ورال سارتاەۆتىڭ ايتۋىنشا, بيىل ەكىنشى رەت ۇيىمداستىرىلعان سالت اتتىلار ساپارى ءالى دە جالعاسادى. بىلتىر «الاش» پارتياسىنىڭ 100 جىلدىعىنا وراي « ۇلىلارعا تاعزىم» اتالاتىن اتتى ەكسپەديتسيا جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, جۇمات شانين اۋىلدارىنا بارىپ, تاعزىم ەتىپتى. ايماۋىتوۆ اۋىلىندا كوكپاردان جارىس وتكىزدى. وسى اۋىلدارداعى كۇرەڭباي سىنشىنىڭ زيراتى, قابىلبەك, قازىرەت قورىمدارىنا, مايلى تونداردىڭ ەسكى زيراتىنا, نۇرعالي مولدانىڭ مەدرەسەسى بولعان ورىنعا, قوسىم پىشەمباەۆتىڭ زيراتىنا دۇعا وقىپ قايتىپتى. سالت اتتى ەكسپەديتسيانىڭ ەكىنشى ماقساتى بۇرىنعى وتكەن بابالاردىڭ كوش جولىن جاڭعىرتۋىمەن ەرەكشەلەندى. باياناۋىل, ەرەيمەنتاۋ بولسىن, ۇلى قازاقتىڭ ءار جەرى – تۇنىپ تۇرعان ۇلى تاريح. ۇرپاعى تاعزىم ەتەر كۇڭگىر-كۇڭگىر عاسىر داۋىسىن وياتا ءبىلۋمىز اسا قاجەت. سالت اتتىلار ەكسپەديتسياسىنىڭ ماقساتى وسى.
– سوندىقتان ءبىز دە اتالارىمىزدىڭ بۇرىنعى ات ۇستىندەگى جولىن قايتا جاڭعىرتىپ, جولعا شىقتىق. ارقا ءتوسىن جايلاعان سۇيىندىك ەلى جاز جايلاۋعا بەس قاتار بولىپ كوشكەن ەكەن: قارجاس ەلى بوتاقارا, اياۋلى, نياز, ءبىر شەتى قازىرگى استاناعا دەيىن جەتەدى. ەكىنشى جاقتان ايدابول ەلى ارقىلى ولەڭتى مەن شىدەرتىنى كەسىپ وتكەن. ءۇشىنشى جول – اقبۋرا-تۇلپار ەلىنىڭ جولى. ءتورتىنشىسى – ك ۇلىكتەردىڭ كوش جولى, بەسىنشىسى – قوزعان ەلىنىڭ جولى, ەكىباستۇزدان ءارى قانجىعالى ەلىنىڭ كوش جولى ەكەن, – دەيدى اۋداندىق ءماسليحات دەپۋتاتى الدامجار التىنبەك.
ەكسپەديتسيا قۇرامىندا «ابىلاي» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى ابىلاي ءجۇنىسوۆ, اتبەگى سايات سارباسوۆ, جاڭاتىلەك اۋىلىنان ءالي ادامبەك, اۋداندىق گازەت ءتىلشىسى ەلامان قابدىلاشىم سياقتى جاستار بار. ساپارعا شىققان سالت اتتىلارعا اۋدان اكىمدىگى مەن «نۇر وتان» پارتياسى اۋداندىق فيليالى قولداۋ كورسەتتى. سوڭدارىنان جۇپار ابدىكارىموۆ, ەرجان بايكەنوۆتەر ءبىر اپتا بويى كولىكپەن ءجۇرىپ وتىردى.
ەلاماننىڭ ايتۋىنشا, سالت اتپەن جولعا شىققان جاستار ءۇشىن بۇل وتە ەرەكشە ساپار بولىپتى. سالت اتتى ەكسپەديتسيانى. جاڭاتىلەك اۋىلىندا الدامجار اعا كۇتىپ الىپتى. داستارقان باسىندا ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى يماش اقساقالدىڭ اڭگىمەلەرىن, قيسسا-داستاندارىن ديكتوفونعا جازىپ الىپتى. قيسساشى «ەر تارعىن» جىرىنداعى تارلان اتتىڭ سيپاتىن, ءماديدىڭ جىرىن ايتىپ بەرىپتى. اۋىل شەتىندە جاياۋ مۇسانىڭ زيراتى, توتيا انا زيراتى, قازىبەك ءبيدىڭ سورە تاسى سيياقتى ءار قازاق شەجىرەلى سىرىنا ءۇڭىلۋى قاجەت ورىندار بار. قازىبەك بي باياناۋىلدا قىس ءتۇسىپ كەتكەندە دۇنيەدەن وتەدى. ءمايىتىن سورە تاسقا كەرەگە جايىپ, بىلعارىمەن وراپ ساقتايدى. كوكتەم كەلە وسيەتى بويىنشا قىرىق جىگىت تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە جەرلەيدى.
– ال ەكىنشى كۇنى شامەن اتا زيراتىنا, ەرتە زاماندا جىلقىنىڭ قىلى قوسىلىپ, بيە سۇتىمەن يلەنگەن «قىز زيراتىنا», التىنبەك اتا بەيىتىنە, نيياز قوجا زيراتىنا دۇعا جاساپ, قۇرمانباي ابىز قورىمىنا ايالدادىق. ابىزدىڭ ۇرپاقتارى اللابەرگەن قاراتاي, سەمباي ادامبەك قارسى الدى. ۇرپاقتارى بابا باسىنا كەلۋشىلەرگە ارناپ ءۇي سالىپ, زيارات ەتۋگە لايىق جاساپتى. اۋىل اقساقالدارى دəۋلەت سۇلەيمەنوۆ, اۋىل اكىمى قۋانىش شالباەۆتار ايتقان كونە اڭگىمەلەردى دە جازىپ الدىق, – دەيدى ەلامان.
قۇرمانباي ابىز بايقوناق ۇلى (1821-1891) قىزىلجاردا, تاشكەنتتەگى «كوكىلتاش» مەدرەسەسىندە, سيرياداعى شام قالاسىندا وقىپ حاسيدا ءىلىمىن مەڭگەرگەن. باياناۋىلعا كەلگەن سوڭ قوڭىر اۋليە ۇڭگىرىندە 11 جىل شىراقشى بولعان. باياناۋىلدىڭ مۇسا مىرزاسى قۇرمانباي ابىزدىڭ قاسيەتىن مويىنداپ, تايجەگەن قىستاعىنا قونىستاندىرعان ەكەن. ول جەر سəتباي قونىسى ايرىقپەن كورشىلەس ورنالاسقان. عالىم قانىشتىڭ اكەسى يمانتاي اقساقالمەن دە سىيلاس بولىپتى. ەل ىشىندەگى وسىنداي ماعىنالى اڭگىمەلەردى اۋىل اقساقالى مۇحامەت-قايىر ءشəرىپوۆ ايتىپ بەرىپتى.
سالت اتتىلاردىڭ كەلەسى ايالداعان جەر – قۇندىكول اۋىلىندا رينات تيماش, اقبوتا جۇماش, ايبوتا ءالي سىندى پالۋانداردىڭ بەلدەسۋى ءوتىپتى. جاس پالۋاندار باۋىرجان كۇلجان, قۇدايبەرگەن سەرعازين جانە «باياناۋىلدىڭ تۇڭعىش بارىسى» داۋلەت ماجيتتەن ءتالىم العاندار. سالت اتتىلار دا قۇر كەلمەپتى, «رۋحاني» جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا اۋىل كىتاپحاناسىنا كىتاپتار سىيلادى. كوكدومباق اۋىلىندا شارۋا قوجالىعىن باسقارىپ, اۋىلىنا باس-كوز بولىپ جۇرگەن قايىر رامازانوۆ قارسى الدى. اۋىل ماڭىنداعى ءابجالاپ ديۋانا, تۇركىلەردىڭ تابىنۋ ورنىنا بارىپ ءتاۋ ەتۋ دە پارىز.
