ەۋرازيا قاۋىپسىزدىگى جانە تۇركيا — قازاقستان ىقپالداستىعى

تۇركيا قازاقستانمەن ىنتىماقتاستىققا ءاردايىم ەرەكشە كوڭىل بولەدى. حالىقتارىمىز اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتقانى بەلگىلى. ەكىنشى جاعىنان ەلدەرىمىز ەۋرازيانىڭ شىعىسى مەن باتىسىن ءبىر-بىرىنە بايلانىستىراتىن, ءبىرى كاسپي تەڭىزىنىڭ سولتۇستىگىنەن, ەكىنشىسى وڭتۇستىگىنەن وتەتىن ەكى ماڭىزدى جول تورابىندا ورنالاسقان. ورتاق قۇندىلىقتارىمىز بەن وسى ەرەكشە وڭىرلىك جاعداي ەڭ اۋەلى ساياسات, ەكونوميكا مەن مادەنيەت سالالارىندا جانە باسقا دا سالالاردا اۋقىمدى ىنتىماقتاستىق جاعدايىن قالىپتاستىرۋمەن قاتار, جاۋاپكەرشىلىكتەر دە جۇكتەيدى. تۇركيا دا, قازاقستان دا جاۋاپ­كەرشىلىك الۋدان ەشقاشان قاشقان ەمەس جانە ايماقتاعى حالىقارالىق جانە وڭىرلىك ۇيىمداردا وسى باعىتتا ءار ءتۇرلى باستامالارعا جەتەكشىلىك ەتىپ كەلەدى. قازاقستاننىڭ 2010 جىلى ەۋ­رو­پاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماق­تاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ءمىن­دەتىن الۋى – ەلدىڭ تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەلى بەرى وتكەن از ۋاقىت ءىشىن­دەگى دامۋ دەڭگەيىنىڭ ەڭ ماعى­نالى كورسەتكىشى. اۋقىمدى قاۋىپ­سىزدىك پەن تۇراقتىلىق, كوپ باعىتتى ىنتىماقتاستىق, ادام قۇقىقتارى, دەموكراتيالىق قوعام, قۇقىقتىق مەملەكەت, وڭتايلى باسقارۋ سەكىلدى حالىقارالىق قاتىناستار مەن ىقپالداستىقتىڭ قازىرگى تاڭداعى نەگىزگى باسىمدىقتارىن ەۋرازيا ايماعىندا رەتتەۋشى بەدەلدى ۇيىم – ەقىۇ-عا توراعالىق مىندەتىنىڭ جۇكتەلۋى حالىقارالىق قوعامداس­تىق­تىڭ قازاقستانعا دەگەن سەنىمىن دالەلدەيدى. قازاقستان توراعالىعى­نىڭ ەقىۇ-عا جاڭا سەرپىن بەرە­تىنىنە دە ەش كۇمان جوق. قازاقستاننىڭ وسى جەتىستىكتەرى تۇركيا ءۇشىن تاڭسىق ەمەس. ءتاۋ­ەلسىزدىگىن العاننان وسى كۇنگە دەيىن تۇركيا مەن قازاقستان ءبىر-بىرىمەن ءاردايىم ىقپالداستىقتا بولىپ, تىعىز جانە اۋقىمدى قاتىناس­تا­رىمىز بىزگە قازاقستاننىڭ بارلىق الەۋەتىن جاقىننان تانۋعا ءمۇم­كىندىك بەردى. تاريح بويىنشا جيناعان ءتا­جىريبەسى, ءتۇرلى مادەنيەتتىڭ باسىن قوسىپ وتىرعان قوعامدىق قۇرىلى­مى, ادامي الەۋەتىنىڭ جانە تابيعي رەسۋرستارىنىڭ سانالى جانە كو­رەگەن باسشىلىقپەن بىرىگۋى قازاق­ستاننىڭ ورتالىق ازيادا كوشباس­شى ەلگە اينالۋىنا جانە ەۋرازيا ايماعىنىڭ ماڭىزدى اكتەرى بو­لۋى­نا مۇمكىنشىلىك تۋعىزىپ, قازاق­ستانعا حالىقارالىق قوعامداستىق الدىندا ابىروي اپەردى. ورتالىق ازيا اۋماعىنىڭ اقىلشىسى بولىپ وتىرعان پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2009 جىلعى 21-24 قازان كۇندەرى تۇركياعا جاساعان سا­پارى كەزىندە قول قويىلعان كەلى­سىمدەر نەگىزىندە تۇركيا مەن قازاق­ستان اراسىنداعى قاتىناستىڭ سترا­تەگيالىق بەلەسى قۋاتتالدى. تۇركيا مەن قازاقستان اراسىن­دا­عى قاتىناستىڭ سيپاتىن انىق­تاي­تىن نەگىزگى نارسە – ەكى باۋىر­لاس ەل بولىسەتىن ورتاق قۇندى­لىق­تار. ورتاق تاريحىمىز, مادەنيەتى­مىز, تەگىمىز, ءتىلىمىز سىندى قاسيەتتى قۇندىلىقتار ەلدەرىمىزدى بەرىك باي­لانىستىرىپ وتىر. قوجا احمەت ياساۋي جانە مۇستافا كەمال اتا­تۇرىك ءتارىزدى تۇركى الەمىنىڭ ەڭ ۇلى دانىشپاندارى مەن كوسەمدەرى جا­قىنداتقان ەلدەرىمىز بەن قوعامدا­رى­­مىزدى ەشقانداي كۇشتىڭ اجى­راتۋى مۇمكىن ەمەس. قوجا احمەت ياساۋي حيكمەتتەرى جازىلعان اتا­جۇر­تىمىز – قازاقستانعا كەلۋ تۇرىك ازاماتتارى ءۇشىن ارقاشان تول­عان­دى­رارلىق ءجايت. مەن دە ساپارىمدى وسى سەزىمدەرمەن جۇزەگە اسىرۋ­دامىن. وسى ورايدا, استانادا تۇركى الە­مىندە ازىرشە العاش بولىپ تا­بىلاتىن پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ جەكە باستاماسىمەن اتاتۇرىككە ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋىنا ەلىمىز ءوز ريزاشىلىعىن بىلدىرەتىنىن ايتقىم كەلەدى. ساپارىم ەكى جاقتى ىنتىماق­تاستىعىمىز قوسىمشا بەلەس العان كەزەڭگە تۋرا كەلىپ وتىر. 2010 جىلى تۇركيا مەن قازاقستان ەۋروپا مەن ازياداعى ەڭ ماڭىزدى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمدارىنا توراعالىق ەتەدى. ەكى تۇركى مەملە­كەتىنىڭ ءبىر مەزگىلدە ەقىۇ مەن اوسشك-گە توراعالىق مىندەتىن الۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىن دا اتاپ وتكەن ءجون. تۇركيا مەن قازاقستان تۇركى الەمىنىڭ تولەرانتتىلىق, گۋمانيزم, ادامي سۇيىسپەنشىلىككە نەگىزدەلگەن تۇسىنىگىنەن شابىت الا وتىرىپ, ءوزارا ىقپالداستىق ارقى­لى ەۋرازياداعى تۇراقتىلىق, بەيبىت ءومىر جانە دامۋعا ۇلەس قوسادى دەپ ويلايمىن. تۇركيا مەن قازاقستان وزدەرى مۇشەسى بولىپ تابىلاتىن يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى مەن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاس­تىق ۇيىمى سىندى ءار ءتۇرلى حالىق­ارالىق ۇيىمداردا بەلسەندى ىنتى­ماق­تاستىقتا ەكەنىن بىلدىرگىم كەلەدى. تۇركيا ءوزى مۇشە بولعان ۇيىم­داردا “ەۋرازيا” كوزقاراسىنىڭ قا­لىپتاسۋىنا ءاردايىم كوڭىل بولەدى. ەۋروپا كەڭەسىنە 2010 جىلعى ءتورا­عالىعىمىز كەزىندە وسى كەڭەستىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن ىنتىماق­تاستىعىن نىعايتۋ باستى باسىم­دىقتارىمىزدىڭ بىرەۋى بولادى. ەۋ­روپا كەڭەسى پارلامەنتتىك اسسام­بلەياسىنا تۇرىك ازاماتى مەۆليۋت چاۆۋشوعلىنىڭ دەپۋتات بولىپ سايلانۋى ەلىمىز ۇستاپ وتىرعان وسى باعىتتىڭ حالىقارالىق قاۋىمداس­تىق تاراپىنان قۇپتالاتىنىن كورسەتۋدە. شىعىس-باتىس بايلانىس ءدالى­زىندە ورنالاسقان تۇركيا مەن قازاقستانعا جاڭا كولىك دالىزدەرىن جەتىلدىرۋ تۇرعىسىنان دا ماڭىزدى مىندەت جۇكتەلۋدە. ءبىز ءۇشىن ورتاق كەڭ ايماقتا تۇراقتى دامۋ جۇيە­سى­نىڭ قۇرىلۋى ءۇشىن شىعىس – باتىس بايلانىس ءدالىزىن ەڭ جوعارى دەڭ­گەيدە پايدالانۋ اسا قاجەت. جاڭا “جىبەك جولدارىن” جەتىلدىرۋ ار­قى­لى تابيعي رەسۋرستاردى پايدالانۋ, ءال-اۋقاتتى جوعارىلاتۋ, ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق قۇرىلىمدارىنىڭ ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرۋى, ءتىپتى بىرىگۋ مۇمكىندىكتەرى جان-جاقتى پايدا­لا­نى­لۋى ءتيىس. وسى ىنتا-جىگەرلە­رىمىزدىڭ كوبىسى 2012 جىلى باكۋ – تبيليسي – كارس تەمىر جول جەلىسى پايدالانۋعا بەرىلگەن كەزدە جۇزەگە اساتىنى انىق. وسىلايشا, ەۋروپا, كاۆكاز ءوڭىرى, ورتالىق ازيا, قيىر شىعىس جانە وڭتۇستىك ازيا ارا­سىن­دا جىلدام جانە قاۋىپسىز حا­لىق­ارالىق تەمىر جول تاسىمالى­نىڭ كۇرەتامىرىنا يە بولامىز. الايدا, بايلانىس ءدالىزىنىڭ قىزمەتى ەكونوميكامەن شەكتەلىپ قالماۋى ءتيىس. بايلانىس ءدالىزىن مادەنيەت­ارالىق ۇنقاتىسۋدى ارتتىرۋدا پايدالانۋدا دا تاباندىلىق كورسە­تۋىمىز قاجەت. ايتپەسە, قوعامداردىڭ ءبىر-ءبىرىن جاقسىراق ءتۇسىنۋىن قام­تا­ماسىز ەتەتىن ماڭىزدى مۇمكىندىك­تەن قۇر قالامىز. اۋعانستاندا ءوزىمىز كورىپ وتىر­عان, الەمنىڭ كوپتەگەن جەرىندە بو­لىپ جاتقان تۇراقسىزدىق وشاقتا­رى­نىڭ كوپتەگەن سەبەبى بار. اۋعان­ستاندا بەيبىت جانە اۋقاتتى جاعداي ورناتۋ ءۇشىن الەمنىڭ بارشا ءمۇم­كىن­دىگى قولدانىلىپ جاتقانىنا قا­را­ماستان, كۇتىلگەن ناتيجەنىڭ الىنباۋىنىڭ ارتىندا مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتەر اراسىنداعى ۇزاق مەرزىمدى ىقپالداستىقتىڭ جەتىسپەۋشىلىگى جاتىر. تۇركيا مەن قازاقستان ەۋرا­زيا­داعى جاھاندىق پروبلەمالارعا ءبىر­دەي تەڭ تۇرعىدا قارايدى. مىسالى, يراك پەن اۋعانستانداعى بەيبىت­شى­لىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان باستامالارعا ەكى ەل دە ءوز ۇلەستەرىن قوسۋدا. ەلدەرىمىز الدىمەن ەنەرگەتيكا, ودان كەيىن ەكونوميكا مەن ساۋدانىڭ كوپتەگەن سالالارىندا ىنتىماقتاسىپ كەلەدى. قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى ۋني­ۆەرسيتەتتە كورىنىس تاپقانداي, ءبى­لىم سالاسىنداعى تىعىز ىنتىماق­تاستىعىمىز ارقىلى ەلدەرىمىزدىڭ عىلىمي الەۋەتى ءوڭىردىڭ پايداسىنا ۇسىنىلىپ وتىر. 2009 جىلى قول قويىلعان ناح­چىۆان كەلىسىم-شارتىمەن قۇرىلعان تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ىنتىماق­تاس­تىق كەڭەسى 2010 جىلى رەسمي تۇردە قىزمەت ەتە باستادى. تۇركى مەملە­كەت­تەرىنىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى­نىڭ قۇرىلۋىنا ەلدەرىمىز ۇلكەن ۇلەس قوستى. تۇركى مادەنيەتىن نىعايتۋ جانە تانىتۋدا تۇركيا مەن قازاق­ستان­نىڭ باستاماشىلىعى زور. ناح­چىۆان سامميتىندە پرەزيدەنت نا­زار­باەۆتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا استا­نادا تۇركى اكادەمياسىن قۇرۋ تۋر­الى شەشىم قابىلداندى. وسى جو­بانى جۇزەگە اسىرۋ – قازىرگى تاڭ­دا تۇركيا مەن قازاقستان ءۇشىن ما­ڭىزى زور باسىم جوبالاردىڭ ءبىرى. پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ تۇركى تەك­تەس مەملەكەتتەر اراسىنداعى ىن­تى­ماقتاستىقتى ارتتىرۋ جولىن­داعى جەتەكشىلىگىن تۇركى الەمى ەشقاشان ۇمىتپايدى. ەگەمەندىگىن العاننان كەيىن قازاقستاننىڭ بەي­بىت جاعدايدا دامۋى مەن حالىق­ارا­لىق قوعامداستىقتىڭ بەدەلدى ءمۇ­شە­سىنە اينالۋى جانە ورتالىق ازيا­داعى كوشباسشى ەل دارەجەسىنە جە­تۋى پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ كورە­گەن جەتەكشىلىگىمەن تىكەلەي باي­لانىستى. قازاقستان باسشى­لى­عى­نىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان تابىستى سايا­ساتىن قۇپتايتىنىمدى وسى ورايدا تاعى دا قۋاتتاعىم كەلەدى. احمەت داۋىتوعلى, تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى.