ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە قاپيادا جاۋ قولىنا ءتۇسىپ, تۇتقىنعا الىنعان قازاق بالاسى سكريپكانى جەتىك مەڭگەرىپ, شەكتى اسپاپتا شەبەر ويناۋىنىڭ ناتيجەسىندە بەتحوۆەن, باح, موتسارت سىندى كلاسسيكالىق مۋزىكانىڭ كوريفەيلەرىن ومىرگە اكەلگەن نەمىستەردىڭ ءوزىن تاڭداي قاقتىرادى. فرايبۋرگ قالاسىندا تۇتقىنداردان ارنايى ۇيىمداستىرىلعان كونتسەرتتە شۋبەرت, ۆەردي, پاگانيني, چايكوۆسكيدەي مۋزىكا مايتالماندارىنىڭ شىعارمالارىمەن قاتار, حالىق ءانى «ەلىم-ايدى» ويناپ, ەۋروپا تورىندە ازالى اۋەننىڭ زارىن توگەدى. ونەرلى جاننىڭ اقسۇيەك اسپاپتى ەركىن يگەرگەن كاسىبي شەبەرلىگىنە ءتانتى بولعان جاۋ ەلى ءسويتىپ ونەر قۇدىرەتى الدىندا باس ءيىپ, تالانتتى جاننىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالادى. ءسوزسىز, بۇل – ونەردىڭ قۇدىرەتى!
ءيا, تولعانباەۆ تاعدىرى قاي جاعىنان كەلگەندە دە تاۋقىمەتتى ءھام تاعىلىمدى. تۇتاس عۇمىرى قايشىلىققا تولى ونەر يەسىنىڭ شىتىرمان ءومىرى دراماتۋرگياعا سۇرانىپ-اق تۇر. تەك جازاتىن قالام يەسى مەن قوياتىن رەجيسسەر تابىلسا... جاقىندا وسى ولقىلىقتىڭ ورنى تولىپ, استاناداعى قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءماجىلىس زالىندا ايتكەش تولعانباەۆ تاعدىرىنان سىر قوزعايتىن «سكريپكاشى» قويىلىمىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى.
جالپى, سوڭعى ۋاقىتتا شەتەلدىك رەجيسسەرلەردىڭ قازاق ونەرى مەن داڭقتى تۇلعالارىنىڭ ءومىر تاريحىن تانۋعا دەگەن ىنتاسى, ۇلتىمىزدىڭ قايراتكەر ۇلدارىنىڭ تالانتى مەن شەبەرلىگىن ونەر تىلىندە سويلەتۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى بايقالادى. كۇنى كەشە گولليۆۋد رەجيسسەرى دجەف ۆەسپا ءان اتاسى – امىرە قاشاۋباەۆتىڭ ءومىرىن كينو تىلىندە كەستەلەسە, بۇگىن, مىنە, اۋستريالىق رەجيسسەر لۋكاس سەجپيك (Lucas Cejpek) ساڭلاق سكريپكاشى ايتكەش تولعانباەۆ جايىنداعى «سكريپكاشى» قويىلىمىن ەلوردا تورىندە ساحنالادى. ستسەناريگە ونەر يەسىنىڭ «قاتال تاعدىر تالكەگى» اتتى كىتابى وزەك بولدى.
«وسىدان 3-4 اي بۇرىن اۋستريا ەلشىلىگى قازاقستانمەن بىرلەسىپ استانانىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي جاڭاشىل باعىتتاعى جاقسى ءبىر جوبانى جۇزەگە اسىرۋدى ويعا العان بولاتىن. ءوزىم ادەبيەت سالاسىندا ءبىلىم العاننان كەيىن, مەنى ءاردايىم تەاترمەن بايلانىستى جوبالار قىزىقتىراتىن. قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ايمان مۇساحوجاەۆامەن جولىعىپ, ويىمدى ايتقان كەزدە, بىردەن قولداۋ تاپتى. اڭگىمە اراسىندا ۆەنادا بولعان, تۇتقىندا ءجۇرىپ تە ونەرىنىڭ ارقاسىندا داڭققا بولەنگەن, كەيىن تۇتقىننان بوساعان سوڭ ءوز ەلىنە كەلىپ كوپ تاۋقىمەت كورگەن قازاقستاننىڭ ايگىلى سكريپكاشىسى ايتكەش تولعانباەۆ جايىندا ەستىدىم. بۇل تاقىرىپ مەنى قاتتى قىزىقتىردى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ۇستازى روزا مۇقانوۆا حانىممەن كەزدەسىپ, پىكىرلەسىپ, ستۋدەنتتەرمەن بىرلەسكەن جوبا جاسايمىز دەپ شەشتىك. ءسويتىپ ستۋدەنتتەر پەسا جازدى. ال مەن ءوز تاراپىمنان اۋستريادان رەجيسسەر شاقىرىپ, باس-اياعى 1 اي ۋاقىتتىڭ ىشىندە وسىنداي اۋقىمدى جۇمىستى ومىرگە اكەلدىك. مەنىڭشە جوبا وتە ءساتتى شىقتى جانە دە بۇل جۇمىستى قازاقستان مەن اۋستريا اراسىنداعى مادەني-دوستىق بايلانىستى نىعايتۋعا باعىتتالىپ جاتقان يگى باستامالاردىڭ ءبىرى دەپ سانايمىن», دەيدى اۋستريانىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى گەرحارد سايلەر مىرزا.
«سكريپكاشى» – اۋستريانىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگى مەن قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بىرلەسكەن جوباسى. بۇل قويىلىمنىڭ ەرەكشەلىگى سول – رەجيسسەر تاڭداۋى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءى جانە ءىى كۋرس ستۋدەنتتەرىنە ءتۇسىپتى. ياعني دراماتۋرگيادان باستاپ, رەجيسسەرلىك شەبەرلىك, اكتەرلىك ونەر, ستسەنوگرافيا, دىبىس, جارىق قويۋ – بارلىعى دا تىكەلەي ستۋدەنتتەردىڭ اتسالىسۋىمەن جۇزەگە استى. ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جازۋشى-دراماتۋرگ روزا مۇقانوۆا شەبەرحاناسىندا ءتالىم الىپ جاتقان ستۋدەنتتەر بىرلەسە وتىرىپ ادەبي نەگىز, ياعني پەسانى جازىپ شىقسا, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, رەجيسسەر ەرسايىن تاپەنوۆ پەن قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, اكتەر تىلەكتەس مەيراموۆتىڭ شاكىرتتەرى قويىلىمنىڭ كوركەمدىك تۇرعىدان ءبىرتۇتاس دۇنيەگە اينالۋى جولىندا تەر توكتى.
«تەاتر دا, كينو دا ۇجىمدىق ونەر بولعاندىقتان, بۇل سالا ماماندارىنىڭ ءبىرىن-ءبىرى ءتۇسىنىپ, ورتاق بىرلىكتە جۇمىس ىستەۋى اسا ماڭىزدى. لۋكاس سەجپيك (Lucas Cejpek) مىرزامەن بىرلەسە قويىلىم قويۋعا كىرىسكەن كەزدە ءبىزدىڭ ەڭ اۋەلى تاپ بولعان قيىندىعىمىز وسى بولدى. ماسەلەن, دراماتۋرگتەردىڭ جازعان ءماتىنىن, قازاقى باي ءتىلدى جاتتاۋ مەن ساحنادا ايتۋعا كەلگەن كەزدە اكتەرلەر ءبىراز قارا تەرگە ءتۇستى. ويتكەنى جاستاردا اۋىزەكى تىلدە سويلەۋدە ورىسشا اكتسەنت باسىم. قازاقتىڭ كۇردەلى تىركەستەرىن ءوز سوزدەرىنە الماستىرىپ ايتۋ سياقتى كەدەرگىلەر كەزدەستى. ءبىز بۇگىندە تەاتر ساحناسىندا جۇرگەن اكتەرلەردىڭ ءسوز ساپتاۋىنا, داۋىس پەن ءۇن قۇبىلتۋىنا كوپ سىن ايتامىز. ول ساحنادا ەمەس, ەڭ اۋەلى ۋنيۆەرسيتەتتە قالىپتاسۋى كەرەك. سول ءۇشىن دە دراماتۋرگيادا نەمەسە تەاترتانۋ مەن كينوتانۋ سالاسىندا وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ بولاشاق اكتەرلەرمەن ەتەنە جۇمىس ىستەۋى تۇلەكتەرىمىزدىڭ كاسىبي دەڭگەيدە كەمەلدەنۋىنە ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەتىنىنە قويىلىمدى دايىنداعان ءبىر اي ۋاقىتتىڭ ىشىندە انىق كوز جەتكىزدىك. بۇل قاي-قايسىمىز ءۇشىن دە ۇلكەن تاجىريبە مەكتەبى بولعانى انىق», دەيدى جوبا جەتەكشىسى روزا مۇقانوۆا.
قولىمىزعا تيگەن «سكريپكاشى» دەگەن جازۋى بار قويىلىم باعدارلاماسىنا كوز جۇگىرتكەننەن-اق ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرىنىڭ بۇل ايتۋلى جوباعا اسا ىجداعاتتىلىقپەن دايىندالعانىنا ىشتەي سەنىپ ۇلگەردىك. نەگىزىنەن دراما جانرىندا ساحنالانعانىمەن, رەجيسسەر قويىلىمدى بارىنشا سكريپكانىڭ اۋەزدى اۋەنىمەن ارلەۋگە باسىمدىق بەرىپتى. ونىسى زاڭدى دا. ايگىلى ونەرپاز جايلى قويىلعان سپەكتاكلدى وسى ءبىر عالامات سكريپكا ءۇنىنسىز ەلەستەۋ دە مۇمكىن ەمەس سەبەبى.
تولعانباەۆ تاعدىرىن دراماتۋرگيا قالىبىنا ءتۇسىرىپ, ساحنالىق جان بىتىرگەن ستۋدەنتتەر ەڭبەگى كوڭىلگە قۇرمەت ورنىقتىردى. ساحنانىڭ كوركەمدىك تالابى تۇرعىسىنان جان-جاقتى ىزدەنگەندەرى بايقالادى. ونىڭ ۇستىنە, ۋاقىتتىڭ دا تاپشىلىعى جاس ونەرپازداردى شيرىقتىرىپ ءھام شىنىقتىرعانى انىق. باس-اياعى ءبىر اي ۋاقىتتا دايىندالعان قويىلىمنىڭ نەگىزگى جۇمىسىن رەجيسسەر لۋكاس سەجپيك (Lucas Cejpek) ونلاين بايلانىس ارقىلى باقىلاۋدا ۇستاعان. ينتەرنەت ارقىلى تىلدەسۋدىڭ ناتيجەسىندە ومىرگە كەلگەن سپەكتاكلدىڭ تۇساۋكەسەرىنە ارنايى قاتىسقان رەجيسسەر ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرىنىڭ تالابى مەن تالانتىنا ءتانتى بولعانىن جەتكىزدى.
ء«الى وقۋ ورنىن اياقتاماسا دا بۇل بالالاردىڭ كوزىنەن جاستىق جالىندى, ونەرگە دەگەن قۇشتارلىقتى كوردىم. ۋنيۆەرسيتەتتە جاستاردى تاربيەلەۋدىڭ ۇلكەن مەكتەبى قالىپتاسقانىن بايقاۋعا بولادى. سول سەبەپتى دە قاشىقتىقتا جۇمىس ىستەۋ بىزگە اسا قاتتى قيىندىق تۋدىرا قويعان جوق. ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ ويىمىزدى بىردەن ءتۇسىنىپ, جۇمىسقا كىرىسىپ كەتتىك. الداعى ۋاقىتتا مۇنداي جوبالار جالعاسىن تاۋىپ جاتسا, ءالى دە جاقسى جۇمىستار ومىرگە كەلەدى دەپ سەنەمىن», دەيدى رەجيسسەر.
ارينە ستۋدەنتتىك جۇمىس بولعاننان كەيىن قويىلىمعا دا بارىنشا سول ولشەممەن قاراپ, سول تالاپ تۇرعىسىنان باعا بەرۋگە تىرىستىق. ءبىزدى قۋانتقانى – ستۋدەنتتەر جۇزىندەگى جالىن اتقان ونەرگە دەگەن قۇشتارلىق پەن سۇيىسپەنشىلىك بولدى. ول قۋات, اسىرەسە ايتكەش رولىندە كورىنگەن «دراما تەا-
ترى جانە كينو اكتەر» ماماندىعى بويىنشا ءتالىم الىپ جاتقان ءىى كۋرس ستۋدەنتى ءۋاليحان ءومىروۆتىڭ, ماريا – ايدانا ابەنوۆا, ساۋلەتا – نازەركە قالپاقوۆا, ارتۋر – ازامات جارىلقاسىن, شميدت – نۇرسۇلتان ەگىزباي, پاحان – دارحان الدوڭعاروۆ, تەرگەۋشى نۇرلىحان فايزيەۆ جانە تاعى دا باسقا قويىلىمعا اتسالىسقان جاستار جانارى مەن دەمىنەن انىق سەزىلدى. وسى تۇستا ەرەكشە اتاپ وتۋگە تۇرارلىق جۇمىس – كينوتەلەدراماتۋرگيا ماماندىعى ستۋدەنتتەرىنىڭ پەسا جازۋداعى ىزدەنىسى. وقيعاسى قىزىقتى, ءتىلى جاتىق, ويى ورامدى ساحنالىق شىعارمانى جازۋداعى ستۋدەنتتەردىڭ العاشقى اياقالىسى وتە قۇپتارلىق. سونداي-اق بۇل ايتۋلى جۇمىستىڭ تاعى ءبىر جاڭالىعى – قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ايمان مۇساحوجاەۆانىڭ قولداۋىمەن ومىرگە كەلگەن سپەكتاكلدى تاماشالاۋعا ايتكەش تولعانباەۆتىڭ قىزى ساۋلەتا تولعانباەۆا الماتىدان ارنايى كەلىپ, جاستاردىڭ تالپىنىسىنا وڭ باعاسىن بەردى.
«قويىلىمدى تاماشالاپ, وتكەن كۇندەر كوز الدىمنان وتكەندەي بولىپ, ەرەكشە اسەردە تۇرمىن. ارينە ونەر بولعاننان كەيىن تاريحي شىندىقپەن بىرگە كوركەم شىندىق تا قوسا ورىلەدى عوي. سول تۇرعىدان كەلگەندە, ماريا بەينەسىن دە ومىردە بولعان وقيعاداي قابىلدادىم. شىن مانىندە, اكەم مەن ماريانىڭ اراسىندا ەشقانداي بايلانىس بولماعان. بىراق سوعان قاراماستان, ماريا ءرولىن ويناعان ايدانا ابەنوۆانىڭ ىزدەنىسى مەنى ءتانتى ەتتى. كورىپ وتىرىپ ءسۇيسىندىم. اكەمنىڭ اتىن, ونەرىن قايتا جاڭعىرتىپ, تەاتر تىلىندە ءومىر سىيلاۋعا اتسالىسقان بارشا ادامعا العىسىمدى بىلدىرەمىن. بۇل قويىلىم مەنى ەرەكشە تولقىتتى. بولاشاقتا اكەمنىڭ بەينەسى تەك ۋنيۆەرسيتەت ساحناسىمەن شەكتەلمەي, ۇلكەن تەاترلاردا دا قويىلاتىنىنا سەنەمىن», دەپ اسىلدىڭ سىنىعى بارشا ۇجىمعا ريزاشىلىعىن جەتكىزدى.
راسىمەن دە, بۇل جوبا وزگەنى ايتپاعاندا, ستۋدەنتتەرگە كاسىبي مامان رەتىندە وزىنە دەگەن سەنىممەن قاتار, ۇلكەن شابىت تا سىيلاعانى ءسوزسىز. دراماتۋرگيا ماماندىعىنىڭ ستۋدەنتتەرى ەگەر شىن ەڭبەكتەنسە, جازعان پەسالارىنىڭ ساحناعا قويىلاتىنىنا, بولاشاق اكتەرلەر ناعىز ونەر ادامدارىنشا ىزدەنىسىن كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىپ, وزدەرىن ونەردىڭ ءتول وكىلى رەتىندە سەزىنۋلەرىنە مۇمكىندىك الدى, ءوز تالاپتارى مەن تالانتتارىنا سەنىپ ۇيرەندى. ءبىر اي بويى توگىلگەن ماڭداي تەر ەڭبەكتىڭ وتەۋى – ول كورەرمەننىڭ تولاسسىز سوعىلعان قوشەمەتى مەن ىستىق ىقىلاسى ەكەنىن تۇڭعىش رەت سەزىنىپ, تەك ونەر عانا سىيلاي الاتىن ۇلكەن باقىتتى باستارىنان وتكەرىپ كوردى. جاساعان جۇمىستارى جاقسى بولسىن, مەيلى كەمشىلىك كەتسىن, باس-
تىسى – ونەر تۋدىرۋ ماشاقاتىن جۇرەكتەرىنەن وتكىزىپ, سەزىندى. باستى جەڭىس تە وسى, بىزدىڭشە.
نازەركە جۇماباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