كەلەسى كۇنى ۇكىباي بي نايزابەك ۇلى مەن كەنشىنباي بي ورازباي ۇلى بەيىتتەرىنە دۇعا جاساپ, جاڭاجول اۋىلى ارقىلى ەسكەلدىدەگى ءماشھۇر ءجۇسىپ كەسەنەسىنە توقتادى. كەسەنە باسىندا قۇرباندىق شالىنىپ, اس بەرىلدى. اۋليەنىڭ شوبەرەسى جاستىلەك سۇيىندىك ۇلى, اكەلى-بالالى جۇمكەن مەن تىلەك سەيىتوۆ, جەڭىسبەك پəزىلدەر ءبىر-بىرىمەن ايتىسىپ, ولەڭ-جىردان شاشۋ شاشتى.
بۇدان سوڭ توپ مۇشەلەرى «ەرتىس-قاراعاندى» ارناسىن قيىپ ءوتىپ, ەرەيمەنتاۋعا اتتانادى. ەرتىس وزەنىنىڭ سۋ قورىنا نەگىزدەلىپ 1974 جىلى ىسكە قوسىلعان ارنانىڭ ۇزىندىعى 458 شاقىرىم. ارنا بويىنداعى 22 سۋ كوتەرگىش ستانساسى سۋدى 420 مەتر بيىكتىككە كوتەرەدى, 11 سۋ تورابى, 2 بوگەن, 17 كوپىر جانە اۆتوموبيل جولى سالىنعان.
بۇعان دەيىن باياناۋىلداعى ۇلتتىق پارك ديرەكتورى سۇيىندىك احمەتجانوۆ, ولكەتانۋشى التىنبەك قۇرمانوۆتار باستاعان ەكسپەديتسيا ەرەيمەنتاۋ باتىرلارىنىڭ ءبىرى – ولجاباي تولىباي ۇلى رۋحىنا تاعزىم ەتۋ ءۇشىن جولعا شىققان ەدى. اقىن سايلاۋ بايبوسىننىڭ ايتۋىنشا, ەرەيمەن تاۋىنىڭ باۋرايىنداعى اۋىلعا 2005 جىلى ولجاباي باتىردىڭ ەسىمى بەرىلگەن. بۇرىن اۋىلدا تۇگەلدەي نەمىس ۇلتىنىڭ وكىلدەرى تۇرىپتى. ەندى مىنە, اتامىزدى ەسكە الار, جوقتاپ, سوڭىنان ىزدەپ كەلگەن ۇرپاقتارى دا جەتتى, دەيدى.
ەكسپەديتسيامەن بىرگە ولجاباي باتىردىڭ شوپشەگى, اكادەميك الكەي مارعۇلاننىڭ قىزى دانەل اپامىز, باتىردىڭ التىنشى ۇرپاعى مىرزاكارىم حاقانوۆ, عالىم قىرىقباي اللابەرگەن, بولات قاجى بايپاقباەۆتار دا ىلەسە جەتەدى. ولجاباي باتىر زيراتى باسىنا بارىپ, قۇران باعىشتايدى. باتىر بابا تۋرالى تاريحي دەرەكتەر ايتىلادى. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ پروفەسسورى قىرىقباي اللابەرگەننىڭ ايتۋىنشا, ولجاباي باتىر تۋرالى ساقاۋ اقىننىڭ «ولجاباي باتىر» جىرى, جاياۋ مۇسانىڭ «ەر ولجاباي» داستانى بار. ءماشھۇر ءجۇسىپ بابامىزدىڭ بىرنەشە نۇسقادان تۇراتىن «ون سان ورتا جۇزگە ۇران بولعان ەر ولجاباي» دەگەن اڭگىمەسى بار. تاريحي دەرەكتەردە حان ابىلاي ونى «ەر ولجاباي, قۋ جارعاق (اتقان وق ولجابايعا تيمەگەندىكتەن)» دەپ اتاعان ەكەن. 1741 جىلدىڭ شاماسىندا باياناۋىل ماڭىندا جوڭعار اسكەرلەرىمەن بولعان شايقاس ەل ەسىندە «قالماققىرىلعان» دەپ قالدى. ولجابايدىڭ ءوز قولىمەن جازىپ قالدىرعان قارا كىتابى بولعان. وندا سوعىستار جايلى اڭگىمەلەنىپ, قازىبەك بي, ابىلاي, بوگەنباي ەسىمدەرى اتالادى. باتىردىڭ تۋى 1937 جىلعا دەيىن ساقتالعان. الكەي مارعۇلان ولجابايدىڭ شوپشەگى بولسا, اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆ – جەتىنشى ۇرپاعى. باتىر زيراتىنىڭ قاسىندا شورمان بيگە ەسكەرتكىش تاس ورناتىلىپتى. كوپ سىردى بۇگىپ تۇرعانداي. ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى تاۋكە حاننىڭ بيلەر كەڭەسىنىڭ مۇشەسى بولعان, «جەتى جارعىنى» جازۋعا قاتىسقان ەدىگە تولەباي ۇلى جەرلەنگەن زيراتقا كەلىپ ءتاۋ ەتەدى. ءبيدىڭ باسىنا ەسكەرتكىشتى 2016 جىلى دالبا جەرىندەگى ۇرپاقتارى ورناتىپتى.
– ءيا, ۇلى بابالار جولى, وتكەنگە تاعزىم جاساۋ – پارىزىمىز. ورال اعامىز باستاعان «بابالار جولىمەن» ەكسپەديتسياسىنىڭ ساپارى جازىلىپ, فوتوسۋرەتتەرىمەن ۇلكەن ءبىر تاريحي-تانىمدىق كىتاپ بولىپ جارىققا شىعارى دا ءسوزسىز. ساپار سوڭىندا بوزتال اۋىلىنا كەلىپ جەتتىك. اقساقالدارى باتا بەرىپ, جىگىتتەر اتتان ءتۇسىردى, بويجەتكەندەر قىمىز ۇسىندى. ۇمبەتەي جىراۋ اتىنداعى مادەنيەت ءۇيىنىڭ ونەرپازدارىنىڭ ونەرىنە قول سوقتىق, – دەيدى ەلامان.
– تاريحي-تانىمدىق ساپاردان ۇلكەن وي تۇيدىك. باياناۋىل مەن ەرەيمەنتاۋدىڭ ءار اۋىلىندا, ءار جوتاسىندا قازاققا قاتىستى شەجىرەلى قۇپيالار از ەمەس. ارعى تاريح زەرتتەۋشىلەردى كۇتىپ جاتقانداي. ال بەرگى تاريح دەپ كوز سالساق, ءبىز كەلگەن بوزتال اۋىلىنان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا 80-گە جۋىق ادام اتتانىپتى. اتالارىمىزعا ەسكەرتكىش ورناتۋ سۋرەتشى اعامىز سايلاۋ جىلقىبايدىڭ باستاماسىمەن قولعا الىندى. باياناۋىلدىڭ جاقپار تاستارىن اكەلىپ, بەلگى ورناتتىق. تاس بەتىنە 75 جاۋىنگەردىڭ ەسىمدەرى جازىلدى, – دەيدى ورال راحماش ۇلى.
ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ راسىمىندە اۋىل اكىمى قانات مۇقانوۆ, ورال سارتاەۆ پەن الدامجار التىنبەك سويلەدى. اقىن سايلاۋ بايبوسىن جىر ارنادى.
جيىنعا ەرەيمەنتاۋ اۋدانى اكىمىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى اباي Əلجانوۆ, بوزتال اۋىلىنىڭ əكىمى قانات مۇقانوۆ, باياناۋىل اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى مادەنيەت احمەتوۆتەر, ءانشى جəنىبەك سال مالىكوۆ, اقىندار سايلاۋ جىلقىباەۆ پەن سايلاۋ بايبوسىن قاتىستى. جينالعان جۇرتشىلىق سالت اتتى ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىن «جورىتقاندا جولدارىڭ بولسىن!» دەپ شىعارىپ سالىپتى. قازاقتىڭ ەكى اۋدانى باياناۋىل مەن ەرەيمەنتاۋ اراسىنداعى مادەني-رۋحاني ۇيلەسىم ۇزاعىنان جاراسىم تاپسىن دەپ تىلەك ارنادى.
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان»
پاۆلودار وبلىسى, باياناۋىل اۋدانى
سۋرەتتى تۇسىرگەن ەلامان قابدىلاشىم
