1997 جىلى تاراز ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاقستان, وزبەكستان, قىرعىزستان عالىمدارى جيىلىپ م.ح.ءدۋلاتيدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان كونفەرەنتسيا وتكىزدى. ونىڭ ەسىمى بۇرىندارى قازاق كسر تاريحىندا اتالاتىنى بولماسا, جالپى جۇرت ۇلى عالىم مەن شىعارماشىلىعىن جاقسى بىلە بەرمەيتىن.
مۇحاممەد حايداردىڭ كلاسسيكالىق اتاقتى شىعارماسى «تاريح-ي راشيديگە» قۇرمەتپەن قول سوزعان XIX عاسىر عالىمدارىنىڭ ءبىرى, ءارى بىرەگەيى شوقان ءۋاليحانوۆ. ول قاشعارياعا جاساعان اتاقتى ساياحاتىندا كوپتەگەن قولجازبالارمەن قاتار «تاريح-ي ءراشيديدىڭ» ۇيعىر تىلىنە اۋدارىلعان نۇسقاسىنىڭ دا ساتىمەن قولىنا تۇسكەنىن جازعان.
كەيىن ول شىعارمانىڭ 20 بەتكە جۋىق تۇسىن ورىس تىلىنە قىسقارتا اۋداردى. «تاريح-ي ءراشيديدى», سونداي-اق اتاقتى رەسەي شىعىستانۋشىلارى ۆ.ۆ.ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ پەن ۆ.ۆ. بارتولد تا ءوز ەڭبەكتەرىندە پايدالانعان.
«تاريح-ي راشيدي» ۇلكەن شىعارما. ونى تۇگەل اۋدارۋ دا وڭاي ەمەس, كوپ ۋاقىتتى كەرەك ەتەدى. سول سەبەپتى شوقان «تاريح-ي راشيديدەن» ءوزى بارىپ, كوزىمەن كورىپ قايتقان قاشعار مەن تيبەت تۋرالى باياندالاتىن تاراۋلاردى عانا تارجىمالاعان. ايتا كەتەتىن جايت, كەز كەلگەن دەرەككە ىقتياتپەن قارايتىن شوقان اۆتور نىسپىسىنداعى دۋعلات (دۋلات) دەگەن اتقا كوڭىل اۋدارعان سياقتى. ويتكەنى ول ونىڭ قازاققا قاتىستىلىعىن ءھام جاقىندىعىن پايىمداعان, بىلگەن.
شوقان اۋدارماعا اسا مۇقيات قاراعان. دەگەنمەن ونىڭ تۇپنۇسقاداعى قايتالاۋ نەمەسە ەل تاريحى ءۇشىن تىكەلەي قاتىسى جوق دەپ ساناعان كەيبىر جايتىنە شۇقشيا توقتالماعانى بايقالادى.
اۋدارما «تاريح-ي راشيديدەگى» «قاشعاردىڭ جاي-جاپسارى جايىنداعى تاراۋدان» باستالعان. شوقان ونى «قاشعار جۇرتىن سيپاتتاۋ» دەپ اتاعان. تارجىماداعى «تيبەتتى سيپاتتاۋ» «تاريح-ي راشيديدە» 89-90-شى, «حاننىڭ تيبەتكە گازاۋاتى» 92-تاراۋدا سيپاتتالعان. كىسى, قالا, وزەن-سۋ اتتارىن اۋدارعاندا شوقان ولاردىڭ ارابشا نۇسقالارىن دا كورسەتىپ وتىرۋعا تىرىسقان. «يمام الاادين مۇحاممەد ءحوتانيدىڭ كۋچلۋكتىڭ قولىنان شاھيد بولۋى جايىندا اڭگىمە» جانە «تاريح-ي دجاھانگۋچايدان ءۇزىندى» اتتى 42-تاراۋدان دا ءبىراز بەتتەر اۋدارىلعان.
