بەلگىلى ارحەولوگ, تاريحشى ءابدىماناپ مەدەۋ ۇلى ورازباەۆ ءوزىنىڭ ەلۋ جىلعا جۋىق عىلىمي شىعارماشىلىعىندا ەلىمىزدىڭ ورتالىق, سولتۇستىك, شىعىس جانە وڭتۇستىك وڭىرلەرىندە قولا ءداۋىرىنىڭ كوپتەگەن قورىمدارى مەن ءىرى جەتى قونىسىندا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. عىلىمي جۇمىستارىنىڭ باسىم بولىگى قولا داۋىرىنە ارنالعان عالىمنىڭ ومىردەن مانسۇق ەتكەن ماقساتى دا, باقىتى دا تاريحتىڭ وسى كەزەڭدەرىمەن تىكەلەي قاتىستى بولدى. بۇل دا عالىمنىڭ باستى مۇراتى سانالاتىن جەتىستىگى, ءوز ماماندىعىنا دەگەن شىن سۇيىسپەنشىلىگى بولا الادى.
تانىمال تاريحشى ءابدىماناپ مەدەۋ ۇلىنىڭ ءوز ماماندىعىنا شىن بەرىلگەندىگىن جانە قولا ءداۋىرىن زەرتتەۋدى جانىنا جاقىن كورگەندىگىن جەكە مۇراعاتىندا ساقتاۋلى تومەندەگى قولجازبالارىنان دا كورە الامىز: «ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى قازىرگى ارحەولوگيالىق عىلىمنىڭ تالاپتارىنا ساي جوعارى عىلىمي دەڭگەيدە جۇرگىزىلىپ جاتىر. مۇنى مەن ارحەولوگ جۇمىسىنداعى باستى تالاپ دەپ ەسەپتەيمىن. دۇرىس قازىپ اشىلعان مەن عىلىمي تۇرعىدان دۇرىس بەلگىلەنگەن ماتەريالدار جاريالانۋعا مەن كەز-كەلگەن مامانداردىڭ عىلىمي اينالىمىنا ەنگىزۋگە دە بولادى. سونداي دەرەكتەر قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن ادامعا مەن عىلىمي ەڭبەكتى جازاتىن ادامعا دا دەرەككوزدەر رەتىندە پايدالى بولادى. سونىڭ ءبارى دە ماماننىڭ (ارحەولوگتىڭ) بىلىكتىلىگى بولىپ ەسەپتەلەدى. ەگەر ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن مامان ەمەس جۇرگىزسە, وندا كوپتەگەن ماتەريالدار مەن تەڭدەسى جوق ەسكەرتكىشتەر جويىلىپ كەتە الادى. سوندىقتان مەن جوسپارلى قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەندە, «قولا داۋىرىندە بۇكىل قازاقستان» اتتى كولەمدى تاقىرىپ بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزدىم» «ەپوحا برونزى ۆسەگو كازاحستانا» [ورازباەۆ ءا.م., الماتى قالالىق مەملەكەتتىك ورتالىق مۇراعاتى. ءا.م. ورازباەۆتىڭ جەكە قورى. № 282 قور, № 14 ءىس, 1-3 بب].
قاي ادامنىڭ بولسىن ماماندىعىنداعى ماڭگىلىككە مۇرات ەتىپ الار ىسىندەگى ءتۇيىندى ءساتى جاس شاعىنان باستالارى انىق. ول قازبا جۇمىستارىن قازۋ ادىستەرىن تولىقتاي ساقتاپ, وتە تازا قازۋدى ۇستازى م. پ. گريازنوۆتان قابىلداپ, شاكىرتتەرىنە كوپ جىلعى تاجىريبەسى نەگىزىندە تولىقتىرىپ بەرىپ كەلدى. ءابدىماناپ مەدەۋ ۇلىن كوزى كورگەن شاكىرتتەرى قازبا جۇمىستارىندا سۋرەت سالۋ, فوتو سۋرەتكە ءتۇسىرۋ كەزىندە وتە قاتال بولاتىنىن, ءتىپتى ءبىر تاستى قوزعاپ الماۋدى قاداعالايتىنىن ەسكە الادى [تولەۋباەۆ ءا.ت., 1998]. عالىمنىڭ قازاقستان جەرىن مەكەندەگەن قولا ءداۋىرى ادامدارى مەن ولاردىڭ زاڭدى ۇرپاقتارى ەجەلگى كوشپەلىلەر تاريحىنا ۇلكەن ۇلەس قوسقان تۇلعا رەتىندە قاراعانىمىزبەن, الايدا ۇستازىمىزدىڭ ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەرىنىڭ ءالى دە بايىبىنا تولىقتاي جەتىپ اڭداماعان تۇستارىمىز بارشىلىق. ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيادا جۇرگەندە قولا ءداۋىرىنىڭ جەرلەۋ ورىندارىنداعى كەزدەسەتىن تاس جاشىكتەر مەن ەرتە تەمىر داۋىرىنە جاتاتىن قۇلاجورعالىقتاردىڭ قابىرلەرىندەگى تاس جاشىكتەر اراسىندا مادەني ساباقتاستىق, گەنەتيكالىق جالعاستىق بارىن ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن.
ۇستازىمىزدىڭ تاعى ءبىر ەرەكشە قاسيەتتەرىنىڭ ءبىرى — ەرتە تەمىر ءداۋىرىنىڭ قورعاندارىن قازىپ جاتساق تا, مىندەتتى تۇردە سول ماڭنان وزىنە الابوتەن جاقىن قولا ءداۋىرى ەسكەرتكىشتەرىن تاۋىپ, زەرتتەگەندە عانا كوڭىلى تىنىشتاناتىن [وماروۆ ع.ق., 2010]. ءابدىماناپ مەدەۋ ۇلى زەرتتەۋلەرىنىڭ نەگىزگى باعىتىنا اينالعان قولا ءداۋىرىن قوعامدا بولعان ءىرى وزگەرىستەر مەن شارۋاشىلىق جانە مادەني سەكىرىستەر كەزەڭى دەپ ەرەكشەلەۋگە بولادى. تاريحي كەزەڭدەر ىشىندە ب. ز. د. ەكىنشى مىڭجىلدىقتاعى قولا ءداۋىرى تايپالارىنىڭ ەڭ ءبىر تىرشىلىك ەتۋدەگى قولايلى ورتاسىنا اينالعان ەۋرازيا كەڭىستىگىنىڭ, سونىڭ ىشىندە قازاقستان دالالارىنىڭ ماڭىزدى ولكە بولعاندىعى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر بويىنشا بىزگە تانىس. كەڭ جازىقتى, قىراتتى, دالالى بولىپ كەلەتىن قازاقستان جەرىندە مەتالل ءوندىرىسىنىڭ دامۋىنا اسەرىن تيگىزگەن كوپ كەن ورىندارىنىڭ__بولۋىنىڭ ءوزى قولا ءداۋىرى قوعامىنىڭ باستى سيپاتتارىنىڭ ءبىرى بولدى. سونىمەن بىرگە قولا ءداۋىرىنىڭ نەگىزگى شارۋاشىلىقتارىنىڭ ءبىرى وتىرىقشى باقتاشىلىق پەن سۋارمالى ەگىنشىلىكتىڭ دامۋى قولا ءداۋىرى تايپالارىنىڭ تىرشىلىگىنە قارقىن بەردى. تابيعي قولايلى ورتادا ۇدايى دامۋ ۇستىندە بولعان قولا ءداۋىرىنىڭ كونە تۇرعىندارى ب. ز. د. ءبىرىنشى مىڭجىلدىقتىڭ باسىنا قاراي مال سانىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى جانە مەتالل ءوندىرىسىنىڭ دامۋى دارەجەسىندە جانە باتىس ءسىبىر, ورتا ازيا سياقتى ايماقتارمەن ساياسي, ەكونوميكالىق بايلانىستار ورناتۋ ارقاسىندا ءىرى تايپا بىرلەستىكتەرى وداعىنا اينالدى. بۇعان دالەل رەتىندە سوڭعى قولا ءداۋىرىنىڭ بەعازى-ءداندىباي سياقتى جەرلەۋ تاس مازارلارى مەن بىرگە الات ءى, ءىى, ءىىى ەسكەرتكىشتەرى جانە كەنت قونىسىنىڭ ارحەولوگيالىق دەرەكتەرىن كەلتىرۋگە بولادى [ۆارفولومەەۆ ۆ. ۆ., 2003]. العاشقى قوعام تاريحىنىڭ سوڭعى بەلەسى سانالاتىن تاريحىمىزدىڭ ۇلكەن ءبىر كەزەڭىن الىپ جاتقان قولا ءداۋىرى ءوزىنىڭ حرونولوگيالىق ۋاقىتىمەن بىرگە, عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەلۋ دەڭگەيى جاعىنان دا ءبىر عاسىردان اساتىن تاريحناماسى بار. قولا ءداۋىرى باسقا تاريحي كەزەڭدەرگە قاراعاندا كوبىرەك زەرتتەلگەنىمەن, اتالمىش داۋىردەگى تاريحي پروبلەمالاردىڭ كوپشىلىگى شەشىلە قويعان جوق. نەعۇرلىم قولا داۋىرىنە ءتان ەسكەرتكىشتەر كوبىرەك زەرتتەلگەن سايىن, بۇل تاريحي مادەني كەزەڭگە قاتىستى سان الۋان ماسەلەلەر لەگى دە ۇلعايا باستايتىنى تاريحي شىندىق بولىپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى ءبىر شەتىنەن وتاندىق ارحەولوگيا عىلىمىنىڭ دامۋىن دا كورسەتەدى [قۇرمانقۇلوۆ ج.ق., بايعوناقوۆ د. س., 2008].
قازاقستان جەرىنىڭ قولا ءداۋىرى تەرەڭ زەرتتەلگەن ايماقتار سانالاتىن ورتالىق جانە سولتۇستىك قازاقستان جەرلەرىندەگى ءا.ح. مارعۇلان باستاعان عالىمدارىمىزدىڭ ماقساتتى تۇردە جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەرى ۇلكەن ماڭىزعا يە. سول زەرتتەۋلەردىڭ باستاماسى رەتىندە قولا داۋىرىنە ءوز كەزەڭدەمەلەرىن جاساعان قازاق ارحەولوگياسىنىڭ العاشقى قارلىعاشتارى ك. ا. اقىشەۆ (1953), ءا.م. ورازباەۆتار (1958) ەدى. قازاقستان جەرىندەگى كەزەڭدەمە ءىسىن ك. ا. اقىشەۆ, ءا.م. ورازباەۆتار تاراپىنان جاسالعان ۇلگىلەرى سول ۋاقىتتاعى عىلىمي اينالىمدا ۇستەمدىك قۇرعان ك. ۆ. سالنيكوۆتىڭ كەزەڭدەمەسى نەگىزىندە جاسالدى دەگەنمەن دە, وزىندىك ۇستانعان باعىتى, باعدارى بار ەدى. ولار ءۇش كەزەڭنەن تۇراتىندىعى مەن اتاۋلارىنىڭ بىركەلكىلىگىن ساقتاعانمەن جەرگىلىكتى مادەنيەتتەردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن جانە ۇقساستىعىنىڭ ارا-جىگىن اجىراتا وتىرىپ, ءوز كەزەڭدەمەلەرىن ۇسىندى.
كونفەرەنتسيا كەزىندە «تاڭبالى»مەملەكەتتىك قورىق-مۋزەيىندە دالالىق سەمينارعا جالعاستى.عالىمنىڭ اتقارعان ەرەن ەڭبەكتەرى ايتىلدى. ارحەولوگتىڭ قازبا جۇمىستارى اڭگىمە ارقاۋىنا اينالدى.بيىلعى جىلى داستۇرگە اينالىپ, قاتارىنان ونىنشى رەت ارىپتەستەرىنىڭ, شاكىرتتەرىنىڭ كۇشىمەن ءوتىپ وتىرعان «ورازباەۆ وقۋلارى» تاعىلىمدى اڭگىمەلەرگە ۇلاستى.
ساپارباي پارمانقۇل,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
