قازاق ءتىل ءبىلىمىن دامىتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ, قازاق ءتىلىن وزگە ۇلت وكىلدەرىنە ۇيرەتۋدە ەڭبەك سىڭىرگەن عالىمنىڭ قالامىنان مونوگرافيا, 11 وقۋلىق, 15 وقۋ قۇرالى, 11 وقۋ باعدارلاماسى, 200-گە تارتا عىلىمي ماقالالاردىڭ تۋى ءتىل ءبىلىمى بىلگىرىنىڭ ءار الۋاندىعىن كورسەتەرى انىق.
قازاق تىلىندەگى ەتىستىكتىڭ گرامماتيكالىق قۇرىلىسىندا ساراپتامالىق فورمانتتاردىڭ كەڭ ورىن الاتىندىعىن جوعارى عىلىمي-تەوريالىق دەڭگەيدە زەردەلەپ, 1971 جىلى قورعاعان «قازاق تىلىندەگى ەتىستىكتىڭ اناليتيكالىق فورمانتتارى» اتتى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىندا ۇسىنعان يدەيالارى عىلىمي جۇرتشىلىقتىڭ ەرەكشە نازارىن اۋدارعان ەدى. تەك قازاق ءتىل ءبىلىمى ەمەس, جالپى تۇركولوگيادا دا شەشىمى ءارتۇرلى پىكىر قايشىلىقتارىن تۋدىرىپ جۇرگەن ماسەلەدە جاڭا باعىت ۇسىندى. وعان عالىمنىڭ «قازىرگى قازاق تىلىندەگى ەتىستىكتىڭ اناليتيكالىق فورمالارى», «قازىرگى قازاق تىلىندەگى اناليتيكالىق فورمانتتاردىڭ قۇرىلىسى مەن ماعىناسى» اتتى مونوگرافيالارىنداعى عىلىمي زەرتتەۋلەرى دالەل بولادى. سونداي-اق «قازاق تىلىندەگى ەتىستىكتىڭ كاتەگوريالارى», «قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ مورفەمالارى جۇيەسى» مونوگرافيالىق ەڭبەكتەرى دە گرامماتيكا تەورياسىنا قوسىلعان عىلىمي ۇلەس دەپ باعالاندى.
نۇرجامال ورالبايقىزىنىڭ ەلەۋلى ەڭبەكتەرى قازاق ءتىلىنىڭ ءسوزجاسام ماسەلەسىمەن تىعىز بايلانىستى. ءسوزجاسام ماسەلەسىن جاڭا باعىتتا, جاڭا عىلىمي نەگىزدە جوعارى دارەجەگە كوتەرگەن جانە ءسوزجاسامنىڭ كەيىنگى زەرتتەلۋىنە سونى باعىت سىلتەۋگە, سوزجاسامعا كوزقاراستى وزگەرتۋگە, جاڭا يدەيالارعا باستاۋعا پروفەسسور ن. ورالبايدىڭ جاۋاپتى رەداكتورلىعىمەن 1989 جىلى جارىق كورگەن «قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ ءسوزجاسام جۇيەسى» اتتى مونوگرافيانىڭ ماڭىزى وتە زور بولعانىن ايتۋىمىز كەرەك.
مونوگرافيادا قازاق ءتىل بىلىمىندە تۇڭعىش رەت ءسوزجاسامنىڭ جالپى تەوريالىق ماسەلەلەرىنىڭ عىلىمي نەگىزى جاسالدى. بۇعان دەيىن ءسوزجاسام جۇيەسى, ونىڭ جالپى زاڭدىلىقتارى ءسوز بولعان ەمەس. زەرتتەۋلەردىڭ ءبارى نەگىزىنەن جەكە ءسوز تاپتارىنىڭ جۇرناقتار ارقىلى جاسالۋى تۋرالى بولىپ كەلدى. 1988 جىلى جارىق كورگەن پروفەسسور ن.ورالبايدىڭ «قازىرگى قازاق تىلىندەگى سان ەسىمنىڭ سوزجاسامدىق جۇيەسى» اتتى مونوگرافياسىندا عالىم قازاق ءتىلىنىڭ ءسوزجاسام جۇيەسىنە تولىق سيپاتتاما بەردى. بۇل قازاق ءتىل بىلىمىندە ءتىلدىڭ ءسوزجاسام جۇيەسىنە بەرىلگەن تۇڭعىش عىلىمي سيپاتتاما بولاتىن. بۇعان دەيىن ول ماسەلە رەتىندە قويىلعان ەمەس. وندا قازاق ءتىلىنىڭ قالىپتاسقان وزىندىك جۇيەسى ۇزاق ۋاقىت ىشىندە تالاي وزگەرىستەردى وتكىزىپ, قالىپتاسقانى دالەلدەنگەن. ۇزاق ۋاقىت ىشىندە سوزجاسامدىق بىرلىكتەر قالىپتاسىپ, ولاردىڭ قولدانىلۋى, تۋىندى سوزدەردىڭ جاسالۋ زاڭدىلىقتارى قالىپتاسقانى عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەندى, سان ەسىمدەردىڭ ءسوزجاسام جۇيەسى تۇڭعىش رەت سيپاتتالىپ, ونىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى كورسەتىلدى. سان ەسىم ءسوزجاسام جۇيەسىندە نەگىزىنەن اناليتيكالىق ءتاسىل قولدانىلادى دەگەن تۇجىرىم ەڭبەككە وزەك بولىپ, دالەلدەنىپ وتىرادى. سان ەسىمنىڭ سوزجاسامدىق بىرلىكتەرى سان اتاۋلارى دەپ دالەلدەگەن عالىم سان اتاۋلارىنان باسقا سان اتاۋلارىنىڭ جاسالۋى, قوسىلۋ جانە كوبەيتۋ زاڭدىلىعى ارقىلى جاسالاتىن ناقتى تىلدىك دەرەكتەر نەگىزىندە دالەلدەپ, ونىڭ ءتۇرلى مودەلدەرىن جاساعان.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, سان ەسىم ءسوزجاسامى تۋرالى مونوگرافيادا قازاق ءتىلىنىڭ ءسوزجاسام جۇيەسى تۇڭعىش رەت عىلىمي ماسەلە رەتىندە ءسوز بولسا, 1989 جىلعى مونوگرافيادا ء«سوزجاسامنىڭ جالپى ماسەلەلەرى» ارنايى زەرتتەلىپ, وندا ءتىلدىڭ ءسوزجاسام جۇيەسى ەكىنشى رەت تولىق سيپاتتاماعا يە بولدى. ءسوزجاسام جۇيەسى ماسەلەسىنىڭ ىشىندە سوزجاسامدىق تالداۋ, تۋىندى سوزدەر, ءسوزجاسام نەگىزدىلىگى (موتيۆاتسيا), سوزجاسامدىق تىزبەك, سوزجاسامدىق ۇيا, سوزجاسامدىق ماعىنا, سوزجاسامدىق تيپ ماسەلەلەرى ءسوز بولدى.
2002 جىلى عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ گرامماتيكا ءبولىمى دايىنداعان «قازاق گرامماتيكاسى» اتتى وتە ماڭىزدى, قۇندى ەڭبەك جارىق كورگەن بولاتىن. ەڭبەكتەگى ءسوزجاسام ماسەلەسى پروفەسسور ن.ورالبايدىڭ باسشىلىعىمەن دايىندالعانىن اتاپ وتكەنىمىز ابزال. ءسوزجاسام ماسەلەسى عىلىمنىڭ سوڭعى جەتىستىكتەرىنە نەگىزدەلىپ, وتە جوعارى دارەجەدە جازىلعانىن جانە باي تىلدىك دەرەكتەرگە نەگىزدەلىپ بەرىلگەنىن بايقاۋعا بولادى.
جاڭا عىلىمي تۋىندىلاردىڭ ومىرگە كەلۋىنە باعىت-باعدار بەرەتىن, پروفەسسور ن.ورالبايدىڭ كوپ يدەيالارىنىڭ جاس عالىمدارعا وي سالىپ, ونىڭ ءارى قاراي دامۋىنا جول اشقانىن, ياعني جاڭا عىلىمي تۋىندىلاردىڭ ومىرگە كەلىپ جاتقانىن قازىرگى قازاق تىلىندەگى بولىمدىلىق-بولىمسىزدىق كاتەگورياسى تۋرالى, قازاق تىلىندەگى زاتتىڭ كۇردەلى اتاۋلارىنىڭ تەوريالىق نەگىزدەرى, قازاق تىلىندەگى سوزجاسامدىق ۇيا پروبلەمالاردىڭ عىلىمي-تەوريالىق نەگىزدەرى, قازاق تىلىندەگى نولدىك مورفەمانىڭ فۋنكتسيالىق جانە سەمانتيكالىق اسپەكتىسى تۋرالى عانا 10-نان استام دوكتورلىق جانە كانديداتتىق ديسسەرتاتسيالار قورعالعانى عالىم يدەيالارىنىڭ جالعاسىن تاۋىپ جاتقانىن كورسەتەدى.
1989 جىلى جارىق كورگەن مونوگرافيادا عالىم دالەلدەگەن كوكەيتەستى ماسەلەلەر عىلىمدا تانىلىپ, ودان ءارى دامىتىلىپ كەلە جاتقانىن, پروفەسسور ن.ورالبايدىڭ كوتەرگەن جاڭا عىلىمي ماسەلەلەرى عالىمنىڭ «قازاق ءتىلى ءسوزجاسامى» وقۋلىعىنا (2002 جىل) ەنگەنى دەر ەدىك. ءسوزجاسام وقۋلىعى قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ ءسوزجاسام سالاسىنان قازاق ءتىلىنىڭ كەلەشەك ماماندارىنا تولىق ءبىلىم بەرۋدى كوزدەيدى. ءسوزجاسام پانىنەن ستۋدەنتتەرگە جان-جاقتى ءبىلىم بەرۋ – وقۋلىقتىڭ نەگىزگى ماقساتى بولىپ ايقىندالعان. وقۋلىقتا ءسوزجاسامنىڭ جالپى تەوريالىق نەگىزگى ماسەلەلەرىنەن جەتكىلىكتى دارەجەدە ماعلۇمات بەرىلگەن. ول ءسوزجاسام تەورياسىنىڭ زەرتتەلمەۋىمەن بايلانىستى بولدى. وسى جاعدايلار ەسكەرىلىپ, وقۋلىقتا ءسوزجاسامنىڭ ماسەلەلەرى تولىق قامتىلعان. وقۋلىقتا ءسوز تاپتارىنىڭ ءسوزجاسامىنا دا ورىن بەرىلگەن. ويتكەنى مورفولوگيا وقۋلىعىندا ءسوز تاپتارىنىڭ ءسوزجاسامى تولىق اشىلماعان بولاتىن. سوندىقتان ۇسىنىلىپ وتىرعان وقۋلىقتا ءسوز تاپتارىنىڭ ءسوزجاسامى عىلىمنىڭ سوڭعى دەرەكتەرى دەڭگەيىندە بەرىلىپ, ادىستەمە ءىلىمىنىڭ سوڭعى جەتىستىكتەرىنە ساي مودۋلدىك جۇيە نەگىزىندە جازىلعان.
پروفەسسور ن.ورالبايقىزىنىڭ ءتىل ءبىلىمى تەورياسىمەن قاتار, قازاق ءتىلىن وقىتۋ ادىستەمەسى عىلىمىنا دا سىڭىرگەن ەڭبەگى ەرەكشە. «ورىس تىلىندەگى مەكتەپتە قازاق ءتىلىن وقىتۋ ادىستەمەسى» (1996) اتتى وقۋلىقتىڭ جارىق كورۋى ۇلتتىق مەكتەپتەردەگى قازاق ءتىلىن وقىتۋ ادىستەمەسىن دامىتۋدىڭ العاشقى باستاۋى بولدى دەپ ايتۋعا بولادى. عالىمنىڭ بۇل سالاداعى ءىلىمنىڭ عىلىمي-تەوريالىق نەگىزىن جاساۋداعى ەڭبەگىنىڭ جەمىسى رەتىندە قازاق ءتىلىن وزگە ۇلت وكىلدەرىنە وقىتۋعا ارنالعان وقۋلىقتاردىڭ, وقۋ, وقۋ ادىستەمەلىك قۇرالدار مەن وقۋ باعدارلامالارىنىڭ كوپتەپ جارىق كورۋىنە سەبەپ بولعانىن بايقايمىز.
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا قازاق ءتىلىنىڭ بىرتىندەپ لاتىن الىپبيىنە كوشىرىلەتىنى ايتىلعان. لاتىن الىپبيىنە كوشكەن الىس-جاقىن ەلدەردەگى تاجىريبەلەردى زەردەلەپ, سارالاپ, ونىڭ ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە پسيحولوگيالىق اسپەكتىلەرى تەرەڭ زەرتتەلىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدى لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ جوباسى بويىنشا جۇمىس توبى ۇلكەن تالقىلاۋدان كەيىن جوبانىڭ سوڭعى نۇسقاسىن ۇسىنعان بولاتىن. ونىڭ ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن بەكىتىلگەنى بەلگىلى. ەندى ءتىلشى-عالىمداردىڭ الدىندا ورفوگرافيا مەن ورفوەپيا ماسەلەسىن شەشۋ مىندەتى تۇر. پروفەسسور ن.ورالبايقىزىنىڭ «قازاق گرافيكاسى مەن ورفوگرافياسى» اتتى مونوگرافيالىق ەڭبەگىندە ايتىلعان تىڭ ويلار مەن يدەيالار وسى ماسەلەنى شەشۋدە ءوز سەپتىگىن تيگىزەر دەپ ويلايمىز.
ونەگەلى ۇستاز-عالىم عىلىمي كادرلار دايىنداۋ ىسىنە دە ەلەۋلى ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر. ءتىل ءبىلىمى تەورياسى مەن ادىستەمە عىلىمى بويىنشا جيىرماعا جۋىق عىلىم دوكتورلارى مەن الپىسقا جۋىق عىلىم كاديداتتارىن دايىنداعان عالىمنىڭ شاكىرتتەرى رەسپۋبليكامىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا ەلىمىزدىڭ كەمەل كەلەشەگى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتۋدە.
ءتىل ءبىلىمىنىڭ بىلگىرى, كورنەكتى عالىم ءوزى زەرتتەگەن سالالارى بويىنشا ارقاشاندا جاڭا باعىت, تىڭ يدەيالار ۇسىنۋ ارقىلى ناعىز عۇلامالىققا ءتان قاسيەتتەرىن پاش ەتىپ, عىلىمداعى ءوز مەكتەبىن قالىپتاستىرعان عالىمنىڭ ءالى دە وتاندىق عىلىمدى دامىتۋدا قوسار ۇلەسى قوماقتى.
كارىمبەك قۇرماناليەۆ,
ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور,
قازاقستان ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى
