارىنىڭ ۇلتارالىق جانە مادەنيەتارالىق ىنتىماعى مەن جەتىلۋىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, قازاق حالقىنىڭ كوپ عاسىرلىق داستۇرلەرىن, ءتىلى مەن مادەنيەتىن ساقتايمىز جانە دامىتا تۇسەمىز», دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن.
كەيىنگى جىلدارى قوعامداعى كەلەڭسىز جايتتار مەن وقىس وقيعالار, بۇگىنگى تاربيە سالاسىنداعى يننوۆاتسيالىق كوزقاراستى پەداگوگيكادا جۇيەلى تۇردە پايدالانۋعا بايلانىستى ءتيىمدى يدەيانىڭ بولماۋى ادامگەرشىلىك, مورالدىق-ەتيكالىق تاربيەنى داعدارىسقا اكەلۋدە. بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمىن عاسىرلار بويى وزەكتىلىگىن جوعالتپاعان, كەرىسىنشە ءار وزگەرىسكە بايلانىستى جەتىلىپ وتىرعان قازاقتىڭ وزىق مورالدىق-ەتيكالىق داستۇرلەرىنەن ىزدەستىرۋ قاجەت. ويتكەنى وزىق ەتيكالىق داستۇرلەرىنىڭ نەگىزى بولىپ قالانعان گۋمانيستىك يدەيالار – ادامگەرشىلىكتىڭ باستى قۇندىلىقتارىمەن بايلانىستى جانە ادامزات ءمورالىنىڭ نەگىزدەرىن ماعىنالى تۇردە جان-جاقتى مەڭگەرۋدە, ادامدار اراسىندا تازا ادامي قارىم-قاتىناستى تاربيەلەۋدە جەتەكشى قۇرالداردىڭ ءبىرى.
مامان دايارلاۋ زامان اعىمىنا قاراي جان-جاقتى كاسىبي قۇزىرەتتىلىگىن شىڭداۋدى قاجەت ەتەدى. الەمدەگى بەدەلدى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ تاجىريبەلەرىنە سۇيەنەر بولساق, ۇستاز دايىنداۋمەن شەكتەلمەي, قوعامعا قاجەتتى مامان دايارلاۋىمىز كەرەك. بۇل ءبىز دايىنداپ وتىرعان مامانداردىڭ جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ عانا ەمەس, قوعام تالاپتارىنا دا ساي كەلۋىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇگىنگى وزگەرىستەر – الەم تاريحىنداعى جاڭا مۇمكىندىكتەر مەن جاڭاشىلدىقتار ءداۋىرى. قىزدار ۋنيۆەرسيتەتىندە زامان كوشىنە ىلەسۋ ماقساتىندا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. تاعىلىمعا تولى ءىس-شارالار ارقىلى قازاق حالقىنىڭ ادەت-عۇرىپ, سالت-داستۇرلەرىن دارىپتەپ, قاراكوز قىزداردى قۇندىلىقتار مەن ىزگى قاسيەتتەرگە باۋلىپ, ار تازالىعىن جوعارى ۇستايتىن تۇلعا, قوعام قاجەتتىلىگىن قاناعاتتاندىراتىن ۇستاز مامان دا-
يىنداۋدى ماقسات ەتىپ كەلەمىز. ۇلتىمىزدىڭ ۇلىلىعىن ۇلىقتايتىن ۇعىمداردىڭ ءبىرى – ەتيكا. ءار ەلدىڭ ورنالاسۋ ايماعىنا, تىرشىلىك سالتىنا, ءومىر ءسۇرۋ داعدىلارىنا بايلانىستى ورتاق مىنەز-ق ۇلىق ەرەجەلەرى, ءجۇرىس-تۇرىسى, تىنىس-تىرشىلىگى قالىپتاسادى.
قازاق حالقى قاي كەزەڭدە بولسىن قىز تاربيەسىنە جەتە ءمان بەرگەن. مادەنيەتتىلىكتى يدەالعا باعدارلاۋ ارقىلى, ياعني حالىققا سىيلى ادامداردىڭ ونەگەلى ءىسىن, رۋحاني ادامگەرشىلىك مادەنيەتىن, بەدەلى مەن مىنەز-قۇلقىن, ءبىلىمى مەن قابىلەتىن, قارىم-قاتىناس مادەنيەتىن ۇلگى ەتۋ ارقىلى قالىپتاستىرعان. يدەالدى كۇندەلىكتى ومىرگە قاجەتتى باستى باعداردىڭ ءبىرى دەپ ەسەپتەگەن. مىسالى, «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ», «ايمان – شولپان», «قىز جىبەك» جىرلارى ارقىلى قازاق قىزدارىنىڭ بەينەسىن, مورالدىق كەلبەتىن, مىنەز-قۇلقىن, ءجۇرىس-تۇرىسىن, كيىم كيىسىن, ءوزارا قارىم-قاتىناسىن ونەگە ەتسە, دومالاق انا تۋرالى اڭىزدا قازاق ايەلدەرىنە ءتان دانالىقتى, ۇستامدىلىقتى, سەزىمتالدىقتى, تاپقىرلىقتى ۇلگى تۇتۋعا شاقىرعان. دانا حالقىمىز قىز تاربيەسىندە كۇندەلىكتى تۇرمىس-تىرشىلىگىندەگى جانە قوعامداعى ادامگەرشىلىكتى مورالدىق-ەتيكالىق مادەني قارىم-قاتىناسقا اسا ءمان بەرگەن. وتباسى, تۋىستار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ ادام ساناسىنا, مىنەز-قۇلقىنا, ىشكى جانە سىرتقى مادەنيەتىنىڭ قالىپتاسۋىنا اسەرىنىڭ مول ەكەنىن جەتە تۇسىنگەن. ماسەلەن, اكە مەن بالانىڭ, انا مەن قىزدىڭ, اكە مەن قىزدىڭ, كەلىن مەن قايىن ەنەنىڭ, كەلىن مەن اتانىڭ, ناعاشى مەن جيەننىڭ, كۇيەۋ مەن قايىن ەنەنىڭ, باجالاردىڭ, جەزدەلەردىڭ, بولەلەردىڭ اراسىنداعى وتە نازىك جاراسىمدى قارىم-قاتىناس مورالدىق مادەنيەتتىڭ نەگىزىن قالاۋدا ۇلكەن ءرول اتقارعان دەسە ارتىق بولمايدى. جاس كەلىننىڭ توتىم, اينام, سەرى جىگىت, ەركەجان سياقتى ات قويۋىنىڭ ءوزى الدىڭعىلارعا قۇرمەت, كەيىنگىلەرگە ىزەت كورسەتۋ بولسا, وزەنباي, قامىسباي, قويشىباي, باكىباي, قاسقىرباي ەسىمدى قايىن اعالاردىڭ ەسىمدەرىن اتاۋدان قاشقاقتاپ, قاسقىر جارىپ كەتكەن قويدى باۋىزداپ الۋ ءۇشىن قاسىنداعى كىشكەنتاي قاينىسىن اۋىلعا جۇمساعان جەڭگەنىڭ: «سارقىرامانىڭ ار جاعىندا, سىلدىرامانىڭ بەر جاعىندا, ماڭىرامانى ۇلىما جارىپ كەتتى, قىنامادان جانىمانى اكەلسىن» دەۋىنەن, بىرىنشىدەن, ادەپتىلىكتىڭ, ىزەتتىلىك پەن سىيلاستىقتىڭ بەلگىسىن كورسەك, ەكىنشىدەن, ويىنىڭ ۇشقىرلىعىن, تاپقىرلىعىن, سوزگە زەرەكتىگىن بايقايمىز.
قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى – ەلىمىزدەگى بىردەن-ءبىر تەك قىزدار وقيتىن جوعارى وقۋ ورنى. ورتالىق ازيا ايماعىندا مۇنداي وقۋ ورنى جوق. الەمدە دە ساۋساقپەن سانارلىقتاي. زاڭعار جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ ء«تاڭىر جازسا, بۇل ينستيتۋت بولاشاق قازاق قىزدارىنىڭ شامشىراعىنا اينالادى. وسى شامشىراقتىڭ جارىق ساۋلەسى سونبەسىن دەيىك» دەگەن پايىمى 75 جىلعا جۋىق تاريحى بار ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى مەن ماڭىزىن ايعاقتاپ تۇرعانداي. قازىر مۇندا ستۋدەنتتەردىڭ ساپالى ءبىلىم الىپ, عىلىممەن, ونەرمەن, سپورتپەن اينالىسۋى ءۇشىن, ولاردىڭ بويىندا حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن دارىتۋ ورايىندا بىرقاتار جۇمىس اتقارىلىپ, وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا ۇلكەن بەدەلگە يە بولىپ وتىرعانى كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتادى. قىزدار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى ءبىلىم بەرۋدە ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى باسشىلىققا الا ءبىلۋى دەر ەدىم. قازاقتىڭ «ۇلتىڭدى تاربيەلەيمىن دەسەڭ – قىزىڭدى تاربيەلە» دەگەن ءسوزىنىڭ استارىندا ۇلكەن ءمان-ماعىنا جاتىر. قىز – بولاشاق انا, قىز – وتباسىنىڭ ۇيىتقىسى, قىز – اسىل جار. بۇگىندە ۇرپاق تاربيەشىسى رەتىندە اسپەتتەلەر بولاشاق مۇعالىمدەردى اتا-اناسىنان العان تاربيەسىن وقۋ ورداسىنداعى تاربيەمەن شەبەر ساباقتاستىرا ءبىلۋ كەز كەلگەن ءبىلىم ورداسىندا كەزدەسە بەرمەيدى. ۇجىم عۇلاما عالىم ءال-ءفارابيدىڭ «تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم – ادامزاتتىڭ قاس جاۋى» دەگەن دانا ءسوزىن باستى ۇستانىم رەتىندە پايدالانادى.
وقۋ ورنىندا گەندەرلىك ساياسات بويىنشا ىرگەلى جۇمىس اتقارىلۋدا. ايەلدەردىڭ ساياسي كوشباسشىلىعى ۋاقىت وتكەن سايىن ايقىندالىپ كەلەدى. قوعام مەن مەملەكەت تاراپىنان نازىك جاندىلاردىڭ بەلسەندىلىكتەرى مەن ساياسي ىقپالداستىقتارىنا سەنىم جوعارى دەڭگەيدە كورىنىس تابۋدا. وسى ورايدا ۋنيۆەرسيتەت جانىندا الەۋمەتتىك جانە گەندەرلىك عىلىمي-زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى قىزمەت اتقارادى. وسى تاقىلەتتەس عىلىمي ورتالىق تمد اۋماعىندا جالعىز ەكەنىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءلازىم. ينستيتۋتتىڭ ستراتەگيالىق ماقساتى – 2018-2021 جىلدارعا ارنالعان عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن 2015 جىلى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 70 سەسسياسىندا قابىلداعان تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنىڭ «بارلىق ايەلدەر مەن قىز بالالاردىڭ گەندەرلىك تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە قۇقىقتارى مەن مۇمكىنشىلىكتەر اۋقىمىن كەڭەيتۋ» تۋرالى 5-ءشى ماقساتى بويىنشا جۇزەگە اسىرۋ. ينستيتۋت گەندەرلىك تەڭدىك يدەياسىن دامىتۋدى بىلىكتى پەداگوگ كادرلارىن دايىنداۋ جانە عىلىمي-زەرتتەۋلەر ارقىلى ىسكە اسىرادى. ۋنيۆەرسيتەتتە «قازاق ارۋى» اتتى كۋرس وقۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزىلگەن. ۇلت بولاشاعىن تاربيەلەۋگە سۇبەلى ۇلەس قوساتىن بولاشاق مۇعالىمدەردىڭ سان قىرلى بولۋىنا, قوعامداعى الەۋمەتتىك جانە وتباسىنداعى ەتنوالەۋمەتتىك رولدەردى مۇلتىكسىز اتقارۋىنا سەبەپكەر بولۋىنا «قازاق ارۋى» كۋرسىنىڭ تيگىزەر سەپتىگى زور دەپ ويلايمىز. بۇگىنگى تالاپقا ساي تۇلعانى قالىپتاستىرۋدىڭ ولشەمدەرى باسقاشا. قۇندىلىقتار دا وزگەرىپ بارادى. اقىل دا انادان داريدى, دانا دا ايەلدەن تۋادى. قىز بالا تاربيەسىن ۇرپاق تاربيەسى دەپ قاراعان ءلازىم. بۇگىنگى قازاق بويجەتكەندەرى ەرتەڭگى ەرىنە ادال جار, پەرزەنتتەرىنىڭ ساليقالى اناسى. ولاردىڭ بويىندا تاعىلىمدى تاربيە بولعانىن قالايتىنىمىز بەلگىلى. سوندىقتان رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدى ساقتاي وتىرىپ, ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا زامانىنىڭ ەرەكشەلىگىن يگەرگەن ۇستاز تاربيەلەۋ – ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باستى باعدارى. قازىر وقۋ ورنىندا 38 ۇيىم قىزمەت اتقارادى. قىزدار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى ادامگەرشىلىگى جوعارى تۇلعا رەتىندە ءتۇرلى قوعامدىق, قايىرىمدىلىق اكتسيالارعا بەلسەندى قاتىسادى. بولاشاق الەۋمەتتىك قىزمەتكەرلەر, پسيحولوگتار, دەفەكتولوگتار, مۋزىكالىق ءبىلىم بەرۋ مۇعالىمدەرى الماتى قالاسىنداعى انالار ۇيلەرىندە جۇيەلى تۇردە اقىسىز نەگىزدە قىزمەت كورسەتەدى. سونداي-اق وقۋ ورنى ستۋدەنتتەرىنىڭ باستاماسىمەن قايىرىمدىلىق جارمەڭكەلەرى تۇراقتى ۇيىمداستىرىلادى. ءىس-شارانىڭ باستى ماقساتى – ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمى مەن ستۋدەنتتەرىنىڭ ساناسىنا مەيىرىمدىلىك, سۇيىسپەنشىلىك, قايىرىمدىلىق سياقتى ىزگى ۇعىمداردى قالىپتاستىرۋ.
جاڭا مىڭجىلدىقتا ءبىلىمى مەن بىلىگى ۇيلەسكەن مامانداردىڭ ءباسى باسىم بولماق. مۇنى ۋاقىتتىڭ ءوزى ايقىنداپ وتىر. وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ الدىندا وي-ءورىسى دامىعان, تالانتتى, زەردەلى جانە ۇلتجاندى ۇرپاق تاربيەلەۋ مىندەتى تۇر. وسىناۋ اۋقىمدى جاۋاپكەرشىلىكتى ابىرويمەن اتقارۋ پەداگوگتارعا جۇكتەلگەن مارتەبەلى مىندەت. دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا باعىت العان بولاشاعى باياندى ەلدىڭ ءورىسى قاشاندا بىلىكتى دە سانالى ۇرپاعىمەن كەڭەيمەك. وسكەلەڭ جاستى ەلىمىزدىڭ تۇتقاسى, قاتارىنىڭ كوشباسشىسى ەتىپ تاربيەلەۋ – عاسىرعا جۋىق ۇزدىكسىز كادر دايارلاپ كەلە جاتقان قىزدار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باستى باعدارى.
گاۋحار الدامبەرگەنوۆا,
قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
الماتى
