10 جەلتوقسان، 2011

تاۋەلسىزدىك شەجىرەسى. «ەگەمەن قازاقستان». 1999 جىل. بەيسەنبى، 16 جەلتوقسان.

244 رەت كورسەتىلدى

ەل بىرلىگى – ءوركەندەۋ كەپىلى

15 جەلتوقساندا استانا قالاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىك كۇنىنە ارنالعان سالتاناتتى ءماجىلىس بولىپتى. وعان ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ قاتىسقان. ماجىلىستە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى ءا.كەكىلباي ۇلى ءسوز سويلەپتى. – ءبارىمىز كورىپ وتىرمىز. تاريح كوشى تاعى دا ءبىر اسقار بەلەسكە تاياپ قالدى. ۋاقىتتىڭ اياق الىسى شيراي ءتۇستى. بارشامىزدىڭ جۇرەك ءلۇپىلىمىز كۇشەيە ءتۇستى، – دەپ باستاپتى ءسوزىن ءابىش كەكىلباي ۇلى. – وتەشەك مىڭجىلدىققا دا، ءجۇز جىلدىققا دا وكپەمىز جوق. بىرەۋى قوس قۇرلىقتىڭ استاسار تۇسىندا تالاي قوسىلىپ، تالاي شاشىلىپ كەلگەن باسىمىزدى ۇيىستىرىپ، ۇلتىمىزدى سومداپ بەردى. بىرەۋى جارىق جالعان تۇگەل تانىپ، بارشا ادامزات تەگىس مويىنداعان ىرگەلى مەملەكەتتىككە يە ەتتى. بۇل – ءبىز ءۇشىن ۇستىمىزدەگى مىڭ جىلدىقتىڭ دا، ءجۇز جىلدىقتىڭ دا  ەڭ باستى وقيعاسى، بىزگە سىيلاعان ەڭ ۇلكەن قۋانىشى. بىلە بىلسەك، ءبىزدىڭ حالقىمىزعا مۇنداي مەرەي بۇرىن-سوڭدى بۇيىرىپ كورگەن ەمەس. كىم قالاي دەسە، ولاي دەسىن، ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ ەڭ شىرايلى كۇندەرى مەن جۇلدىزدى ساعاتتارىن قازىرگى جەر باسىپ جۇرگەن ۇرپاق – مىنا بىزدەر باستان كەشىپ جاتىرمىز. سول باقىتىمىز قۇتتى جانە ماڭگىلىك بولعاي، اعايىن! ءابىش كەكىلباي ۇلى وسىلاي دەي كەلە، قازاق حالقى ءۇشىن تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىر-قاسيەتىنە توقتالىپتى. «تاۋەلسىزدىك ورناماسا، ءوز تورىمىزگە ءوزىمىز يە بولىپ، استانا تۇرعىزىپ، قالعان دۇنيە اتىنىڭ باسىن ادەيى بۇرىپ كەلەر جاڭا نىسانعا اينالماق تۇگىلى، ءوز ءۇيىمىزدىڭ قاي بوساعاسىندا قالاي تىزە بۇگەرىمىزدى بىلە الماي بۇگەجەكتەپ وتەر ەدىك» دەپتى. مۇنان كەيىن سول تاۋەلسىزدىكتىڭ جەمىسى ەندى بىلىنە باستاعاندىعىن اتاپ كورسەتەدى. «بالكىم، ءازىر قوراش كورىنگەنىمەن، كوڭىلگە ءۇمىت وياتارلىق وڭ ناتيجەلەر قازىردىڭ وزىندە بارشىلىق. ۇستىمىزدەگى جىلى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كولەمى وتكەن جىلدىڭ كورسەتكىشتەرىنەن 0،3 پايىزعا اسىپ ءتۇستى. 11 اي ىشىندە ونەركاسىپ ورىندارى بىلتىرعىدان 1،5 پايىزعا ارتىق ءونىم ءوندىردى. بىلتىرعىدان 2،1 ەسە كوپ، ياعني 15،9 ميلليون توننا استىق جينادىق. شاعىن كاسىپكەرلىك نىساندارىنىڭ سانى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 15 پايىزعا ءوسىپ، وندا ىستەيتىندەر سانى 11 پايىزعا كوبەيدى. قاراشا ايىندا مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە سالىق جيناۋ 103،3 پايىزعا ورىندادى. جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ جالاقى جونىندەگى قارىزى جىلدىڭ باسىنان بەرى 54،5 پايىزعا ازايدى. بۇل، ارينە، ۇلكەن ەڭبەكپەن كەلگەن ناتيجەلەر. ولاردى ودان ءارى بەكىتۋ ودان دا كوپ كۇش-جىگەردى تالاپ ەتەرى تۇسىنىكتى» دەيدى. باياندامادان ءبىز تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەڭسە تىكتەپ، ەندى عانا دامۋعا بەت العان شاعىن بايقاپ وتىرمىز. ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ونىڭ الدىنداعى جىلمەن سالىستىرعاندا 0،3 پايىزعا ءوسۋى وسىنى دالەلدەيدى. ويتكەنى، مۇنىڭ الدىنداعى جىلدارى بۇرىنعى ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ ۇزىلۋىنەن، مۇلدەم جاڭاشا شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ جۇيەسى – نارىقتىق قاتىناستارعا كوشۋ اۋىرتپالىعىن باستان كەشىرگەندىكتەن قازاقستان  ەكونوميكاسى قۇلدىراپ كەتكەن بولاتىن. 1999 جىل قورىتىندىسىندا ەلىمىز ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ تاريحىندا العاش رەت قۇلدىراۋ قۇرىعىن ءۇزىپ شىققان ەكەن. ەندى جوعارىداعى كورسەتكىشتى قازىرگى جاعدايمەن سالىستىرساق، ولار بۇگىنگى دامۋ قارقىنىمىزدىڭ شەگىنە دە تۇرمايتىنى انىق. سوڭعى جىلداردان بەرى ەلىمىز ەڭ بەرى العاندا 7 پايىزدىق دامۋمەن كەلەدى. دامۋدىڭ 10 پايىزىنا شىققان تۇسىمىز دا بولدى. وسىنىڭ بارلىعى سول كەزدىڭ وزىندە-اق باستى باعىتتىڭ دۇرىس بەلگىلەنگەندىگىن بىلدىرەدى (رەد.). مۇنان كەيىن باياندامادا ەل ىشىندە ءجۇرىپ جاتقان دەموكراتيالىق، ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك وزگەرىستەر جايىندا ايتىلادى. «بۇگىن ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا «ەلىمىزدىڭ جاڭا عاسىرداعى تۇراقتىلىعى مەن قاۋىپسىزدىگى» اتتى جولداۋى جاريالانىپ وتىر. ول ەلدىڭ بولاشاعى مەن تۇرلاۋلى تاعدىر جولىنداعى ىنتىماققا شاقىرىپ وتىر. ويتكەنى، ءبىزدىڭ كەلەشەگىمىزدىڭ بىردەن ءبىر كەپىلى – تاۋەلسىزدىگىمىزدى تەك بىرلىك قانا نىعايتا الادى» دەپتى. وتكەننەن اششى تاعىلىمىمىز بەن كەلەشەكتەن كۇتكەن ماقسات-مۇددەلەرىمىز ءبىزدى وسىنى ءبىر ءسات تە ەستەن شىعارماۋعا ۇندەيتىندىگىن ايتىپتى.  

ەڭسەلى عيمارات ەسىگىن اشتى

كەشە تۇساۋى كەسىلگەن مينيسترلىكتەر ءۇيى ءوز قۇرىلىسشىلارىمىزدىڭ دا كەلىستى ءۇي تۇرعىزا الاتىنىن ايعاقتادى «ەگەمەن قازاقستان» گا­زە­تى­نىڭ وسىدان 12 جىل بۇ­رىن­عى 16 جەلتوق­سان­دا­عى مەرەكەلىك نومىرىندە گازەت ءتىلشىسى سامات مۇ­سا­نىڭ جوعارىدا­عى­داي تا­قى­رىپپەن اقپا­رات­تىق حابارى بەرىلگەن. «سوڭعى بىرەر اي بەدەرىندە ەلوردالىقتاردىڭ كوز قۋا­نىشىنا اينالىپ، جاڭا استانا اجارىن اشا تۇسكەن ەڭسەلى عيماراتتاردىڭ ءبىرى – مينيسترلىكتەر ءۇيى ەدى. ەندى، مىنە، اينالاسى ءبىر جارىم جىلدىڭ ىشىندە بوي كوتەر­گەن ىرگەلى مەكەن ءتۇپ­كىلىكتى پايدا­لانۋعا بەرىلىپ، ءوز يەلەرىنە ەسىگىن ايقارا اشتى. ونىڭ تۇ­ساۋكەسەر ءراسى­مى­نە ەل­با­سى ن.نازارباەۆ قاتىس­تى» دەپ باستاپتى ءتىلشى رەپورتاجىن. «اۋەلدە 11 قاباتتى، وسى زامانعى وزىق ۇلگىدە سالىنىپ جاتقان ساۋلەتتى قۇ­رىلىس حالىق ارا­سىن­دا، تاپ­سىرىس بەرۋشى سول بولعان­دىقتان دا شىعار، «قارجى مينيسترلىگىنىڭ عيماراتى» دەگەن اتپەن تارادى. كەزىندە «وسى ۇلكەن شاڭىراقتىڭ بار­لى­عىن ءبىر عانا مينيسترلىك جايلاي ما؟» دەپ مۇنى ارتىق كورگەندەر دە، «ە، قالتاسى قالىڭ قارجى مينيسترلىگى ءوزى ءۇشىن اقشانى اياسىن با؟» دەپ ماسەلەنىڭ بايىبىنا بارماي جاتىپ، بايبالام سالۋشىلار دا از بولعان جوق. شىن­دىعىندا مۇندا قارجى مينيسترلىگىمەن قاتار، ەكونو­ميكا جانە كىرىس مينيسترلىكتەرى مەن ينۆەستيتسيا ءجونىن­دەگى اگەنتتىك قوڭسى قونىستانا باستاپتى. وعان «مينيسترلىكتەر ءۇيى» دەپ ايدار تاعىلۋى دا سوندىقتان» دەپ اياقتاپتى ءوز رەپورتاجىن گازەت ءتىلشىسى سامات مۇسا.  

ناگرادا قۇتتى بولسىن، ارىپتەستەر!

«ەگەمەن قازاقستان» گەزەتىنىڭ ۇجىمى وسىنداي تاقىرىپپەن گازەتتىڭ 80 جىلدىعىنا وراي «وتان» وردەنىمەن ماراپاتتالعان باسىلىمنىڭ بۇرىنعى باس رەداكتورى، شولۋشىسى شەرحان مۇرتازانى، «قۇرمەت» وردەنىنە يە بولعان شولۋشى ماماديار جاقىپتى جانە «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىن العان مەيرامبەك تولەپبەرگەندى قۇتتىقتاپتى.  

«ەگەمەن قازاقستان» گازەتى رەداكتسياسىنىڭ ۇجىمىنا

وسىنداي تاقىرىپپەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ پرەمەر-ءمينيسترى قاسىمجومارت توقاەۆتىڭ گازەت رەداكتسياسىنىڭ ۇجىمىن، باسىلىم ارداگەرلەرىن جانە وقىرماندار قاۋىمىن گازەتتىڭ 80 جىلدىق اي­تۋلى مەرەكەسىمەن قۇتتىقتاۋى بەرىلگەن. «باسىلىم باستاۋىندا تۇرعان الىپتارىمىزدىڭ اق جولىن جالعاستىرعان قالامگەرلەردىڭ بىرنەشە بۋىنى مەن گازەتتىڭ قازىرگى قالامى ۇشقىر، ويى زەرەك ۇجىمى ءداستۇر ساباقتاستىعىنا اركەز ادال. ەلىمىز ەگەمەندىك الىپ، تاۋەلسىزدىك تۋىن تۇعىرعا قوندىرعان تۇستان باستاپ «ەگەمەن قازاقستان» جاس مەملەكەتىمىزدىڭ اياعىنا نىق تۇرۋىنا بەل شەشىپ اتسالىستى. ارقاشان دا بايسالدى سوزىمەن باسقا باسىلىمداردان ەرەكشەلەنىپ تۇراتىن اعا گازەت ەلدەگى ساياسي تۇراقتىلىق پەن بىرلىكتىڭ، ازاماتتىق جانە ۇلتارالىق كەلىسىمنىڭ باياندىلىعىن بەكىتۋگە بارىنشا كۇش-جىگەرىن جۇمساپ كەلەدى. گازەت  جاس ۇرپاقتى اتا سالتى مەن ءداستۇر رۋحىنا تاربيەلەۋگە، ۇلتجاندى ازاماتتاردى قالىپتاس­تى­رۋعا كوپ ەڭبەك سىڭىرۋدە. باسىلىم نارىقتىق قاتىناستاردىڭ ورنىعۋىنا جانە ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ وڭ ءناتي­جەلەرگە جەتۋىنە دە ۇلكەن ۇلەس قوستى. گازەت ۇكىمەتتىڭ كۇن­دەلىكتى ءىس-قيمىلىنا، سان قىرلى قىزمەتىنە  جۇيەلى تۇردە نازار اۋدارۋدا»، دەپ اتاپ كورسەتىپتى ءوز قۇتتىقتاۋىندا قاسىمجومارت توقاەۆ.  

ماڭىزدى  ماسەلەنىڭ تءۇءيىندى  تۇستارى

وسىنداي تاقىرىپپەن گازەت ءتىلشىسى سەيفوللا شايىنعازى­ ۇلىنىڭ كەڭ كولەمدى اقپاراتتىق حابارى بەرىلگەن. «جەلتوقساننىڭ 14-15-ءى كۇن­دە­رى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەت­تىك قورعاۋ مينيسترلىگى «جەرگىلىكتى وكى­مەت جانە قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونومي­كا­لىق دامۋى» دەگەن تاقىرىپتا رەس­پۋبليكالىق سەمينار وتكىزدى. ايتا كەتۋ كەرەك، بۇل ماڭىزدى الەۋ­مەتتىك ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا ار­نالىپ، ۇستىمىزدەگى جىلى وتكىزىلىپ وتىرعان ونىنشى قورىتىندى سەمينار. بۇعان دەيىن ولار تاراز، شىم­كەنت، پاۆلودار، اقتوبە، قا­راعاندى جانە باسقا دا بىرقاتار قالالاردا ۇيىمداستىرىلعان بو­لا­تىن» دەپ باستالىپتى بۇل حابار. مۇنان كەيىن سەميناردا ءسوز العان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىن­با­سارى ە.وتەنباەۆ، ۇلتتىق بانك­تىڭ توراعاسى گ.مارچەنكو، ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى ن.رادوستوۆەتس قازىرگى تاڭداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ، زەينەتاقى رەفورماسى، ەلدەگى جۇمىسسىزدىق ءتارىزدى كوكەي­كەستى ماسەلەلەرگە توقتالعاندىعى ايتىلادى. «ەكونوميكانىڭ نەگىزگى شەشۋشى سالاسىنداعى جاعداي ءالى دە كۇردەلى. كاسىپورىنداردا قور­دا­لانعان قارىزدار مەن وزگە دە قو­لايسىزدىقتار ينۆەستورلار تارتۋ­عا ەلەۋلى كەدەرگىلەر جاساۋدا. ال، ول ءوز كەزەگىندە سالىقتاردىڭ جي­نالۋىنا نۇقسان كەلتىرىپ، الەۋ­مەت­تىك وتەماقىلاردىڭ تولەنۋىنە تە­جەۋ سالۋدا. بيۋدجەت تاپشى­لى­عى­نىڭ ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 6 پايى­زىن قۇراۋى دا وسىنداي ولقى­لىق­تاردىڭ سالدارى. وسى ورايدا، ۆيتسە-پرەمەر بيۋدجەتتى قىسقارتۋعا ءجيى جۇگىنە بەرمەي-اق تاياۋداعى 3 جىل ىشىندە ونىڭ تاپشىلىعىن ازايتۋ جولدارىن ۇسىندى. ولار: نەگىزگى ءوندىرىستى كوتەرۋ، مۇددە­لى­لىكتى ارتتىرۋ ارقىلى جەرگىلىكتى بيلىك ورىندارىندا بار رەزەرۆتەردى جۇمىلدىرۋ جانە كولەڭكەلى سەكتوردى ءوز اقشاسىن مەملەكەتپەن بولىسۋگە ءماجبۇر ەتۋ.  سول سياقتى اكتسيزدىك ستاۆكالاردى ءوسىرۋ، ورىن­سىز شىعىنداردى تارتىپكە كەلتىرۋ ماسەلەلەرى دە نازاردان تىسقارى قالعان جوق» دەلىنىپتى حاباردا. اتالمىش سەمينار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى زەينەتاقى رە­فور­ماسى جونىندەگى ءىمسس جوبا­سى­نىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن ۇي­ىم­داستىرىلىپتى. وعان ونىڭ ءتور­اعا­سى پول پايپەر مىرزا مەن جوبانىڭ باسقا دا وكىلدەرى قاتىسقان.  