«تيبەتتىڭ تاۋ, ۇڭگىرلەرىنىڭ ورنالاسۋى جانە [تيبەتتىكتەردىڭ] نانىمدارى جانە ء[دىنى] جايىندا» 89, «تيبەتتىڭ عاجايىپ جەرلەرىنىڭ سيپاتتاماسى» 90, «حاننىڭ تيبەتكە گازاۋات سوعىسىنا اتتانۋى جايىندا اڭگىمە» 91 جانە «تيبەتتىڭ نۋبرا ۋالاياتىن جاۋلاپ الۋ» 93, «كاشميردى سيپاتتاۋ» 97, ودان ارعى «كاشميردىڭ عاجايىپتارى جايىندا اڭگىمە» 98, سونداي-اق «كىتاپ اۆتورىنىڭ ۋرسانگكە جورىعى, مەنىڭ ءىنىم ابدوللا مىرزانىڭ ءولىمى جانە وسى جورىقتا بولعان وقيعالار جايىندا اڭگىمە» اتتى 108-تاراۋلاردى دا شوقان قىسقا-قىسقا ەتىپ تارجىمالاعان.
ورتا ازيا تاريحى دانا ابايدى دا قىزىقتىرعان. بىراق ويشىل اقىن, نەگە ەكەنى بەلگىسىز, قارا سوزدەرىندە بابىر تۋرالى جازعانىمەن, م.ح.دۋلاتي تۋرالى ەشتەڭە ايتپاعان.
م.ح.دۋلاتيگە XX عاسىردا ءومىر سۇرگەن قازاق وقىمىستىلارى دا كوڭىل اۋدارعان. 1935 جىلى س.ج. اسفاندياروۆ پەن پ.ا. كۋنتە «تاريح-ي راشيديدەن» ءۇزىندى جاريالاعان. ال 1941 جىلى الكەي مارعۇلاننىڭ «قازاقتىڭ تۇڭعىش تاريحشىسى» اتتى ماقالاسى «ادەبيەت جانە يسكۋسستۆو» (قازىرگى «جۇلدىز») جۋرنالىندا وقۋشىلارمەن قاۋىشتى. الكەي اعانى مۇحاممەد حايداردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى, اتا-تەك شەجىرەسى اسا قىزىقتىرعان.
«كۇنشىعىس ادەبيەتىنىڭ ىرگەلى سالالارىن اقتارىپ وتىرساڭىز, مۇحاممەد-حايداردىڭ كىم بولعانى, ونىڭ ادامشىلىق تۇلعاسى كوز الدىڭىزدا سۋرەتتەلىپ, بۇل كىسى دە سول كەزدەگى ءمىر الىشەر ناۋاي, بابىر سياقتى ورتا ازيا كولەمىنەن شىققان اتاقتى دانىشپان عالىم, جازۋشىلاردىڭ ءبىرى ەكەنىن كورەسىز. بۇل كىسىنىڭ ساۋلەتتى داڭقىن دۇنيە جۇزىنە الپەشتەپ تاراتقان, اسىرەسە ونىڭ پارسى تىلىندە جازىلعان «تاريح-ي راشيدي» دەگەن كىتابى بولدى. بۇل كىتاپ بۇگىندە بارلىق مادەنيەتتى ەلدەردىڭ تىلىنە اۋدارىلىپ, ماڭگى وشپەيتىن دۇنيەجۇزىلىك ادەبيەت مۇراسىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. مۇحاممەد حايدار تۋىسى جاعىنان ۇلى ءجۇز دۋلاتتاردان تارايدى» دەپ جازادى الكەي اعا.
ودان ءارى ول: «اكادەميك ۆ.ۆ.ۆەليامينوۆ-زەرنوۆتىڭ انىقتاۋىنشا, مۇحاممەد حايدار دۋلات رۋىنان, تەكتى اتادان شىققان. دۋلاتتار تاريحي زاماننان كەلە جاتقان تۇرىك ناسىلدەس كوپ تايپالاردىڭ ءبىرى. XVI عاسىرلاردا قازاق قاۋىمىنا قوسىلىپ, التىن ەمەل تاۋىنان شىمكەنتكە دەيىن قونىستانىپ وتىر. شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ جازۋىنشا, مۇحاممەد حايدار – دۇعلات رۋى بولاشى ءبيدىڭ ۇرپاعى. دۇعلات رۋى ول كەزدە اتاقتى رۋلاردان بولىپ, قاشقار حاندارى ايەلدى وسى رۋدان الاتىن بولعان. مۇحاممەد حايداردىڭ ءوز اكەسى – مۇحاممەد حۇسايىن جەتىسۋ, شۋ وزەنى, تالاس بويىن مەكەن ەتكەن دۋلاتتار ورتاسىندا تۋىپ-ءوسىپ, ونىڭ ەل بيلەگەن اتاقتى ادامدارىنان سانالعان. قازاقتىڭ قاسىم حانى مەن وزبەكتىڭ شايباني حانى التىن وردادان قالعان مۇرا – سىرداريا بويىنداعى قالالار ءۇشىن جاۋلاسىپ جۇرگەندە, حايداردىڭ اكەسى – حۇسايىن, ونىڭ اكەسى – مۇحاممەد حايدار, دۋلات ءبيى – سۇلتان-احمەت – بارلىعى دۋلات رۋىنىڭ تۋما بەكتەرى اتالعان قولباسىلار. ولار ءبىر جاعىنان فەرعاناداعى بابىرعا كۇش بەرسە, ەكىنشى جاعىنان قاسىم حاندى قولداپ, وزبەك شايباني حانعا قارسى تۇردى. حايداردىڭ اكەسى حۇسايىن-كورەگەن ول كەزدە ءوزىنىڭ قايىن اتاسى, موعۇلستان حانى ءجۇنىس حاننىڭ رۇقساتىمەن مەزگىل-مەزگىل تاشكەنت پەن ۇراتوبە قالاسىن باسقاردى. وسى كەزدە كەلەشەكتەگى جازۋشى مۇحاممەد حايدار دۇنيەگە كەلەدى.
تەگىندە, ۇلى ءجۇز ءۇيسىن, دۋلات, شانىشقىلىنىڭ تاشكەنت قالاسىن باسقارۋعا قاتىناسۋى تاريحتا از بولماعان. XVII-XVIII عاسىرلاردا ولاردىڭ بەدەلى بۇل قالادا اسا زور بولعان, ەڭ سوڭعىسى تولە ءبيدىڭ ءوزى كوپ ءومىرىن وسى قالادا وتكىزىپ, ءبىرتالاي ەستەلىك قالدىرعان, ءوزى ولگەننەن كەيىن دەنەسى دە سول قالادا جەرلەنگەن» دەيدى.
الكەي مارعۇلان ماقالاسىندا جەتىسۋدا بۇرىن بولعان موعولستان مەملەكەتى, ونىڭ حالقىنىڭ موڭعول دا, ۇيعىر دا, وزبەك تە ەمەس, تۇركى تىلىندە سويلەيتىن, كەيىنىرەك ۇلى ءجۇز قۇرامىنا كىرگەن ءۇيسىن مەن دۋلاتتار, قاڭلى مەن شانىشقىلى, جالايىرلار ەكەندىگى جانە ولاردىڭ نە موعول ياكي دۋلاتتار دەپ اتالعانى,ولاردى سول كەزدەگى قازاق تايپالارىنىڭ ( ۇلى ءجۇزدىڭ) ءبىرىنشى ساياسي وداعى (بىرلىگى) دەۋگە بولاتىنى ايتىلادى. بۇل پىكىر كوڭىل اۋداراتىن جايت.
«دۋلاتتار ءالى كۇنگە سول تاريحي قونىسىندا تىرشىلىك جاساپ, قازاق حالقىنىڭ ءبىر ىرگەلى بولىگى بولىپ وتىر دەپ جازادى ءارى قاراي ۇلكەن عالىم. ول كەزدە دۇعلات, بۇگىندە دۋلات اتالۋىندا ەش قايشىلىق جوق. بۇل سول تاريحي دۇعلاتتاردىڭ كىتاپتا دۇعلات اتالىپ, حالىق اۋزىندا دۋلات اتالۋى عاجاپ ەمەس. ويتكەنى وتكەن عاسىرداعى كىتاپ ءتىلىنىڭ اسەرىمەن ابايدىڭ ءوزى دە كوپ سوزدەردى سولاي جازاتىن بولعان. دەمەك, مۇحاممەد حايداردىڭ جازعاندارىن مۇرا ەتىپ, ورتا ازيا حالىقتارىمەن بىرگە ماقتانىش ەتەتىن, ونىڭ تىكەلەي ۇرپاعى – قازاقتىڭ ۇلى ءجۇز تايپاسى, ونىڭ ىشىندە دۋلاتتار».
ءا.مارعۇلان اتاقتى تاريحشىنىڭ ءومىر تاريحىنا دا توقتالعان. «تاريحي جازۋلاردىڭ بىردە-بىرىندە, – دەيدى ول, – مۇحاممەد حايداردىڭ ناقتىلى قاي جەردە تۋعانى كورسەتىلمەگەن. بىراق بۇل ماسەلەنى وزگە مالىمەتتەرمەن انىقتاۋعا بولادى: بىرىنشىدەن, ونىڭ اكەسى حۇسايىننىڭ تىرشىلىك جاساعان ورىندارى ارقىلى, ەكىنشى, اناسى حۋب نيگار حانىمنىڭ بولعان جەرلەرى ارقىلى. بۇلاردىڭ ەكەۋىنىڭ دە تۇرعىلىقتى ورىندارى تاشكەنت قالاسىنىڭ توڭىرەگى بولعان. اكەسى حۇسايىن قاسىم حانمەن بىرگە شايبانيعا قارسى سوعىسقاندا وسى تاشكەنت ماڭىندا قازا تابادى. سوندىقتان مۇحاممەد حايدار وسى تاشكەنت توڭىرەگىندە تۋعان بولۋى كەرەك. مۇحاممەد حايداردىڭ اناسى حۋب نيگار حانىم شاعاتاي ۇرپاعى, موعۇلستان حانى – ءجۇنىس حاننىڭ قىزى. ول تاشكەنت قالاسىن بيلەپ, المالىققا دەيىن باسقارعان. حايداردىڭ جازۋىنشا, ءجۇنىس حان – كوشپەلى رۋلاردى وتىرىقشىلىققا اينالدىرىپ, قالا سالۋ ىسىمەن شۇعىلدانعان كىسى. دەگەنمەن ءجۇنىستىڭ ءوزى دە جازدا جايلاۋعا شىعىپ, ارىس, بوگەن, شايان, قاراتاۋعا دەيىن جايلاپ, كوشپەلى تايپالارمەن ارالاس وتىرادى. ءجۇنىستىڭ ەكى بالاسى – احمەت الاشا مەن ماحمۇد قازاق قاۋىمىنىڭ بىرىگۋىنە كوپ كۇش جۇمساعان كىسىلەر توبىنا كىرەدى».
مۇحاممەد حايدار ورتا ازيا مەن قاشعار, تيبەت پەن كاشمير جايلى تاپتىشتەي جازعانىمەن ءوزىنىڭ ءدال قاي جەردە تۋعانى تۋرالى ايتپاعان. ايتسە دە ونىڭ كاشميردەگى زيراتىنا قويىلعان قۇلپىتاستا داڭقتى تاريحشى ۇراتوبەدە دۇنيەگە كەلگەن دەپ كورسەتىلگەن. مۇندا دا ءبىر شىندىق بار. ويتكەنى XV عاسىردىڭ سوڭىندا مىرزا حايداردىڭ اكەسى ۇراتوبە ايماعىن باسقارعان. سوندا تۇرعان.
«حايداردىڭ شەشەسىمەن بىرگە تۋىسقان ءجۇنىستىڭ بىرنەشە پاراساتتى قىزدارى بولعان, – دەپ جازادى الكەي مارعۇلان. – ونىڭ ءبىرى – قۇتلىع نيگار حانىم – اتاقتى جازۋشى بابىردىڭ شەشەسى. ەكىنشىسى – سۇلتان نيگار حانىم – قازاق حانى ادىكتىڭ بايبىشەسى. دەمەك بۇل قارىم-قاتىناستىڭ بارلىعى مۇحاممەد حايدارعا بالا كۇنىنەن تانىس بولماسا, ول «تاريح-ي-راشيدي» كىتابىن دا سوندايلىق جىلى, سوندايلىق اشىق جازا الماس تا ەدى».
الكەي مارعۇلان تەك مۇحاممەد حايدار عانا ەمەس, ونىڭ ماڭىنداعى, وعان جاقىن كىسىلەر تۋرالى دا ۇمىتپاعان. «حايداردىڭ جازۋىنشا, سۇلتان نيگار حانىم ءوز كۇيەۋى ادىك سۇلتان ولگەننەن كەيىن سىر بويىندا سوعىس ءجيى بولا بەرگەن سوڭ, قىردا تۇرا الماي, قاشقارداعى تۋىستارىنا كەتكىسى كەلەدى, – دەيدى الكەي اعا. – ءوزىنىڭ وگەي بالاسى, سول كەزدەگى قازاقتىڭ حانى تاھيرعا ارىز ەتىپ: «مەن بولسام قارتايدىم, ماۋرانناھر مەن راشيد, قىپشاق اراسى ءالى تۇزەلەر ەمەس. قالعان ءومىرىمدى قالادا وتكىزەيىن, مەنى قاشقارعا اپارىپ, سەيىت حاننىڭ قولىنا تابىس ەت» دەيدى. بۇل كەزدە سۇلتان نيگار حانىمنىڭ قالعان توركىنى تەگىسىمەن تاشكەنت, تۇركىستان توڭىرەگىن قالدىرىپ, قاشقارعا بارعانى بايقالادى. قەيىن ولاردىڭ سوڭىن الا جەتىم قالعان مۇحاممەد حايدار دا ناعاشىسىنىڭ قولىنا بارادى. بۇل جەردە ايتىلىپ وتىرعان قاشقار حانى سەيىت جوعارىدا كورسەتىلگەن ءجۇنىس حاننىڭ نەمەرەسى, سۇلتان نيگار حانىمنىڭ اعاسى احمەتتىڭ بالاسى.
1525 جىلى سەيىت پەن قازاق حانى تاھير ارازداسا باستاعاندا, سۇلتان نيگار حانىم بۇل ەكەۋىنىڭ اراسىنا ءبىتىم ايتادى. ەكى حاننىڭ ەكەۋى دە ء(بىرىنىڭ اپاسى, ءبىرىنىڭ شەشەسى) بۇل كىسىنىڭ سوزىنە باس ءيىپ, تاتۋلىققا كەلەدى. مۇحاممەد حايدار بۇل تۋرالى بىلاي دەيدى: «حان قاشقاردان شىعىپ, قوشقارعا كەلەدى. بۇل جەرگە مەن دە كەلدىم. ماعان ايتتى: سەن قاشقارعا بار دا اپايىمدى الىپ كەل, تاھير حانمەن ەكەۋمىزدى تاتۋلىققا كەلتىرسىن». ادىك ۇلى تاھير حاننىڭ ول كەزدە اۋزىنان جالىن شىعىپ تۇرعان ەدى.
بۇرىنعى موعۇلستان قىرعىزدى, ءۇيسىن, دۋلاتتى وزىنە قاراتىپ, قىرعىز بەن قازاقتى بىردەي مەڭگەرىپ تۇرعان ەدى. مىنە, وسى وقيعانىڭ اشىق سۋرەتىن ءبىز ءبىر عانا حايداردىڭ «تاريح-ي-راشيدي» كىتابىنان كورەمىز. بۇل سۋرەتتەر, بىرىنشىدەن, مۇحاممەد حايداردىن تۋىپ-وسكەن ورتاسى كىم ەكەنىن بىلدىرسە, ەكىنشىدەن, ونىڭ ول ورتانى سونداي جاقسى ءبىلىپ, ونى كەيىنگى زامانعا مۇرا ەتىپ قالدىرعانىن كورەمىز».
ورتا عاسىرلار تۋرالى ءسوز بولعاندا كەيدە كورەگەن (گۋراگان) دەگەن سوزگە كەزدەسەمىز. ونى بازبىرەۋلەر كورەگەن, بىلگىر دەگەن ماعىناعا سايادى. الكەي مارعۇلان ول تۋرالى دا قالام تەربەگەن. «مۇحاممەد حايدار حالىق ورتاسىندا, كوبىنەسە مىرزا حايدار دەگەن اتپەن داڭقتى بولعان. وعان قوسىمشا لاقابى كورەگەن, مىرزا حايدار – كورەگەن. «كورەگەن» – ەسكى موڭعول-تۇرىك تىلدەرىندە كۇيەۋ دەگەن ءسوز. ورتا عاسىرلاردا حان قىزىن الىپ, ەل باسقارعان بي-باتىرلارعا «كورەگەن» دەگەن لاقاپ بەرەتىن بولعان. ماعىناسى – ەل باسقاراتىن حاننىڭ كۇيەۋى. بىراق حاننىڭ ءوزى ەمەس. بۇل لاقاپتى حايداردىڭ اكەسى حۇسايىن دا, ءامىر تەمىر دە, تاعى باسقالار دا يەلەنگەن. لاقاپ اتىنان باسقا, جازعان كىتاپتارىندا حايدار ءوزىنىڭ قاي رۋدان ەكەنىن ءبىلدىرۋ ءۇشىن رەسمي اتىن مۇحاممەد حايدار دۇعلاتي دەپ جازعان. دەمەك, ول شىققان رۋى دۋلات ەلى ەكەنىن كورسەتەدى.
مۇحاممەد حايداردىڭ شىققان ورتاسى دۇعلاتتار ەكەنىن حايداردىڭ وزىنەن باستاپ باسقا جازۋشىلار دا كەلتىرەدى. ماسەلەن, ورتا ازيانىڭ اتاقتى تاريحشىلارىنىڭ ءبىرى حافيز تانىش ءوزىنىڭ «ابدۋللا ناما» دەگەن كىتابىندا ءابىلحايىر حاننىڭ بالاسى بەرىش-ۇعلاندى جانىبەك پەن كەرەي حاننىڭ قالاي ولتىرگەنىن, دۇعلات حايدار مىرزا وسىلاي جازادى دەيدى. وسىنداي ءسال ەسكەرتۋلەردىڭ ءوزى دە حايداردىڭ كازاق قاۋىمىنىڭ جۇيرىك, بىلگىر, جەكە دارا ادام ەكەنىن كورسەتىپ, ونىڭ قازاق قاۋىمىنا اسا جاقىن بولعاندىعىن دالەلدەيدى. مۇحاممەد حايدار شىققان دۋلات تايپاسى ءوز زامانىنداعى ۇلىستاردىڭ الدىڭعى قاتارىندا بولىپ, موعۇلستان كەزىندەگى ساياسي تىرشىلىكتىڭ نۋ ورتاسىندا بولعان».
مۇحاممەد حايداردىڭ بابالارى دا اتاقتى ادامدار ەدى. ول تۋرالى الكەي مارعۇلان: «دۇعلات تايپاسىنان XV-XVI عاسىرلاردا بىرنەشە اتاقتى ادامدار شىقتى. ولار: ءامىر تەمىردىڭ موعۇلستاندى جاۋلاۋىنا قارسى تۇرعان بەلگىلى كاماريدتەن, بولاشى, تۇلەك, جوراس دەگەن كىسىلەر. XV-XVI عاسىرلاردا بۇلاردىڭ اتالارى شاعاتاي مەملەكەتىنىڭ ۇلكەن استاناسى المالىق ماڭىندا بولىپ, ولارعا قىزمەت ەتتى. المالىق – جەتىسۋداعى ەڭ ۇلكەن قالا. ساۋدا مەن مادەنيەتتىڭ, ساياسي تىرشىلىكتىڭ قايناعان ورتاسى بولدى. حايداردىڭ ارعى اتالارى دۇعلات باۋىرتى, ونىڭ بالاسى بولاشى شاعاتاي ۇرپاعى ەسەنبۇقا مەن تۇعلىق تەمىرگە قىزمەت ىستەپ, موعۇلستاننىڭ اتاقتى بيلەرىنەن بولعان. بۇل ەكەۋى دە تۇعلىق تەمىر داۋىرىندە المالىق قالاسى توڭىرەگىندە جاساعان, تۇعلىق-تەمىردىڭ ادەمى كۇمبەزى وسى كۇنگە دەيىن, سول ەسكى المالىق قالاسىنىڭ وزىندە, قازىرگى قورعاس توڭىرەگىندە ساقتالعانى بايقالادى.
XIII-XIV عاسىرلاردا شاعاتاي حاندارى مەن دۇعلات بيلەرىنىڭ جاز كۇنى جايلاعان جەرى – ىلە وزەنىنىڭ بويى, اقكەنت دەگەن جەر. قازىرگى جاركەنت (پانفيلوۆ) قالاسىنا جاقىن تۇرعان. حايدار اتالارىنىڭ تۇراقتى قونىسى – وسى المالىق قالاسىنىڭ جەتىسۋ ءوڭىرى. وزگە دۋلاتتار المالىقتان تاشكەنتكە دەيىن سوزىلىپ وتىرعان. بۇل ارا – ۇلى ءجۇز تايپالارىنىڭ ەسكى داۋىرلەردەن XIX عاسىرلارعا دەيىن مەكەن ەتكەن جەرى. تاريحي شەجىرەلەردىڭ كورسەتۋىنشە دۇعلات بولاشى بي XIV عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا جاساعان كىسى. بولاشى مەن حايداردىڭ اراسىندا 6-7 اتا وتكەن. حايداردىڭ ءتۇپ اتاسى – بولاشى شاعاتاي ۇرپاعى ەسەنبۇقا مەن ونىڭ بالاسى تۇعلىق تەمىر زامانىندا بيلىك قۇرعان كىسى.
مۇحاممەد حايدار قاشقار ۋالاياتى (موعۇلستان) مەن قازاقستان تۋرالى جازعان تاريحي كىتابىن شاعاتاي ۇرپاعى, ەسەنبۇقا مەن تۇعلىق تەمىر تۇقىمى, ءجۇنىس حان, سۇلتان-احمەت جانە سەيىت حان بالاسى راشيت سۇلتانعا ارناپ, كىتابىنىڭ اتىن «تاريح-ي-راشيدي» دەپ اتايدى.
مۇحاممەد-حايدار 1499 جىلى تاشكەنت قالاسىنىڭ توڭىرەگىندە تۋادى. ونىڭ اكەسى مۇحاممەد حۇسايىن – دۇعلات باۋىرتى مەن بولاشى ءبيدىڭ تۇقىمى. ول قازاق حانى قاسىممەن بىرىگىپ, شايباني حانمەن جاۋلاسىپ جۇرگەندە, 1508 جىلى شايباني اسكەرىنىڭ قولىنان ولەدى. سەگىز جاسار حايدار اكەسىنەن جەتىم قالىپ, ءۇش-ءتورت جىلداي ءوزىنىڭ بولەسى, اتاقتى جازۋشى بابىردىڭ قولىنان تاربيە الادى. 13 جاسقا جەتكەندە, حايدار ءوزىنىڭ تۋما ناعاشىسى ءجۇنىس حاننىڭ نەمەرەسى, اتاقتى سۇلتان احمەت الاشا حاننىڭ بالاسى, قاشقار ولكەسىن بيلەيتىن سەيىت حاننىڭ قولىنا كەلىپ, ونىڭ قاراماعىندا 20 جىل بويى ءارى بي, ءارى اسكەرباسى بولىپ قىزمەت اتقارادى. سەيىت حان ولگەن سوڭ, ونىڭ بالاسى راشيد سۇلتانعا ءۋازىر بولادى, بىراق مۇحاممەد حايدار راشيد سۇلتانمەن كەلىسە الماي, قايىرا بابىردىڭ بالالارى قامران مەن عۇمايىننىڭ كاسىنا بارىپ, ولار ارقىلى قاشمير ۋالاياتىن باسقارادى. ءسويتىپ كاشمير ولكەسىن باسقارىپ تۇرعاندا, 52 جاسىندا سول جەردە دۇنيە سالادى».
الكەي مارعۇلان «تاريح-ي راشيديگە» ۇلكەن ءمان بەرىپ, جوعارى باعالاعان. «كەيىن ەسەيىپ ەر جەتكەن شاعىندا مۇحاممەد حايدار شىن ماعىناسىندا كۇنشىعىستاعى داڭقتى ادامنىڭ ءبىرى بولىپ, ورتا ازيا مەن كازاقستان حالىقتارىنىڭ ادەبيەتىنە, ونىڭ تاريحىنا زور ۇلەس قوسادى.
كۇنشىعىس حالقىن زەرتتەۋشى عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, مۇحاممەد حايداردىڭ اتىن جوعارى كوتەرىپ, ونى جۇرتقا تانىتقان, اسىرەسە ونىڭ «تاريح-ي-راشيدي» اتتى كىتابى بولدى. بۇل شىعارمانىڭ كۇنشىعىس جازۋشىلارىنا بەرگەن اسەرى سونشا ەدى, ولار مۇحاممەد حايداردىڭ تاريحي جازۋلارىنا ەرەكشە باعا بەرىپ, ونىڭ كەيبىر جەرلەرىن وزدەرىنىڭ جازعان كىتاپتارىندا پايدالانىپ وتىرادى. XVI-XVII عاسىرلارداعى ءۇندىستان مەن ورتا ازيا تاريحشىلارىنان مۇحاممەد حايداردىڭ «تاريح-ي-راشيدي» كىتابىن پايدالانباعاندارى كەمدە-كەم-اق. ونىڭ ىشىندە ءۇندىستاننىڭ ەۋروپا ادەبيەتىنە بەلگىلى تاريحشىسى مۇحاممەد قاسىم فيريشتا باداحشان, كاشمير ۋالاياتى تۋرالى جازعانىندا, ونىڭ ماعلۇماتىن ءبىر عانا «تاريح-ي-راشيدي» كىتابىنان الادى. مۇحاممەد قاسىمنىڭ ايتۋىنشا, «تاريح-ي-راشيدي» – ورتا ازيا تاريحى تۋرالى جازىلعان شىعارمالاردىڭ ىشىندە ەڭ ماعىنالىسى جانە ماعلۇماتى ەڭ دۇرىسى, ەڭ تولىعى بولىپ سانالعان».
مۇحاممەد حايداردى وقىعان كۇنشىعىس عالىمدارىنىڭ ول تۋرالى جىلى ءسوز ايتپاي كالعان بىردە-ءبىرى جوق. ءۇندىستاننىڭ اتاقتى عالىمىنىڭ ءبىرى – اعزام. ول مۇحاممەد حايداردىڭ كاشمير ولكەسى تۋرالى جازعانىنا زور قۋانىش كورسەتىپ, ءوزىنىڭ «قاشمير تاريحى» دەگەن كىتابىندا مۇحاممەد حايداردىڭ ادەبيەتتەگى ورنىنا ەرەكشە باعا بەرەدى. «مۇحاممەد حايدار كۇنشىعىس عىلىمىن تەرەڭ بىلگەن دانىشپان ادام ەدى. ونىڭ ۇستىنە ول قالامىنان ءسوز قۇيىلعان تالانتتى اقىن بولدى. ونىڭ «تاريح-ي-راشيدي» كىتابى بولعان وقيعانى توندىرە ايتۋدا ەڭ يناباتتى شىعارمانىڭ ءبىرى» دەيدى.
قازاق تاريحىنداعى ءۇش بايتەرەك – مۇحاممەد حايدار دۋلاتي, شوقان ءۋاليحانوۆ, الكەي مارعۇلان شىعارماشىلىعىنىڭ يگى ساباقتاستىعى وسىنداي. XIX عاسىردا ءومىر سۇرگەن شوقان ءۋاليحانوۆ, XX عاسىر پەرزەنتى اكادەميك الكەي مارعۇلاننىڭ دا ءوز ەلىنىڭ تاريحى مەن ونىڭ مۇحاممەد حايدار سياقتى دانا پەرزەنتىنە دەگەن قۇرمەتى, ءسۇيىنىشى ەرەكشە بولعاندىعى جان سۇيسىنتەدى.
«تاريح-ي راشيدي» ءار جىلدارى اعىلشىن, ورىس, قازاق, قىتاي, ۇيعىر, وزبەك تىلدەرىنە اۋدارىلدى. م.ح.دۋلاتي تۋرالى شىمكەنت تەاترى سپەكتاكل دە قويدى (پەسا اۆتورى بايعالي ەسەناليەۆ).
ول تۋرالى بەلگىلى عالىم يسلام جەمەنەي مەن جاس وقىمىستى مانزۋرا قاليەكوۆا جانە ت.ب. كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. «قازاقفيلمنىڭ» ءتۇسىرۋ توبى (مەنىڭ كەڭەسشى بولۋىممەن) ءۇندىستاننىڭ دەلي, نيۋ-دەلي, كانناۋدج, كاشميرىنە دە ارنايى بارىپ, ول جايلى دەرەكتى فيلم ءتۇسىردى. الماتى مەن استانا كوشەلەرىنە, تاراز ۋنيۆەرسيتەتىنە ۇلى عالىمنىڭ اتى بەرىلىپ, باس عيماراتى الدىنا ەسكەرتكىشى قويىلدى.
مۇنى وتكەندى سىيلاۋدىڭ ناعىز مىسالى دەۋگە بولادى. بۇل بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ وسكەلەڭ ۇل-قىزدارى, ازاماتتارى ءۇشىن قاشاندا ۇلگى بولسا كەرەك.
ءابساتتار دەربىسالى,
ر.ب. سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
