ءبىز قازاقستاندىق دەلەگاتسيانىڭ قۇرامىندا كارى قۇرلىققا ساپارلاپ قايتقان وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى كەمەل وسپانوۆپەن جانە م.قوزىباەۆ اتىنداعى سقمۋ-ءدىڭ عىلىم جانە يننوۆاتسيالار پرورەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اقمارال يبراەۆامەن تىلدەسىپ, ايتۋلى وقيعاعا ورايلاس ويلارىمەن بولىسكەن ەدىك.
ك.وسپانوۆ: – بيىل «ماعجان جۇماباەۆ جىلى» رەتىندە جاريالانىپ, 125 جىلدىعى كەڭ كولەمدە اتاپ وتىلۋدە. تۇركى الەمى ءۇشىن ۇلى اقىننىڭ ورنى بولەك, ەسىمى قاستەرلى, ءومىرى ۇلگى, وتتى جىرلارى ورتاق قازىنا ەكەنىن تۇركيانىڭ انكارا, كاستامونۋ قالالارىندا وتكەن جيىندارعا قاتىسۋ بارىسىندا كوزىمىز انىق جەتكەن ەدى. ونىڭ كوپتەگەن ولەڭدەرىن ءتارجىمالاپ, جەكە جيناق ەتىپ شىعارعان بەلگىلى اقىن الي اكباشتىڭ ايتۋىنا قاراپ انادولى جۇرتى ونى ەركىندىككە جانى قۇمار تۇركىشىل, تۇرانشىل, بار عۇمىرىن حالقىنىڭ, ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى جولىنا سارپ ەتكەن ازاتشىل تۇلعا رەتىندە باعالايتىنىن بىلدىك. ونىڭ ءبىر مىسالىنا وتكەن عاسىردىڭ 20-شى جىلدارى 250 مىڭ تۇرىك شەيىت بولعان «چاناككالە» سوعىسىن كەلتىردى. ورنى تولماس قايعىعا ورتاقتاسقان, ءبىرىنشى بولىپ ءۇن قاتقان سەزىمتال سۋرەتكەر «الىستاعى باۋىرىما» دەگەن اتاقتى ولەڭىن جازىپ, قارجىلىق كومەك ۇيىمداستىرۋعا بەلسەنە قاتىسقان. ءبىرتۋار تۇلعانىڭ جىرلارى تۇركيادا 1960 جىلداردان بەرى جۇيەلى تۇردە جارىق كورىپ كەلە جاتقانى سۇيسىنتەدى. ال پاريج تورىندە وتكەن ايتۋلى باسقوسۋ ەلباسى بەلگىلەپ بەرگەن رۋحاني جاڭعىرۋىمىزدىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جالعاسى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. يۋنەسكو-نىڭ «مۇرانى ساقتاۋ, ناسيحاتتاۋ جانە جالعاستىرۋ» ستراتەگيالىق مىندەتتەرىنەن تۋىندايتىن تالاپتارىمەن ۇندەسەتىن جانە الەمنىڭ 20-عا جۋىق ەلىنەن بىلىكتى عالىمدار, مادەنيەت, قوعام قايراتكەرلەرى باس قوسقان حالىقارالىق فورۋمدا ماعجان رۋحى ەرەكشە اسقاقتالدى. ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا قاتىستى مازمۇندى باياندامالار جاسالدى. ميچيگان شتاتى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى تيمۋر قوجاوعلۋنىڭ «ماعجان – وتتىڭ, ەركىندىك پەن ماحابباتتىڭ اقىنى» اتتى كىتابى تانىستىرىلدى. جيناققا اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلعان ولەڭدەر توپتاستىرىلعان. تاعى 40-عا جۋىق جاۋھار جىرلارىن اۋدارماققا نيەتتى ەكەن. «تۇركى الەمىنىڭ 100 تۇعىرلى تۇلعاسى» اۋقىمدى جوبا تانىستىرىلىمىنىڭ ءوتۋى, وعان ماعجان ەسىمىنىڭ ەنۋى وتە قۇپتارلىق.
ا.يبراەۆا: –تۇركى اكادەمياسىنىڭ رۋحاني سالاداعى تىڭ باستامالارى كوپ. سولاردىڭ بىرىنە – ايتۋلى اقىننىڭ پاريجدە وتكەن 125 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ مەرەكەلەنۋىنە قاتىسۋ باقىتىنا يە بولدىم. ايتۋلى شارا الاشتىڭ ارداقتى ازاماتى مۇستافا شوقايدىڭ ەسكەرتكىشىنە گۇل شوقتارىن قويىپ, اسىلىمىزدىڭ رۋحىنا باس يۋدەن باستالدى. مەنىڭشە, قازاقستان, تۇركيا, ازەربايجان, قىرعىزستان مەملەكەتتەرىنىڭ وكىلەتتى ەلشىلەرى, يۋنەسكو ۇيىمىنىڭ وكىلدەرى ەرەن قىزىعۋشىلىق تانىتۋى, جويىلۋ قاۋپى الدىندا تۇرعان تۇركى تىلدەرى توڭىرەگىندە تۇجىرىمدى ويلاردىڭ ايتىلۋى, شەشىمدى ماسەلەلەردىڭ قوزعالۋى تەكتەن-تەك ەمەس. موڭعوليادان ماجارستانعا دەيىنگى كەڭ ايماقتا ءومىر سۇرەتىن تۇركىتىلدەس ۇلىستاردىڭ دابىل قاعارلىق شەتىن ماسەلەلەرى جەتىپ ارتىلادى. وسى تۇرعىدان العاندا, يۋنەسكو مىنبەرىنەن ايتىلاتىن ۇسىنىس-پىكىرلەردىڭ سالماقتى كەلەتىنىنە, ەسكەرۋسىز قالمايتىنىنا سەنىمدىمىز. باعدارلامانىڭ ءبىرىنشى ءبولىمى تۇتاس تۇركى تاريحىنا, رۋحاني قۇندىلىقتارى مەن تىلدىك جۇيەسىنە ارنالىپ, تەوريالىق-مەتودولوگيالىق پروبلەمالار جان-جاقتى قامتىلدى. تيمۋر قوجاوعلۋ, ياكۋب ومەروعلۋ, فارحات فيحري, بورانتاي بەديۋروۆ, يگور كىزلاسوۆ, احات ساليحوۆ سىندى تۇركىتانۋشىلار ءتۇپتامىرى التايدان باستاۋ الاتىن تۇركىلەردىڭ الەم تاريحىندا الاتىن ورنى مەن ءرولىن, تىلدىك ەرەكشەلىكتەرىن, بولاشاعىنا قاتىستى تۇجىرىمدارىن جىلىكتەپ بەردى.
پانەلدىك سەسسيانىڭ ەكىنشى كۇنى تۇركى ءتىلى مەن ادەبي-مادەني مۇرالارى تالقىلاندى. وسى جەردە ماعجاننىڭ 125 جىلدىعىنا وراي الەمنىڭ بىرنەشە تىلىنە اۋدارىلعان كىتاپتار تۇساۋكەسەرىنىڭ ءوتۋى كەرەمەت اسەر قالدىرعانىن بولە-جارا ايتقان ابزال. ۇلتتىق, رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدىڭ الەمدىك دەڭگەيدە تانىلۋىنا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ اتقارىپ جاتقان ەڭبەگى زور.
ءبىز وزىمىزبەن بىرگە ماعجانعا ارنالعان ارحيۆتىك قۇجاتتار كورمەسىن الا بارعان ەدىك. ونى جينالعانداردىڭ قىزىعا تاماشالاۋى فورۋم ءمانىن اشا تۇسكەندەي بولدى.
– جەرگىلىكتى جەرلەردە قانداي جۇمىستار قولعا الىنباق؟
ك.وسپانوۆ: – ماعجاننىڭ مەرەيتويىن جوعارى دەڭگەيدە اتاپ ءوتۋدىڭ وڭىرلىك ناقتى باعدارلاماسى جاسالىپ, ونىڭ اياسىندا 300-گە تارتا ءىس-شارا وتكىزۋ بەلگىلەنگەن. ونداعى باستى ماقسات – شىعارماشىلىق مۇرالارىن ناسيحاتتاۋ ارقىلى جاس بۋىننىڭ ەل تاريحىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك سەزىمىن نىعايتۋ, قازاقستاندىق پاتريوتيزمگە باۋلۋ. اقىننىڭ تۋعان كۇنى قارساڭىندا «ماعجان كوكتەمى» ءتورتىنشى رەسپۋبليكالىق ونەر فەستيۆالى, عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيالار, تاعىلىمدى كەشتەر وتكىزىلەدى. ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن كەڭىنەن قامتيتىن ەكى تومدىق جيناق شىعارىلادى. بابامىزدىڭ تۋعان جەرى سارىتوماردا «ماعجان وقۋلارى» مەن ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىنەن وتەتىن شارالارعا ۇلاسادى. اقىندار ايتىسى, وقۋشىلار اراسىندا عىلىمي جوبالار بايقاۋى ۇيىمداستىرىلادى. كوشەلەر مەن الاڭدارعا, مادەنيەت, ءبىلىم وشاقتارىنا ەسىمى بەرىلەدى.
اڭگىمەلەسكەن
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
