بەيبىت جولمەن رەتتەۋ ورتاق كۇش-جىگەردى قاجەت ەتەدى

14 اقپان, جەكسەنبى كۇنى ەقىۇ-نىڭ ءىس با­سىن­داعى ءتور­اعا­سى, قازاق­ستان رەس­پۋبليكا­سى­نىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ ءوزىنىڭ وڭتۇستىك كاۆكاز ەلدەرىنە ساپارىن ءازىربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى – باكۋ قالاسىنان باستادى. ساپاردىڭ باستى ماقساتى پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە وسى وڭىردە ورىن الىپ, ءالى كۇنگە دەيىن شەشىلمەي كەلە جاتقان جانجالداردى رەتتەۋگە ىقپال ەتۋ بولىپ تابىلادى. ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى ءتور­اعا­سى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرت­قى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋ­داباەۆ باكۋ­گە كەلگەن كۇنى قالانىڭ “لەند­مارك” بيزنەس ور­تا­لىعىنىڭ عيمارا­تىن­دا ورنالاس­قان ەقىۇ وفيسىندە بولىپ, وندا ۇيىم قىزمەتكەرلەرى­مەن كەزدەستى, ولارمەن اڭگىمەلەستى. ال ەرتەسىندە تۇسكە دەيىن ءازىربايجان رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ ساياسي پارتيالارى وكىل­دەرىمەن كەزدەسۋ وتكىزگەن سوڭ, ءازىر­بايجان سىرتقى ىستەر مي­نيستر­لى­گىنىڭ عيماراتىندا وسى ەلدىڭ سىرت­قى ىستەر ءمينيسترى ەلنار ما­مە­دياروۆپەن كەزدەسىپ, جوعارىدا اتالعان ماسەلەلەر جونىندە اڭگىمە­لەس­تى. ودان كەيىن كەزدەسۋ سىرتقى ساياسات ۆەدوم­ستۆو­لارى باسشىلارى­نىڭ قاتىسۋىمەن كەڭەيتىلگەن قۇرام­دا جالعاسىپ, تاراپتار ءتيىستى ماسەلەلەرگە قا­تىستى كەلىسسوز جۇرگىزدى. وڭتۇستىك كاۆكاز ەلدەرىندە قاۋىپ­سىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى ور­نىق­­تى­رىپ, تاۋلى قاراباق جان­جا­لىن بەيبىت رەتتەۋگە ىقپال ەتۋ قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەقىۇ-عا توراعا­لى­عى باسىمدىق­تارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ۇزاققا سوزىلعان بۇل پروب­لەما­نىڭ وڭ شەشىلۋىنە قازاق­ستان پرە­زيدەنتى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ تا بىرنەشە رەت باسا نازار اۋدارت­قان بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, بۇل ماسەلە ءالى كۇنگە دەيىن شەشى­مىن تاپپاي كەلەدى. ەندى, مىنە, قا­زاقستان ءوزىنىڭ ەقىۇ-عا توراعا­لىعى ايا­سىندا تاۋلى قاراباق پروبلەماسىن رەتتەۋگە كىرىسىپ وتىر. ەجەلدەن كور­شى ەكى مەم­لەكەت – ءازىربايجان مەن ارمە­نيانىڭ ءوزارا دوستىق ىن­تى­ماق­تا بولعانى وزدەرىنە دە, وزگە­لەر­گە دە پايدالى. بۇل جانجال وتى وتكەن عا­سىر­دىڭ سوڭىندا, دالىرەك ايتقاندا, 1988 جىلدىڭ اقپانىندا تۇتاندى. ءازىر­بايجان اۋماعىنا قارايتىن تاۋلى قاراباق اۆتونوميالى وبلىسىندا سان جاعىنان باسىم­دىق­قا يە ارميان حالقى ءازىرباي­جاننان ءبولىنىپ شىعۋ تۋرالى مالىمدەگەنى كوپشىلىكتىڭ ەسىندە بولسا كەرەك. كەيىن, ياعني 1995 جىل­عى قىركۇيەكتە ولار تاۋلى قا­راباق اۆتونوميالى وبلىسى اۋما­عىندا تاۋلى قاراباق رەس­پۋب­ليكاسى قۇرىلعاندىعىن, وعان سول اۋماقتا جاقىن ورنالاسقان ەلدى مەكەندەر دە قوسىلعاندىعىن ءما­لىم­دەدى. بۇل رەسمي باكۋ تارا­پىنان اشۋ-ىزا تۋ­عىزىپ, ونى زاڭ­سىز اكت دەپ جاريا­لادى. كور­شىلەس ەكى مەم­لەكەت ارا­سىن­داعى جانجال, مىنە, وسى جاي­لاردان تۋىنداعان ەدى. جەر داۋىنان باستالىپ, مىڭدا­عان بەيبىت تۇرعىندى قۇربان  ەتكەن, بوسقىنعا ۇشىراتىپ, اتاجۇرتىنان ايىرعان كيكىلجىڭ كەيىن قارۋلى قاق­تىعىسقا ۇلاستى. قارۋلى قاق­تى­عىس 1994 جىلعا دەيىن سوزىلدى. ءازىر­بايجان تاۋلى قاراباققا با­قىلاۋ جا­ساۋدان ايىرىلىپ قالدى. ارمە­نيا مەن ءازىربايجان اراسىن­داعى جانجالدى بەيبىت رەتتەۋگە 1992 جىل­دان باستاپ بۇگىنگە دەيىن بەدەلدى حا­لىق­ارالىق ۇيىمدار دا ارالاسىپ كەلەدى. اسىرەسە, سوڭعى جىلدارى اقش, رەسەي جانە فرانتسيا تەڭ ءتور­اعالىق ەتەتىن ەقىۇ-نىڭ مينسك توبى بەلسەندى جۇمىستار ءجۇر­گىزە باستادى. ءازىربايجاننىڭ تا­ل­ابى – ءوز اۋماقتىق تۇتاستىعىن قال­پىنا كەل­تىرۋ, ال ارمەنيا بولسا, تا­نىل­ماعان تاۋلى قاراباق رەسپۋب­ل­يكا­سىنىڭ مۇددەسىن قورعاپ كەلەدى. دە­گەنمەن, سوڭعى كەزدە تاۋلى قارا­باق پروبلەماسىن رەتتەۋ ماسەلە­سىن­دە ءسال دە بولسا, ىلگەرى باسۋشىلىق بار. سونداي-اق 2008 جىلعى ناۋ­رىزدا بۇۇ باس اسسامبلەياسى تانىل­ماعان تاۋلى قاراباق رەسپۋبلي­كاسىنان ار­ميانداردىڭ قارۋلى كۇشتەرىن شۇعىل شىعارۋدى تالاپ ەتكەن قارار قابىلدادى. ال قازاقستاننىڭ تاۋلى قارا­باق پروبلەماسىنا قاتىستى ۇستا­نى­مى ايقىن. ول – كيكىلجىڭدى ەقىۇ مينسك توبىنىڭ جۇرگىزىپ جاتقان جۇمىستارىنا سايكەس كەلىسسوزدەر ارقىلى شەشۋ. ياعني, بار ماسەلەنى بەيبىت جولمەن رەتتەۋ. وسىعان باي­لا­نىستى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەقىۇ توراعاسى رەتىندە تاۋلى قا­راباق ماسەلەسىنە عانا ەمەس, بۇكىل كاۆكاز وڭىرىندە قاۋىپسىزدىك پەن تۇراق­تىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە ىقپال ەتۋدى كوزدەپ وتىر. ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى قانات ساۋدا­باەۆتىڭ وڭتۇستىك كاۆكاز ەلدەرىنە ساپارىنىڭ باستى ماقساتى دا – وسى. ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى ءتور­ا­عاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ كەشە ءازىربايجاننىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە تاۋلى قاراباقتاعى ءازىربايجان قاۋىمىنىڭ وكىلدەرىمەن دە كەزدەسىپ, ولاردىڭ ۇسىنىس-ءپى­كىرلەرىن تىڭدادى,  وي ءبولىستى. ودان سوڭ ق.ساۋداباەۆ پەن ە.مامەدياروۆ قازاقستاندىق, ازىربايجاندىق جانە شەتەلدىك باق جۋرناليستەرىنە ارناپ ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزىپ, كەزدەسۋ مەن كەلىسسوز قورىتىندىسى جايىندا ايتىپ بەردى. بىرلەسكەن ءباسپاسوز ءماسليحا­تىن­دا ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى ءتورا­عاسى قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نا­زار­باەۆ­تىڭ ەقىۇ ءسامميتىن شاقىرۋ تۋرالى باستاماسىنا توق­تال­دى. قانات ساۋداباەۆتىڭ حابار­دار ەتۋىنشە, ۇيىم ءسامميتى شا­قىرىلماعاننان بەرى 10 جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى. ۇيىم كەڭىستىگىندە شەشىمىن كۇتكەن پروبلەمالار بار, سونىڭ ءبىرى – تاۋ­لى قاراباق ماسەلەسى. ونى تەك كە­لىس­سوزدەر ار­قى­لى بەيبىت جولمەن رەتتەۋ قاجەت. مۇنى قازاقستان پرەزيدەنتى ءبىر­نەشە مارتە كوتەرگەن بولاتىن. قانات ساۋداباەۆتىڭ ءسوزىن