وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا سۋدىڭ جەتكىلىكتى مولشەردە بولماۋىنا, جەر استى سۋلارى دەڭگەيىنىڭ جوعارىلىعىنا جانە توپىراقتىڭ تۇزدانۋىنا بايلانىستى پايدالانىلماعان اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرى بارشىلىق. سۋارمالى جەرلەردىڭ تۇزدانۋى جەر استى سۋلارىنىڭ كۇردەلى اعىنى مەن وسى اۋماقتارداعى جەتكىلىكسىز درەناجدىق اۋدانداردا كەزدەسەدى. مىسالى, وتىرار اگرارلى اۋدان بولعانىمەن, ونداعى توپىراقتىڭ سورلانۋى, اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعى شارۋالار ءۇشىن وتە وزەكتى ماسەلە. وسىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن بۇگىندە اۋدان اكىمدىگى ءو.وسپانوۆ اتىنداعى قازاق توپىراقتانۋ جانە اگروحيميا ينستيتۋتى عالىمدارىمەن بىرلەسىپ, ەگىن ەگۋ جۇمىستارىن قولعا العان. تاجىريبەنىڭ ءتيىمدى ەكەنى انىقتالعاندىقتان اۋدانداعى 3 مىڭ گەكتار جەرگە توپىراقتى زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.
جالپى, مينيسترلىك 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋ باعدارلاماسىندا اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنان جوعارى جانە تۇراقتى ءونىم الۋ ءۇشىن جەر جانە سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋدى جەتىلدىرۋ ماقساتىندا گيدرولوگيا, توپىراق جانە اگروكليماتتىق جاعدايلارىن جاقسارتۋ, ۇيىمداستىرۋ, ەكونوميكالىق جانە تەحنيكالىق ءىس-شارالار كەشەنىن ۇسىنعان. سونداي-اق سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن تامشىلاتىپ سۋارۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ بويىنشا باعدارلاما ازىرلەنىپ, سۋ جەتىسپەيتىن جانە كۇردەلى وڭىرلىك جەرلەردە ەنگىزىلۋدە. ەلباسى تاپسىرماسى بويىنشا الداعى 5 جىلدا سۋلاندىرۋ جۇيەسىن قالپىنا كەلتىرىپ, 600 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەردى اينالىمعا ەنگىزۋ قاجەت. جالپى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىندا جەردى پايدالانۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, سۋارمالى ەگىس الاڭىن 5 جىل ىشىندە 40%-عا كەڭەيتىپ, 2 ميلليون گەكتارعا جەتكىزۋ قاجەتتىگى ايتىلعان بولاتىن. شىمكەنتتەگى باسقوسۋدا وسى تاپسىرمالاردى ورىنداۋ اياسىندا مەليوراتسيالىق جۇيەلەردى دامىتۋ پەرسپەكتيۆالارى تالقىلاندى.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى سۋ رەسۋرستارى جونىندەگى كوميتەتتىڭ توراعاسى ي.ابىشەۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, سۋارمالى جەرلەردى پايدالانۋعا 2019-2028 جىلدارى بيۋدجەتتەن 3 ترلن 989 ملرد تەڭگە بولىنەدى دەپ جوسپارلانۋدا. «دەگەنمەن سۋارمالى جەر كولەمىن ەكى ەسە ۇلعايتۋدىڭ ارقاسىندا جالپى ءونىم كولەمى 2028 جىلى 5 ترلن 6684 ملرد تەڭگە بولماق. ياعني سۋارمالى جەردىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ ەلىمىزگە ءتيىمدى بولىپ وتىر», دەيدى ي.ابىشەۆ.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا وتكەن جىلى 570,4 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەردىڭ 498,2 مىڭ گەكتارى پايدالانىلعان. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى جالپى ءونىم كولەمى 522,4 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. جيىندا وبلىس اكىمى ج.تۇيمەباەۆ ايماقتاعى سۋارمالى جەرلەر كولەمى ۇلعايتىلىپ, جاڭا باعىتتاعى جوبالار بويىنشا دامىتىلىپ جاتقاندىعىن جەتكىزدى. وزىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋدا وبلىس رەسپۋبليكادا كوش باستاپ تۇر. دەگەنمەن سۋارمالى جەرلەرگە قاتىستى شەشىمىن كۇتكەن وزەكتى ماسەلەلەر دە بار. «اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا 1 ملن 400 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەر بار. سۋارمالى جەردىڭ كولەمىن ەكى ەسە ۇلعايتۋ جوسپارلانىپ وتىر. ەندى كوپتەن بەرى ايتىلىپ بىراق ىستەلمەي كەلە جاتقان جۇمىستارعا كىرىسەتىن كەز كەلدى. سۋبسيديا, تومەن پايىزدى نەسيە, ينۆەستورلاردى تارتۋ ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز. شارۋالاردىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن جاعداي جاسايمىز. دەگەنمەن جەرلەردى ءتيىمدى پايدالانۋ شارۋلاردىڭ موينىندا. سوندىقتان ولار دا ناقتى جۇمىسقا كوشۋگە ءتيىس. ماقتاارال اۋدانىنداعى جەكەمەنشىك كانالدار جۇمىستارىن دۇرىس اتقارا الماۋدا. ءتورت جىل بولدى ماسەلە شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. ءبىز كانالدارعا بيۋدجەتتەن قارجى بولگەلى جاتىرمىز. ەگەر ماسەلە شەشىلمەسە قارجى بولە المايمىز, ياعني جۇمىس تاعى توقتاپ قالاتىن بولادى», دەدى ءو.شوكەەۆ. بۇل ماسەلەگە قاتىستى پىكىرىن بىلدىرگەن ماقتاارال اۋدانىنىڭ اكىمى ج.بەيسەنباەۆ بەس كانالدىڭ بۇگىندە تورتەۋى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلعانىن جەتكىزدى. ال «جيىرماسىنشى» دەپ اتالاتىن كانالعا قاتىستى ءىس قازىر جوعارعى سوتتا قارالىپ جاتىر ەكەن.
جيىن بارىسىندا جەرگىلىكتى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ ۇسىنىستارى دا تىڭدالدى. شارۋالار ماۋسىمدا ءتۇرلى تىڭايتقىشتاردىڭ باعاسىن باقىلاۋعا الۋ كەرەكتىگىن جانە وزىق تەحنولوگيالارعا ساي الىناتىن جابدىقتارعا بەرىلەتىن مەملەكەتتىك قولداۋلارعا وزگەرىستەر ەنگىزۋى قاجەتتىگىن, سونداي-اق سۋارمالى جەرلەرگە سۋدىڭ كەرەكتى مولشەردە كەلۋىن قامتاماسىز ەتىلۋىن سۇرادى. شارۋالاردىڭ ساۋالدارىنا جاۋاپ بەرگەن سۋ رەسۋرستارى جونىندەگى كوميتەت توراعاسى ۇسىنىستار مينيسترلىك تاراپىنان شەشىمىن تاباتىنىن جەتكىزدى.
جيىندا شەگىرتكە زيانكەستەرىمەن كۇرەسۋ بويىنشا حيميالىق ءىس-شارالاردىڭ ورىندالۋى دا تالقىلاندى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى اگروونەركاسىپ كەشەنىندەگى مەملەكەتتىك ينسپەكتسيا كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى ا.ەلەمەسقىزىنىڭ مالىمدەۋىنشە, شەگىرتكەگە جانە ولاردىڭ تارالۋىنا مونيتورينگ جۇرگىزۋدى ناقتى باقىلاۋ ءۇشىن GPS ترەكەرلەر مەن GPS ناۆيگاتورلار قولدانىلادى. ولار رەسپۋبليكا اۋماعىنىڭ فيتوسانيتارلىق جاعدايىن, ونىڭ ىشىندە وڭىرلەردەگى شەگىرتكەلەر بويىنشا ناقتى كورىنىسىن بىلدىرەتىن بولادى. اگروونەركاسىپتى تسيفرلاندىرۋ شەڭبەرىندە اسا قاۋىپتى زيياندى اعزالاردىڭ, ونىڭ ىشىندە شەگىرتكەلەردىڭ تارالۋ وشاقتارىنىڭ ەلەكتروندى كارتاسى قۇرىلادى جانە كارتاعا ءتۇسىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەتىن بولادى. اسا قاۋىپتى زياندى ورگانيزمدەرگە جانە كارانتيندى ورگانيزمدەرگە قارسى قورعاۋ ءىس-شارالارىنا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 3,57 ملرد تەڭگە ءبولىندى. رەسپۋبليكا بويىنشا بارلىعى 540 بىرلىك بۇرىككىش تەحنيكا جۇمىلدىرۋ جوسپارلانۋدا. ءۇيىرلى شەگىرتكەگە قارسى جۇمىستار وڭتۇستىك وڭىرلەردە 2018 جىلدىڭ 10 ساۋىرىنەن باستالعان. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا ماروككو شەگىرتكەسىنە قارسى كۇرەس شارالارى بويىنشا جوسپارلانعان اۋماقتىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى وڭدەلگەن. وڭىردە بيىل ءۇيىرلى شەگىرتكەلەرگە قارسى زەرتتەۋ جۇمىستارى 1 ملن 573 مىڭ گەكتار اۋماققا جۇرگىزىلسە, حيميالىق وڭدەۋ ءىس-شارالارى 350 مىڭ گەكتارعا جاسالعان.
عالىمجان ەلشىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
