جازۋشى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى نۇرداۋلەت اقىش ۇرانى الاش بولىپ, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تاقىرىبى بويىنشا ىزدەنىپ, وسى باعىتتا جاڭا دەرەكتەر جازىپ, جاريالاپ جۇرگەن ينستيتۋتتىڭ ادەبيەتتانۋشى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەگىنە شولۋ جاسادى. ول شولۋدىڭ ىشىندە بەلگىلى ادەبيەتتانۋشى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ايگۇل ىسماقوۆانىڭ «اسىل ءسوزدىڭ تەورياسى», «جازعان ءسوز جانىم اشىپ الاشىما...», «الاش ادەبيەتتانۋى», «تاۋەلسىزدىك جانە الاش عىلىمى» سەكىلدى بىرنەشە كىتاپتارى الدىمەن سارالانىپ, بۇل تاقىرىپتا جىلدار بويى تىنىمسىز ىزدەنىپ كەلە جاتقان اۆتوردىڭ مازمۇندى ەڭبەكتەرىنىڭ عىلىمي ماڭىزىن, الاش مۇراتىن ايقىنداۋ ىسىندەگى ادالدىعىن اتاپ ءوتتى. الاش ادەبيەتتانۋشىلارىنىڭ وي-تولعامىنىڭ, رۋحاني الەمىنىڭ قانداي بولعانىن بۇگىنگى كۇنمەن ساباقتاستىرا وتىرىپ اڭگىمەلەدى. سونداي-اق گۇلجاھان جۇمابەردىنىڭ «الاشتىڭ ءبىر ارداعى» اتتى قوشكە كەمەڭگەر ۇلىنىڭ ساياسي قىزمەتى مەن ءومىر ءسۇرۋ ورتاسى تۋرالى جازىلعان زەرتتەۋ ەڭبەگى دە بايانداماشى ساراپتاۋىنان سىرت قالمادى. بەلگىلى الاشتانۋشى عالىم تۇرسىن جۇرتبايدىڭ «بول مويا, گوردوست مويا – الاش» اتتى ورىس تىلىندە جارىق كورگەن ىرگەلى ەڭبەگى دە ساياسي زوبالاڭ تاقىرىبىنداعى سالماقتى دۇنيەلەردىڭ ءبىرى ەكەنى ايتىلدى.
«الاش» دەيمىز, «ارىستار» دەيمىز, الايدا نەگىزىنەن, بەلگىلى بەس-التى ادامنىڭ توڭىرەگىندە ءجيى اڭگىمە قوزعايمىز دا, حالقىنا ەڭبەگى ولاردان كەم سىڭبەگەن وزگە الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ەسىمىن ەسكەرۋسىز قالدىرىپ كەلەمىز. سونداي قايراتكەرلەردىڭ قاتارىندا قازاقتان شىققان العاشقى ەكونوميستەردىڭ ءبىرى قالدىبەك سارمولداەۆ بار. جەر, سۋ كوميسسيالارىندا جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارعان, شىعىس قازاقستان وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولعان تۇلعانىڭ تاعدىرى زەرتتەۋگە سۇرانىپ-اق تۇر. ول 1932 جىلى اشارشىلىق باستالعان بەتتە-اق ءۇش رەت گولوششەكيننىڭ الدىندا بايانداما جاساعان. 1932 جىلى ماۋسىم ايىندا جاساعان سوڭعى بايانداماسىندا قازاق دالاسىنداعى ەگىستىك جايى, ەگىلگەن ءداندى داقىل تۇرلەرى, ەگىن ەگۋ جوسپارىنىڭ تولىقتاي ورىندالعانى, كۇزدەگى استىق الۋ مۇمكىندىگى تۋرالى, وبلىستارداعى مال باسىنىڭ كورسەتكىشى, كامپەسكەدەن كەيىن مال شارۋاشىلىعىنىڭ قالپىنا كەلىپ, وركەندەۋى بايقالعانىن ناقتى دەرەكتەرمەن دالەلدەيدى. سولاي بولا تۇرا, بىرنەشە ايدان كەيىن باستالىپ كەتكەن اشارشىلىق بىردەن حالىقتىڭ ءبىر بولىگىن باۋداي ءتۇسىرىپ, بوسقىن ەتىپ جىبەردى. «دەمەك قازاقستاندا ەلدى اشتىقتان امان ساقتاپ قالۋدىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىگى بولا تۇرا, «سول ازىق-ت ۇلىك قايدا كەتتى, حالىق نەگە اشارشىلىققا ۇشىرادى؟» دەگەن سۇراق تۋىنداسا, بۇل جەردە جوسپارلانعان گەنوتسيدتىڭ توبەسى كورىنەدى», دەيدى ن.اقىش.
ونەرتانۋ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ا.مۇقان دا ارنايى تاقىرىپتا بايانداما وقىپ, قاندى قۋعىن-سۇرگىندى ءۇستى-ۇستىنە جاساعان قوعامعا, قىلمىسكەر تۇلعالارىنا, ونىڭ قاندىقول ساياساتىنا ءوز باعاسىن بەرۋ, اقتى قارادان ءبولىپ كورسەتۋ كەرەگىنە نازار اۋدارتتى. تەاتر ساحناسىندا وسى سالاداعى قوزعالىس, اتاپ ايتقاندا 1987-88 جىلدان باستاپ تولىعىمەن ءوز كۇشىنە ەنە باستادى. حح عاسىر باسىنداعى قازاق زيالى قاۋىمىنىڭ شىعارماشىلىق-مادەني مۇرالارىنىڭ اقتالۋىنا وراي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان الاش قايراتكەرلەرى جايلى, ولاردىڭ شىعارمالارى نەگىزىندە قويىلىمدار دۇنيەگە كەلدى. وتارشىلدىق ساياساتتىڭ ناتيجەسىندە بۇرمالانىپ كەلگەن ۇلتتىق تاريحتىڭ بەتتەرىن قايتادان قاراپ, بۇرىن زەردەلەۋگە تىيىم سالىنىپ كەلگەن ماسەلەلەرگە جاڭا كوزقاراس تۇرعىسىنان قاراستىرۋعا مۇمكىندىك الدى. «قازاق تەاتر ساحناسىنا كىمدەر شىقتى؟» دەگەن ماسەلەگە كەلسەك, جازىقسىز قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان حالقىمىزدىڭ تانىمال تۇلعالارى: ءا.بوكەيحانوۆ, ا.بايتۇرسىنوۆ, م.دۋلاتوۆ, م.شوقاي, م.تىنىشباەۆ, ح.دوسمۇحامەدوۆ, ج.دوسمۇحامەدوۆ, م.جۇماباەۆ, ج.ايماۋىتوۆ, ش.قۇدايبەرديەۆ, ت.جۇرگەنوۆ, ن.تورەقۇلوۆ, ج.تاشەنوۆ, ءا.قاشاۋباەۆ, تاعى باسقالاردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان پەسالار ساحناعا قويىلدى, ءالى دە جازىلىپ, قويىلا بەرمەك. جاس قالامگەرلەرىمىز تاريحي اقتاڭداقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋعا وزىندىك ۇلەسىن قوسادى دەگەن ويدامىز», دەدى ونەر زەرتتەۋشىسى.
جيىندا ءسوز العان عالىمدار, ماگيسترانتتار ۇساق ۇلتتاردىڭ تاعدىرىن تار جول, تايعاق كەشۋگە سالىپ, اۆانتيۋريستىك ارام پيعىلدارىن قيتۇرقى ساياسي ناۋقاندار ارقىلى ىسكە اسىرعان كەشەگى لەنين, ستالين, گولوششەكين, حرۋششەۆ, يۋسۋپوۆ, كولبين سىندى ساياسي جەتەكشىلەردىڭ قايراتكەرلىگىنە ادەبيەت پەن ونەر جاڭاشا باعا بەرۋى ءتيىس دەگەن وي-تۇجىرىمىن ايتتى.
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