«الپامىس» – بءۇكىل تءۇركى حالقىنا ورتاق قازىنا

گازەت ءتىلشىسى ءالي­سۇل­تان قۇلانبايدىڭ بۇل كولەمدى حابارى استانادا «الپامىس با­تىر» داستانىنا – 1000 جىل» دەگەن تاقىرىپتا وتكەن حالىقارالىق عى­لىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادان رەپورتاج تۇرىندە بەرىلگەن. بۇل شارادا م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ دي­رەك­تورى، پروفەسسور ءشا­كىر ىبىراەۆ، ۇلت­تىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت مۇشەلەرى راحمانقۇل بەردىباي، سەيىت قاسقاباسوۆ بايانداما جاساپتى. عا­لىم­دار «الپامىس باتىر» جىرىنىڭ فول­كلورلىق ارحايكالىق جانرلارىنا، داستاننىڭ بۇكىل تۇركى حالىقتارىنا ور­تاق دۇنيە ەكەندىگىنە، ونىڭ قازاق حا­لقى­نىڭ ەتنيكالىق تاريحىمەن بايلانىس­تىلىعىنا  توقتالىپتى. «الپامىس باتىر» جىرىنىڭ قاي عا­سىردا دۇنيەگە كەلگەنىن ءدوپ باسىپ ەشكىم ايتا المايدى. تۇپنۇسقا زامان اعى­مى­مىمەن سالت-داستۇرلەرگە وراي وزگەرىس­تەرگە ۇشىراۋى ابدەن مۇمكىن. قازىرگى كەزدە داستاننىڭ بىزدە ون، وزبەكتەردە وتىز نۇسقاسى بار ەكەن. سەيىت قاسقاباسوۆتىڭ پىكىرى بويىنشا، «الپامىس باتىر» جى­رىنا 1000 جىل ەمەس، ەڭ كەمى 1500 جىل بولۋى ىقتيمال. تاريحقا جۇگىنسەك، جىر­دىڭ العاشقى نۇسقاسى ءVى-ءVىىى عاسىر­لار­دا تۋعان دەگەن بولجام جاساۋعا جەتەلەيدى. سوندىقتان ونى التاي ۆەرسياسى نەگىزىندە ءارى قاراي زەرتتەۋ كەرەك. قوڭىرات ۆەر­سياسى بويىنشا زەرتتەۋ قاتەلىكتەرگە ۇرىن­دىرۋى مۇمكىن» دەپتى ءوز حابارىندا ءاليسۇلتان قۇلانباي. ال، عالىم راحمانقۇل بەردىباي «ال­پامىس باتىر» جىرىنىڭ قازاق تىلىندە 1899 جىلى قازان قالاسىندا تۇڭعىش رەت كىتاپ بولىپ شىققاندىعىن، بيىل وعان 100 جىل تولىپ وتىرعاندىعىن اتاي كەلە، «الپامىستى» «ماناس» جىرىمەن ءبىر قاتارعا قويۋ كەرەكتىگىنە توقتالىپتى. ەندىگى جەردە الپامىس باتىرعا ەسكەرتكىش قويىپ، ەلوردادا، تاعى باسقا قالالاردا وعان كوشە اتتارىن بەرۋدى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ەرلان ارىنعا قۇلاققاعىس رەتىندە جەتكىزىپتى. «عالىم اعامىز مۇنى جايدان جاي اي­تىپ وتىرعان جوق. وزبەك اعايىندار ءۇستى­مىز­دەگى جىلدى «الپامىس باتىر جىلى» دەپ جاريالادى. ونى يۋنەسكو كولە­مىن­دە اتاپ ءوتىپ، ەكى ءزاۋلىم ەسكەرتكىش ور­ناتىپ تا قويدى. كوشە اتتارىن دا اياماي بەرىپ جاتىر. ءبىز بولساق، ۇيالعان تەك تۇر­ماس­تىڭ كەبىن كەلتىرىپ، جىلدىڭ ەڭ سو­ڭىندا ەندى عانا جيىن وتكىزىپ وتىرمىز. ال وزبەك اعايىندار «الپامىستى» باسى ءبۇتىن يەلەنىپ بارادى» دەپ تۇيىندەپتى ماقالاسىن گازەت ءتىلشىسى ءاليسۇلتان قۇلانباي. كونفەرەنتسيادا «الپامىس باتىر» جىرى جونىندە باسقا دا وقىتۋشى-عالىمدار پىكىرلەرىن ورتاعا سالىپ، ونىڭ ءمانى مەن ماڭىزدىلىعىنا جوعارى باعا بەرىپتى. فوتورەپورتاج تۇرىندە جازىلعان حاباردىڭ سۋرەتتەرىن ورىنباي بالمۇرات ءتۇسىرىپتى. _______________________________ بەتتى ازىرلەگەن  سۇڭعات ءالىپباي.
سوڭعى جاڭالىقتار

تەڭىز تۇيسىگى

ونەر • كەشە

اڭشىلىق – اسىل ونەر

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار