وتكەن زامانداردا بابالارىمىز دالا ديپلوماتياسىن دامىتىپ, جان-جاققا كەرۋەن-كەرۋەن جۇك جەتكىزىپ, ۇلى جىبەك جولىن قالىپتاستىرسا, كەيىنگى ۇرپاق سول جولدى جاڭعىرتىپ, الىس-جاقىنمەن قارىم-قاتىناستى جاڭا بيىك دەڭگەيگە شىعاردى. اسىرەسە سوڭعى جىلدارى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستاننىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق ساياساتىن ىلگەرىلەتىپ, ەلگە ينۆەستيتسيا تارتۋ, قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ ونىمدەرىن ەكسپورتقا شىعارۋعا كومەكتەسۋ جونىندەگى تاپسىرماسى بويىنشا شەتەلدەگى ەلشىلىكتەر جۇيەلى جۇمىس ىستەۋدە. وسى جۇيەلى اتقارىلىپ كەلە جاتقان ۇلكەن جۇمىستاردى ءساتتى جۇزەگە اسىرۋدا ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياسي ۆەدومستۆوسىنىڭ ۇلەسى جوعارى.
قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ باسىم سالالارىنا شەتەلدىك ينۆەستيتسيا جانە يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيا تارتۋعا, سونداي-اق وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ ەكسپورتقا باعىتتالعان ونىمدەرىن شەتەل رىنوگىنا شىعارۋعا جاردەمدەسۋ, ىقپال ەتۋ ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ وزەكتى ەلەمەنتى جانە ساۋدا-ەكونوميكالىق ديپلوماتيانىڭ نەگىزىن قالاۋشى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى. سول سەبەپتى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ تىكەلەي قولداۋ كورسەتۋىمەن ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرلەرىندە جانە شەتەلدەردە جىل سايىن ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىقتى ارتتىرۋدى دىتتەگەن كوپتەگەن ءىس-شارالار جۇزەگە اسىرىلادى. سونداي-اق شەتەلدىك ىسكەر توپتاردىڭ قازاقستانعا, قازاقستاندىق ەكونوميكالىق دەلەگاتسيالاردىڭ شەتەلدەرگە ساپارلارى ۇدايى ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدى. مەملەكەت باسشىسى قويعان تاپسىرمالاردى ورىنداۋ ءۇشىن شەتەلدىك مەكەمەلەر, ينۆەستيتسيالار, ەكونوميكا جانە ساۋدا جونىندەگى كەڭەسشىلەر, دسۇ, سونداي-اق قازاقستاننىڭ شەتەلدەگى قۇرمەتتى كونسۋلدارىن قوسا العاندا, مينيسترلىكتىڭ جانە ەلىمىزدىڭ شەتەلدەردەگى بارلىق الەۋەتتى رەسۋرستارى ىسكە قوسىلىپ, جۇمىلدىرىلعان.
ەلباسى ن.نازارباەۆ ەكونوميكالىق ديپلوماتيانى دامىتۋ, ەلگە قارجى تارتۋ ماقساتىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىنان باستاپ ءىرى مەملەكەتتەر مەن ەكونوميكاسى دامىعان الپاۋىت ەلدەرگە ءجيى ساپارلادى. شەتەلگە جاساعان ءار ساپارىندا سول ەلدىڭ بيزنەس-قاۋىمداستىعىمەن جەكە-جەكە كەزدەسىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە ءىرى سوماداعى كوممەرتسيالىق كەلىسىمدەر جاسالادى. سول ءداستۇر بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ, ىزىنەن جاڭىلعان ەمەس. مىسالى, بىلتىر مەملەكەت باسشىسى ازەربايجان, وزبەكستان, بەلارۋس جانە باسقا دا ەلدەرگە ساپارلاۋ بارىسىندا جالپى كولەمى 1 ملرد اقش دوللارىنان اساتىن ينۆەستيتسيالىق جانە ساۋدا كەلىسىمدەرىنە قول قويىلدى. ال شەت مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ قازاقستانعا جاساعان ساپارلارى دە ناتيجەلى بولدى دەۋگە ۇلكەن نەگىز بار. اتاپ ايتساق, گەرمانيا پرەزيدەنتى ف.ۆ.شتاينمايەردىڭ ەلىمىزگە ماۋسىم ايىندا جاساعان ساپارى اياسىندا جالپى كولەمى 1 ملرد اقش دوللارى بولاتىن 21 كەلىسىمگە, تۇركيا پرەزيدەنتى ر.ت.ەردوعاننىڭ قىركۇيەكتەگى ساپارىندا كولەمى 590 ملن اقش دوللارى بولاتىن 9 كوممەرتسيالىق قۇجاتقا قول قويىلدى. بۇل جوبالاردىڭ ارتىندا قىرۋار ەڭبەك پەن ءار دەڭگەيدەگى كەلىسسوزدەر, ءتۇرلى باستامالار جانە ەكى تاراپتى دا قاناعاتتاندىراتىن پايدا جاتىر. بۇل قۇجاتتاردىڭ نەگىزىندە بارىس-كەلىستى ۇلعايتىپ, ءتۇرلى جۇمىس ورىندارىن اشۋ ماسەلەسى دىتتەلىپ وتىرعانى بەلگىلى. وسىنىڭ ارقاسىندا قازىناعا تۇسەتىن سالىق كولەمى ارتىپ, ەلدىڭ بيزنەس الەۋەتى كۇشەيە تۇسەدى. ەكونوميكالىق ديپلوماتيانىڭ جەمىسى – ەلگە كەلەتىن ينۆەستيتسيا مەن سىرتقا شىعاتىن ەكسپورتتىق ونىمدەر, مىنە, وسى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەكونوميكالىق ديپلوماتيانى دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋى ناتيجەسىندە 2016 جىلى دا ءبىرشاما ۋاعدالاستىقتارعا قول جەتكەن. مىسالى, يرانعا رەسمي ساپارى بارىسىندا جالپى كولەمى 1,4 ملرد اقش دوللارىن قۇرايتىن 48 كەلىسىمگە, تۇركيا ساپارىندا 520 ملن اقش دوللارى بولاتىن 20 قۇجاتقا قول قويىلدى. وعان ساۋد ارابياسىنا بارعان ساپارىنداعى قۇنى 200 ملن اقش دوللارىنا جەتەتىن 10 كەلىسىمدى, جاپونيا ساپارىندا قول قويىلعان قۇنى 1,2 ملرد اقش دوللار بولاتىن 13 قۇجاتتى, وڭتۇستىك كورەياعا ساپارىنداعى جالپى كولەمى 640 ملن اقش دوللارىنا جەتەتىن 24 كەلىسىمشارتتى قوسىڭىز. بۇل كەلىسىمشارتتار قۇر قاعاز جۇزىندە قالماق ەمەس. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى مەملەكەت باسشىسىنىڭ شەتەلدەرگە جاساعان جانە شەتەلدەر باسشىلارىنىڭ قازاقستاندىق ساپارى بارىسىندا قول جەتكىزىلگەن ۋاعدالاستىقتاردىڭ ىسكە اسىرىلۋ مونيتورينگىن زەردەلەپ, ونىڭ ورىندالۋىن قاداعالاۋ بويىنشا تۇراقتى تۇردە جۇمىس جۇرگىزەدى. سونداي-اق ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالارمەن بىرلەسكەن ينۆەستيتسيالىق جوبالار تۋرالى كەلىسىمدەرگە دە ەرەكشە نازار اۋدارىلادى.
ەل وڭىرلەرىنىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن تانىستىرۋ ماقساتى ەكونوميكالىق ديپلوماتيانىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى تاراۋى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ويتكەنى قازاقستاننىڭ قاي ءوڭىرىن الىپ قاراساق تا, يگەرىلمەگەن ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەردى كورۋگە بولادى. بۇل الەۋەتتى ەل يگىلىگىنە اينالدىرۋ ءۇشىن كورشىلەرمەن تۇراقتى قارىم-قاتىناس ورناتىپ, ەكونوميكالىق بايلانىستى جولعا قويۋ جانە شەتەلدىك ينۆەستورلاردى تارتۋعا باعىتتالعان ءتۇرلى ەكونوميكالىق, بيزنەس-فورۋمدار ءجيى ۇيىمداستىرىلىپ ءجۇر. 2017 جىلى وتكەن بارلىق وڭىرلىك بيزنەس-فورۋمدار ناتيجەسىندە كولەمى 5 ملرد اقش دوللارىن قۇرايتىن 50-دەن استام قۇجاتقا قول قويىلىپتى. ولاردىڭ قاتارىندا «Aktobe Invest-2017» فورۋمىندا 209 ملرد تەڭگەلىك 11 مەموراندۋمعا, «الماتى ينۆەست-2017»-دە قۇنى 15 ملن اقش دوللارى تۇراتىن بىرنەشە كەلىسىمشارتقا, «قوستاناي ينۆەست-2017»-دە قۇنى 200 ملرد تەڭگە بولاتىن 26 قۇجاتقا قول قويسا, «اتىراۋ ينۆەست-2017» فورۋمى اياسىندا 3,3 ملرد دوللار ينۆەستيتسيا تارتىلدى. اۋقىمى وتە كەڭ بۇل بيزنەس-فورۋمدار وزگە دە وڭىرلەردە جالعاسىن تاپتى. بيىل دا بۇل فورۋمدار ءداستۇرلى جولىنان جاڭىلماي, ەل ەكسپورتىن دامىتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى دەگەن سەنىم مول. بۇل شارالار ەكونوميكالىق ديپلوماتيا بويىنشا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە جۇرگىزىلگەن ۇلكەن جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى دەسەك ارتىق بولماس.
سىرتتان ينۆەستيتسيالار تارتۋ بويىنشا جۇمىستى كۇشەيتۋ ءۇشىن ەلىمىز ينۆەستيتسيالىق باسىمدىعى جوعارى 10 جەتەكشى ەلدە ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنىڭ ينۆەستيتسيالار جونىندەگى كەڭەسشىلەرىن تاعايىنداپ, ينۆەستورلارمەن ماقساتتى جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن «Kazakh Invest» ۇك» اق فرونت-كەڭسەلەرىن اشۋ تۋرالى شەشىم شىعاردى. ولاردىڭ قاتارىندا گەرمانيا, فرانتسيا, قىتاي, ۇلىبريتانيا, وڭتۇستىك كورەيا, جاپونيا, اقش, يتاليا, يران جانە ءۇندىستان بار. ساۋدا-ينۆەستيتسيالىق باعىتقا قاتىستى جۇمىس بارىسىندا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى, ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگى مەن باسقا دا مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندار ۇلتتىق كومپانيالارمەن بىرىگە وتىرىپ, ءوزارا تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس اتقارۋدا. سونىمەن قاتار ەكىجاقتى ۇكىمەتارالىق كوميسسيالار (ۇاك) مەن ىسكەرلىك كەڭەستەر شەتەل مەملەكەتتەرىمەن قارىم-قاتىناس تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزۋدە. اسىرەسە ۇاك-تەردىڭ ينۆەستيتسيالىق جانە ەكسپورتتىق مىندەتتەردى شەشۋدەگى الەۋەتى زور.
ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياسي ديپلوماتياسىنىڭ كەلەسى ءبىر ماڭىزدى باسىمدىعى – شەتەلدەگى قازاقستاندىق بيزنەستىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جانە قولداۋ. وسى ورايدا بىلتىر قازاقستاندىق بىرقاتار ءىرى كومپانيالار ەكسپورتتى ىلگەرىلەتۋ مەن ينۆەستيتسيا تارتۋ بويىنشا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە ءوتىنىش بەردى. ولاردىڭ قاتارىندا «قاينار-اكب» جشس, «قازاقستان عارىش ساپارى» ۇك» اق, قازارناۋلىەكسپورت» رمك, «اقتوبە مۇناي جابدىقتارى زاۋىتى» اق, «قازگەر-قۇس» جشس, «سەمەي ينجينيرينگ» اق, «زكمك» اق, «مولوچنىە يستوري» جشس جانە باسقالار بار. بۇل كومپانيالار ءوز ونىمدەرىن ەكسپورتقا شىعارۋعا قۇمبىل, ال ولارعا شەتەلدىك ارىپتەستەرىمەن كەلىسسوزگە وتىرۋعا سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسى ۇلكەن كومەك بەرەدى. ءارى بولاشاقتا ورىن الاتىن ءتۇرلى جاعدايلاردا كومپانيا قۇقىقتارىن قورعاۋعا بارىنشا اتسالىسادى. بۇل ارينە ۇلكەن كومەك, وسى ورايدا مەملەكەت قاناتىنىڭ استىنا العان كومپانيالار جاۋاپكەرشىلىگىن ءتۇسىنىپ, ءوز ىستەرىن بارىنشا ساۋاتتى جۇرگىزۋگە تىرىسارى ءسوزسىز. وسى ورايدا ايتا كەتەر تاعى ءبىر جايت, بىلتىر ەل تاريحىندا العاش رەت ۆەتنامعا 720 توننا بيداي «قازاقستان-ليانيۋنگان (قحر)-ۆەتنام» جاڭا كولىك ءدالىزى بويىنشا تاسىمالداندى. بۇل تاسىمالدى «قازاقستان تەمىر جولى» ۇك» اق-تىڭ ەنشىلەس كومپانياسى «كتZ Express» اق» «ليانيۋنگان ق. قىتاي-قازاقستان حالىقارالىق لوگيستيكالىق كومپانياسى» جشق-مەن بىرلەسە جەتكىزدى. قازاقستاندىق بيدايدى ساتىپ العان ۆەتنامدىق كومپانيا ەل ءونىمىن تەكسەرىپ, وڭ ناتيجە بەرسە قازاقستاندىق بيدايدى ۇنەمى ساتىپ الىپ, كولەمىن ۇلعايتۋدى جولعا قويماق.
سىرتقى بايلانىستاردىڭ الەۋەتىن تولىق پايدالانىپ وتىرمىز دەۋگە ابدەن بولادى. بايقاعانىمىزداي, قۇنى وتە جوعارى ينۆەستيتسيالىق تۇرعىداعى ءار كەلىسىمشارت وڭايلىقپەن تۇزىلمەيدى. ول ۇلكەن ەڭبەكتى, قابىلەتتى, ءتيىستى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ ماڭداي تەرىن تالاپ ەتەدى. مۇنىڭ بارلىعى, ارينە ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتتا كوپۆەكتورلى باعىت ۇستانۋىنىڭ ناتيجەسىندە جۇزەگە اسىپ وتىر دەۋگە تولىق نەگىز بار. سەبەبى بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن دە, كورشىلەس الىپ ەكى دەرجاۆامەن دە, وڭتۇستىك ازيا ەلدەرىمەن, باتىس مەملەكەتتەرىمەن, قورىتا ايتقاندا, الەمنىڭ كەز كەلگەن ەلىمەن تەرەزەسى تەڭ دارەجەدە ساۋدا-ساتتىق جۇرگىزىپ كەلەدى. ەكونوميكانى دامىتۋعا قارقىن بەرگەن بۇل ۇدەرىستەردە قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ «كورىنبەيتىن جۇمىستارىنىڭ» ۇلەسى زور.
ۆەنەرا تۇگەلباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