ءازىر­بايجان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەلنار مامەدياروۆ جالعاستىرا كەلىپ, تاۋلى قاراباق پروبلە­ماسىنا بايلانىستى قازاقستان باسشىسىنىڭ كەزىندە ازىربايجانعا ارنايى كەل­گەنىن اتاپ ءوتتى. مي­نيستردىڭ ايتۋىن­شا, ەقىۇ ءتورا­عاسى رەتىندە قازاق­ستانعا بۇل ءما­سەلە جاقسى تانىس. سوندىقتان ءازىربايجان قازاقستانعا ۇلكەن ءۇمىت ارتادى. بيىلعى جىلى سوچيدە رەسەي, ءازىربايجان, ارمەنيا پرەزيدەنتتەرى كەزدەسىپ, تاۋلى قا­راباق پروبلەماسىن رەتتەۋ ءما­سەلەسىن تالقىلادى. ءازىربايجاننىڭ ۇسى­نىسى – تاۋلى قاراباقتى تولىق قايتارىپ الىپ, ەكى مەملەكەت ارا­سىندا ءۇزىلىپ قالعان كولىك قاتى­نا­سىن, كوممۋني­كاتسيالىق بايلا­نىس­تاردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ. جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, ەرتەڭگىسىن قانات ساۋداباەۆ ءازىرباي­جاننىڭ ساياسي پارتيالار جەتەكشى­لەرىمەن كەزدەسكەن ەدى. كەزدەسۋدە ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى ءسوز الىپ, قازاقستان تاراپىنان وڭتۇستىك كاۆكاز وڭىرىندە تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارى جۇرگى­زىلىپ جات­قانىنا توقتالدى. ال ودان كەيىن ءسوز العان “دەموكراتيالىق ءازىربايجان” پارتياسىنىڭ توراعاسى  اسيم مۋللا-زادە قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى كەزىندە تاۋلى قاراباق ماسەلەسىن شەشۋگە بايلا­نىستى پىكىرىن ءبىلدىردى. پارتيا توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان تاۋلى قاراباق پروبلە­ماسىن جاقسى بىلەدى. ءازىرباي­جان­نىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى بۇزىلدى. ارمەنيانىڭ قارۋلى جاساقتارى تاۋلى قاراباقتى باسىپ الدى. مىڭداعان ازىربايجاندىق تۋعان جەرىنەن قۋىلىپ, بوسقىندىققا ۇشىرادى. بۇۇ باس اسسامبلەياسى بىرنەشە مارتە قارار قابىل­داعا­نىمەن, ارمەنيا بيلىگى ونى مويىنداماي كەلەدى. بوسقىن بولعان ءازىربايجاندار ءوز مەكەنىنە, تۋعان جەرىنە قايتا ورالۋى ءتيىس. پارتيا توراعاسى ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسىنان وسىنى ءوتىندى. وسى تۇستا اتاپ وتەيىك, ءازىرباي­جان­دا 11 پارتيا بار. بۇگىندە پارلا­مەنتتەن 7 پارتيا ورىن الىپتى. بيلىك پارتياسى پارلامەنتتەن 70 پايىزدان استام ماندات العان “جاڭا ءازىر­بايجان” پارتياسى بولىپ تابىلادى. ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى ءتورا­عاسى قانات ساۋداباەۆ كەشە, سونداي-اق ءازىربايجان رەسپۋبلي­كاسىنىڭ پرەزيدەنتى يلحام ءالي­ەۆپەن, ال تۇستەن كەيىن ءازىربايجان پارلامەن­تىنىڭ سپيكەرى و.اسادوۆپەن كەزدەستى. كەزدەسۋدە تاراپتار قازاق­ستان مەن ءازىربايجان اراسىنداعى قاتىناس­تاردى تەرەڭدەتۋ, ەكى ەلدىڭ پارلا­مەنتارالىق بايلانىستارىن دامىتۋ جانە باسقا دا ماسەلەلەر جونىندە پىكىر الماستى. ال كەشە كەشكىسىن قانات ساۋدا­باەۆ ارمەنيانىڭ استاناسى – ەرە­ۆانعا ساپارمەن كەلدى. وندا ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى ارمە­نيا باس­شى­لىعىمەن, ساياسي پارتيا­لار جە­تەك­شىلەرىمەن كەزدەسەدى دەپ كۇتىلۋدە. ودان كەيىنگى ساپار گرۋ­زيا­دا جالعاسادى. ءاليسۇلتان قۇلانباي – باكۋدەن.