اباي قالدىرعان مول مۇرا رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ نەگىزىن بەرەدى, سوندىقتان ودان بۇل ماڭىزدى ماسەلەنىڭ شەشىمىن تولىق تابۋعا بولادى.
«رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ» ءمانىن اتاۋىنىڭ ءوزى كورسەتىپ تۇرعانداي: رۋحاني جاڭعىرۋ دەگەنىمىز – رۋحتى جاڭعىرتۋ. وكىنىشكە قاراي وسى قاراپايىم تۇسىنىك ءىس جۇزىندە بۇرمالانىپ, مۇلدە باسقا ءمان الىپ ءجۇر. ونىڭ سەبەبى رۋح دەگەن ۇعىمنىڭ وتە تەرەڭ ماعىنالى بولۋىندا. رۋح – قولمەن ۇستاپ بىلەتىن زاتتىق الەمگە جاتپايتىن قۇپيا تۇسىنىك. اركىم بىلە بەرمەيتىن تەرەڭ سىرى بار. قازاق تىلىندە «ۇلتتىڭ رۋحى», «رۋحىن كوتەرۋ», «رۋحتىڭ قالىپتاسۋى» ءتارىزدى ءسوز تىركەستەرى كەزدەسەدى. بىراق بۇلاردىڭ بارلىعى رۋحتىڭ سىرتقى كورىنىسىن, ونىڭ سالدارىن عانا بەينەلەيتىن, بىراق ىشكى ءمانىن اشا المايتىن جالپىلاما سوزدەر. بۇل ىشكى ءماندى تۇسىنبەيتىن كەيبىر عالىمداردىڭ وزدەرى رۋحتى ابستراكتسيالىق تۇسىنىك دەپ ۇعادى. بىراق رۋح ابستراكتسيا ەمەس, ونىڭ ناقتى ءمانى بار.
ءار قۇبىلىستىڭ سىرى مەن سىمباتى بولادى جانە ولاردىڭ ايىرماشىلىعى ۇلكەن. بۇل تۋرالى اباي بىلاي دەپ جازادى:
جىگىتتەر, ويىن ارزان, كۇلكى قىمبات,
ەكى ءتۇرلى نارسە عوي سىر مەن سىمبات.
بۇل دانالىق ءسوزدىڭ ماڭىزىن اڭعارۋ كەرەك. سىر مەن سىمباتتى ايىرا بىلمەسەك, وندا تەك سىرتقى سىمباتىنا ەلىگىپ, ىشكى سىرىنان ايرىلامىز. سىرتقى كورىنىسپەن رۋحاني جاڭعىرۋ مۇمكىن ەمەس. ول ىشكى مانگە بايلانىستى. ىشكى ءمان سىرتقى كورىنىستىڭ سەبەبى. سىرتقى كورىنىس ىشكى ءماننىڭ جەتىلۋىنە جانە بۇزىلماي ساقتالۋىنا ارنالعان كۇزەتشى عانا. ىشكى ءمان بولماسا, سىرتقى كورىنىستىڭ پايداسى شامالى, قاجەتى دە جوق.
رۋحتىڭ ىشكى ءمانىن ءتۇسىنىپ الماي ەشكىم دە رۋحاني جاڭعىرا المايدى. ەلىمىزدە رۋحاني جاڭعىرۋعا باعىتتالعان بۇرىن-سوڭدى قانشا جوبالار, جاقسى باستالعان ءىس-ارەكەتتەر بولدى. بىراق بۇل جوبالاردىڭ ىشكى ءمانى كەزىندە اشىلماعاندىقتان ولاردىڭ بارلىعى دا ورىندالماي, اياقسىز قالدى, نە بولماسا تولىق ءوز ناتيجەسىن بەرە المادى. مىسالى, بىرەر جىل بۇرىن حالىقتىڭ رۋحاني احۋالىن كوتەرۋ ءۇشىن كوپتەگەن شارالار جاسالدى. ولاردىڭ قاتارىندا: مەكتەپتە ءوزىن-ءوزى تانۋ, ۆالەولوگيا, ءدىنتانۋ, ابايتانۋ پاندەرى ەنگىزىلىپ, جاستاردى مەكتەپ قابىرعاسىنان تاربيەلەۋ تالپىنىستارى ءورىس الىپ ەدى. بىراق بۇلاردىڭ بىرەۋى دە ءوز ماقساتىنا جەتە المادى. سەبەبى نەدە؟ سەبەبى بۇل پاندەردىڭ رۋحاني نەگىزدە ەكەندىگىندە. ال رۋحاني جۇتاعان قوعام بۇل پاندەردىڭ ماڭىزىن تۇسىنبەدى, دۇرىس قابىلدامادى. ناتيجەسىندە بۇل پاندەردىڭ تيىمدىلىگى ءوز دەڭگەيىندە بولعان جوق. ءتىپتى ابايدىڭ رۋحاني مۇراسى جۇيەلەنگەن وقۋ قۇرالى شىعارىلىپ, مەكتەپتەردە وقىتىلا باستالىپ ەدى. وكىنىشكە قاراي, ابايدى تەك قانا اقىن رەتىندە قابىلدايتىن ادەبيەتشىلەر قاۋىمى قارسى بولىپ, دانىشپاننىڭ ويشىلدىعىن قامتيتىن قۇرال وقۋ جۇيەسىنەن الىنىپ تاستالدى. كەزىندە مەكتەپ مۇعالىمدەرى قۋانا قابىلداعان ابايتانۋ ءپانى الىنىپ تاستالىپ, سودان بەرى مىنە ون بەس جىلدان ارتىق ۋاقىت وتسە دە, ابايتانۋ سالاسى توقىراۋعا ءتۇستى. ال ابايسىز قازاقتىڭ رۋحاني جاڭعىرۋى مۇمكىن بە؟
وسى اتالعان شارالاردىڭ ەڭ بولماسا بىرەۋىن دۇرىس ءتۇسىنىپ, ىسكە اسىرعان جاعدايدا حالىقتىڭ رۋحاني احۋالى جاڭعىرۋدىڭ جاڭا بەلەسىنە كوتەرىلەر ەدى. بىراق ەلدەگى رۋحاني مەشەۋلىك بۇل مۇمكىندىكتەردى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى.
تەلەديداردى اشاتىن بولساق رۋحاني جاڭعىرۋ ءۇشىن كوپتەگەن شارالاردى اتايدى. ونىڭ ىشىندە تاريحىمىزعا ءۇڭىلۋ; ءبىر كەزدە جابىلعان كىتاپحانالاردى, مۋزەيلەردى قالپىنا كەلتىرۋ; ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن جاقسارتۋ; حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن كوتەرۋ ءتارىزدى ۇسىنىستاردى كورەمىز. رۋحاني جاڭعىرۋ دەگەنىمىز وسى دەپ تۇسىنەدى. بىراق بۇلار رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ ءمانى ەمەس. ونىڭ سالدارى, سىرتقى كورىنىسى عانا. ارينە بۇلاردىڭ بارلىعى دا كەرەكتى ىستەر, بىراق ىشكى ءمانىن تۇسىنبەگەن جاعدايدا, اباي سوزىمەن ايتقاندا, ولار تارتىمدى بەرمەس جەمىس. ەگەر حالىقتىڭ رۋحاني بولمىسى كوتەرىلىپ, قاجەتتىلىك تۋماسا, ءالىپبيدى وزگەرتۋگە جۇمسالعان قاراجات ءوز ناتيجەسىن بەرمەي, كىتاپحانالار, مۋزەيلەر قانشا كوبەيسە دە الداعى كۇندەرى باراتىن ادام بولماي, جاسالعان بارلىق ءىس-ارەكەت ناتيجەسىز بولادى. وسىلاي بۇرىنعى قاتەلىگىمىزدى قايتالايمىز. ءبىر كەزدەگى رەسەيدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ۆ.چەرنومىرديننىڭ سوزىمەن ايتقاندا «جاقسى بولسىن دەپ ەدىك, بىراق ءبارى بۇرىنعىشا...» بولىپ شىعادى. سەبەبى ءالى دە ءىستىڭ ىشكى ءمانى اشىلماي, تەك سىرتقى كورىنىسىنە عانا كوڭىل ءبولىنىپ ءجۇر.
رۋحاني جاڭعىرۋدا دا ونىڭ ىشكى ءمانىن ءتۇسىنۋدىڭ ماڭىزى وتە ۇلكەن. رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ ىشكى ءمانى – ادامنىڭ ادامي قاسيەتتەرىن ءوسىرۋ.
جۇرەكتىڭ كوزى اشىلسا,
حاقتىقتىڭ تۇسەر ساۋلەسى.
ىشتەگى كىردى قاشىرسا,
ادامنىڭ حيكمەت كەۋدەسى, –
دەيدى اباي. رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ ىشكى ءمانى – جۇرەكتىڭ كوزىن اشۋ. جۇرەك كوزى اشىلسا حاقتىڭ ساۋلەسى ءتۇسىپ, ادام بولمىسى وزگەرەدى. ءفاني الەمنىڭ اسەرىمەن ادامنىڭ ءىشى كىرلەنىپ, ءناپسىنىڭ ىقپالىنا تۇسەدى. كۇنالى ىستەرگە بارىپ, ار-ۇياتىنان ايرىلادى. قايتادان ادام قالپىنا كەلۋ ءۇشىن ول ىشتەگى كىردى قاشىرۋى كەرەك. سول كەزدە ونىڭ كەۋدەسى اشىلىپ, حيكمەتكە تولادى. حيكمەتكە تولۋ دەگەنىمىز – جان دۇنيەنىڭ تازارتىپ, سانا-سەزىمنىڭ ءوسۋى. جان تازارعاندا ۇيات ويانىپ, رۋحاني ساۋلە ادام بولمىسىن جاڭعىرتادى. وسىلاي ىشتەگى كىر كەتىپ, جۇرەك كوزى اشىلادى. حيكمەت كەۋدە رۋحاني ءبىلىم مەن ادامي قاسيەتتەرگە يە. ادامنىڭ وي جۇيەسى وزگەرىپ, قايرات شىڭدالىپ, دۇرىس ويلاۋعا, دۇرىس سويلەۋگە, دۇرىس ارەكەت ەتۋگە مۇمكىندىك تۋادى. وسىنداي ادامدار عانا جەتىلگەن, قايعى-قاسىرەت قۇرساۋىنان شىققان, باقىتتى قوعام ورناتا الادى.
ويلاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرىپ, رۋحاني جاڭعىرۋ جولىنا ءتۇسۋ ءۇشىن ادام اۋەلى ءوزىنىڭ بولمىسىن ءتۇسىنىپ الۋى كەرەك.
ادام بولمىسى تۋرالى اباي كوپ جازادى. ول قىرىق ءۇشىنشى سوزىندە «ادام ۇعىلى ەكى نارسەدەن: ءبىرى – ءتان, ءبىرى – جان» دەپ تۇسىندىرەدى.
دانىشپان ءوزىنىڭ بۇل تۇجىرىمىن «كوك تۇمان – الدىڭداعى كەلەر زامان» اتتى ولەڭىندە كەڭىتىپ, انىقتاپ ايتىپ, ۇعىندىرىپ بەرەدى.
اقىل مەن جان – مەن ءوزىم,
ءتان – مەنىكى,
«مەنى» مەن «مەنىكىنىڭ»
ماعىناسى – ەكى.
«مەن» ولمەككە تاعدىر جوق
اۋەل باستان,
«مەنىكى» ولسە ءولسىن, وعان بەكى.
اباي وسىلاي ادامنىڭ نەگىزگى بولمىسى ماڭگىلىكتى جان, ال ءتان بولسا, ول ۋاقىتشا بەرىلگەن قۇرال ەكەنىن تۇسىندىرەدى. جان ماڭگىلىكتى بولعاندىقتان, ادامنىڭ نەگىزگى قۇندىلىعى ءتانى ەمەس, ونىڭ جانى. جان تاننەن جوعارى تۇر. جان مەن ءتاننىڭ قۇمارلىعى ەكى بولەك, ءتىپتى قاراما-قارسى, ءبىر-بىرىمەن ۇنەمى كۇرەستە. ادام ءومىرى ونىڭ قانداي قۇمارلىققا بەرىلۋىنە, ياعني نيەتىنە بايلانىستى. اباي جەتىنشى قارا سوزىندە ادامنىڭ جان قۇمارى مەن ءتان قۇمارىنىڭ ايىرماشىلىعىن تۇسىندىرەدى. جان قۇمارى مەن ءتان قۇمارىنىڭ كۇرەسى جاقسى مەن جاماننىڭ, ادىلەت پەن ز ۇلىمدىقتىڭ كۇرەسىن بىلدىرەدى. بۇل كۇرەس ۇزدىكسىز بولعاندىقتان, ومىردەگى ادىلەتتىلىك پەن ز ۇلىمدىقتىڭ كۇرەسى دە ۇزدىكسىز. قاي جاعىنىڭ كۇش الۋىنا بايلانىستى ءومىر كورىنىسى اۋىسىپ, الماسىپ وتىرادى. ءتان قۇمارى جەڭگەندە ادام ار-ۇياتىنان ايىرىلىپ حايۋان دەڭگەيىنە قۇلدىراسا, ال جان قۇمارى جەڭگەندە تازارىپ, پەرىشتە دەڭگەيىنە كوتەرىلۋى مۇمكىن. ءتان قۇمارى جەڭگەن ادامدار باسىم بولعاندا بۇكىل قوعام قۇلدىراۋ جولىنا تۇسەدى.
رۋحاني جاڭعىرۋى ءۇشىن ادام ءتان قۇمارىن جەڭىپ, جان قۇمارىنا بەرىلۋى كەرەك. جان قۇمارىنا بەرىلگەندە جۇرەكتىڭ كوزى اشىلىپ, ادام جەتىلۋدىڭ جاڭا دەڭگەيىنە كوتەرىلەدى.
اباي وسىلاي رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ نەگىزىن بەرەدى. رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ نەگىزى – ءوزىمىزدىڭ ءتان عانا ەمەس, جان ەكەنىمىزدى بىلۋىمىزدە. سوندا جان قۇمارىنا ۇمتىلىپ ءتان قۇمارىن جەڭە الامىز. وسىلاي رۋحاني بولمىستى تازارتىپ, جۇرەك كوزىن اشۋعا مۇمكىندىك تۋادى.
ادام ءوزىنىڭ ماڭگىلىكتى جان ەكەنىن بىلەتىن بولسا, وندا ءتان قىزىعىنا بەرىلمەي, ناپسىسىنە بەرىك بولىپ, كوپتەگەن جارامسىز ىستەردەن, كۇنالاردان اۋلاق بولار ەدى. بىراق رۋحاني ناداندىق اسەرىنەن كوپشىلىك قاۋىم جان ەمەس, ءتان قۇمارىنا, ياعني «مەنىكىنە» ۇمتىلادى. بۇل – بارلىق زارداپتىڭ سەبەبى. ءناپسى ادامنىڭ جۇرەگىن بىلعاپ, ءومىردىڭ قىزىعىنان ايىرادى. سونىمەن بىرگە ول قابىردەن ءارى وتكەندە كەرەك قاسيەتتەردى جويادى. اباي ول قاسيەتتەردى «ادىلەت پەن ارلىلىق, ماحابباتپەن – ءۇش جولداسىڭ قابىردەن ءارى وتكەندە» دەپ كورسەتەدى. بۇلار – ادامي قاسيەتتەردىڭ نەگىزى. رۋحاني جاڭعىرۋ وسىلاردى قالپىنا كەلتىرەدى.
ادامنىڭ نەگىزگى بولمىسى رۋحاني – جان. ەندەشە, رۋحاني جاڭعىرۋ دەگەنىمىز – ءوزىنىڭ جان ەكەنىن ءتۇسىنىپ, سەزىنۋى. رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ ماقساتى – جاننىڭ ءوزىنىڭ العاشقى قاسيەتىن قابىلداۋ. ول قاسيەتتەر, رۋحاني سوزبەن ايتقاندا – ماڭگىلىك, تولىق ءبىلىم جانە ءلاززات. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا – ادامنىڭ ماقساتى – عۇمىرى ۇزاق بولىپ, اقىل-ەسى مول, باقىتتى ءومىر ءسۇرۋ. رۋحاني جاڭعىرۋ وسىعان جەتكىزەدى.
بىراق رۋحاني جاڭعىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ءتاندى جەتىلدىرۋ قانداي قيىن ەكەنىن بىلەمىز, ال جاندى جەتىلدىرۋ ودان دا كۇردەلى, مول كۇش-قايراتتى كەرەك قىلاتىن, ەۆوليۋتسيالىق كوپ دەڭگەيلى قۇبىلىس.
دوسىم وماروۆ,
فيلوسوف, ابايتانۋشى
