نۇرسۇلتان نازارباەۆ جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ وتىرىسىنا قاتىستى

جوعارى ەۋرازيالىق ەكونو­مي­كالىق كەڭەس وتىرىسىنا ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى – قازاقستان پرەزيدەنتى نۇر­سۇلتان نازارباەۆ, رەسەي فەدەرا­تسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين, قىرعىزستان پرەزيدەنتى سوورونباي جەەنبەكوۆ, بەلارۋس باسشىسى الەكساندر لۋكاشەنكو جانە ارمەنيانىڭ جاقىندا عانا سايلانعان پرەمەر-ءمينيسترى نيكول پاشينيان, سونداي-اق ەاەو-عا بايقاۋشى مەملەكەت – مولدوۆا پرەزيدەنتى يگور دودون قاتىستى. باسقوسۋدا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىنداعى كوپ باعىتتى ىنتىماقتاستىقتىڭ ءتۇرلى اسپەكتىلەرى, ۇيىمنىڭ ۇيىمداستىرۋ-كادرلىق باعىتتاعى شارالارى مەن جالپى جۇمىس بارىسى تالقىلاندى. وتىرىستىڭ كۇن تارتىبىنە ۇزىن سانى 15 ماسەلە شىعارىلىپ, ولاردىڭ ەكەۋى شاعىن قۇرامدا قارالدى.

جيىن ادەتتەگىدەي شاعىن قۇرامداعى وتىرىستان باستالدى. جالپى جيىندى نەگىزگى ءتارتىپ بويىنشا ۇيىمعا بيىلعى جىلى توراعالىق ەتۋشى مەملەكەت – رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين جۇرگىزىپ وتىردى. ول الدىمەن ارمەنيانىڭ جاڭادان سايلانعان پرەمەر-ءمينيسترى ن.پاشينيانعا قوشەمەت كورسەتىپ, جوعارى مەملەكەتتىك لاۋازىمعا تاعايىندالۋىمەن قۇتتىقتادى. «بۇگىن بىزدە بارىنشا مازمۇندى كۇن ءتارتىبى بار ەكەنىن اتاپ وتپەكپىن. وداق قىزمەتىنىڭ قورىتىندىسىن شىعارىپ, ينتەگراتسيانى ودان ءارى تەرەڭدەتۋ بويىنشا بىرقاتار ستراتەگيالىق شەشىمدەر قابىلداۋ مىندەتى تۇر. 2018 جىلى ۇيىمعا جانە ەاەو ورگاندارىنا توراعالىق ەتەتىن رەسەي بىرلەسكەن جۇمىستىڭ تولىققاندى باعدارلاماسىن ۇسىندى. بۇل باعىتتاردىڭ كوپشىلىگى بويىنشا ايتارلىقتاي جەتىستىكتەر بار. ىشكى تاۋار اينالىمى, ءۇشىنشى ەلدەرگە تاۋارلار مەن قىزمەتتەر جەتكىزۋ كولەمى ارتىپ كەلەدى. ەكسپورت قۇرىلىمى دا جاقسارىپ, جوعارى قوسىلعان قۇنى بار ونىمدەردىڭ ۇلەسى كەڭەيۋدە. بىرلەسكەن جاڭا كاسىپورىندار قۇرىلىپ, كەلەشەگى زور جوبالار ىسكە قوسىلىپ جاتىر. سونىڭ ناتيجەسىندە وداققا مۇشە بارلىق ەلدەردىڭ ىشكى جالپى ونىمدەرى ارتا تۇسۋدە», دەدى ۆ.پۋتين. ونىڭ اتاپ وتۋىنشە, اتوم جانە جاڭعىرمالى ەنەرگيا, ەكولوگيا, مەديتسينا, عارىش, تۋريزم جانە سپورت سىندى سالالاردا تىعىز ءوزارا ءىس-قيمىلدى جانداندىرۋ ءۇشىن جاقسى مۇمكىندىكتەر بار. «الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق سالا, ءبىلىم بەرۋ, سونىمەن قاتار وڭىرارالىق جانە شەكاراارالىق بايلانىستاردى تەرەڭدەتۋدەگى ىنتىماقتاستىققا بارىنشا نازار اۋدارۋ پايدالى بولار ەدى», دەدى رەسەي پرەزيدەنتى.

شاعىن قۇرامداعى جيىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ءۇشىن بۇرىنعىداي جابىق ەسىك جاعدايىندا ءوتتى. ءبىر جارىم ساعات ۋاقىتتان سوڭ عانا مەملەكەتتەر باسشىلارى كۇن تارتىبىندەگى نەگىزگى ماسەلەلەردى تالقىلاۋدى كەڭ قۇرامداعى اشىق جيىندا جالعاستىردى. وندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قىسقا ۋاقىت ىشىندە ەكونوميكانى ىلگەرىلەتۋدىڭ ءتيىمدى تەتىگىنە اينالعانىن تىلگە تيەك ەتتى. ء«بىز ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتا ورتاق كەدەندىك اۋماق پەن ءبىرتۇتاس اۋقىمدى نارىق قۇردىق. نەگىزگى سالالارداعى ەكونوميكالىق سايا­ساتتى بىرلەسە وتىرىپ ۇيلەس­تىرەمىز. ينتەگراتسيالىق پروتسەس­تەر ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىزدىڭ ەكونو­ميكالىق ءوسىمى قارقىنىنا ايتار­لىقتاي ۇلەس قوسۋدا. ونى وسى جەردە پرەزيدەنت ۆلاديمير پۋتين مەن پرەزيدەنت الەكساندر لۋكاشەنكو دا ايتتى. وعان ستراتەگيالىق سالا­لارداعى وڭ ديناميكا, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى, ونەركا­سىپتەگى ەكونوميكانىڭ ءوسىمى سەپتىگىن تيگىزىپ, ەلدەر اراسىنداعى سىرتقى, سونىمەن قاتار ءوزارا ساۋ­دادا ايتارلىقتاي سەرپىلىس ورىن الدى», دەدى ن.نازارباەۆ جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ كەزەكتى وتىرىسى بارىسىندا. مەملەكەت باسشىسى وتكەن جىلى ەاەو-نىڭ ءوزارا ساۋدا كولەمى سايكەسىنشە 24,4-26,1 پايىزعا ۇلعايعانىن ەسكە سالدى. سونىمەن قاتار نۇرسۇلتان نازارباەۆ وڭ ديناميكانىڭ اعىمداعى جىلى دا ساقتالىپ وتىرعاندىعىن باسا ايتتى. ء«بىزدىڭ ۇيىمىمىزدىڭ حالىقارالىق بەدەلى دە نىعايا ءتۇستى. بىزبەن ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتا بولۋعا ۇمتىلاتىن ەلدەردىڭ قاتارى ارتا تۇسۋدە. تولىقتاي العاندا, قىسقا عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ەاەو اياعىنان نىق تۇرىپ, تولىققاندى ينتەگراتسيالىق بىرلەستىك رەتىندە قالىپتاستى دەپ ايتۋعا بولادى. بۇگىنگى وتىرىس ءبىزدىڭ ۇيىمىمىزدىڭ ودان ءارى وسۋىنە جانە دامۋىنا ايتارلىقتاي ءوز ۇلەسىن قوساتىندىعىنا سەنىمدىمىن», دەدى پرەزيدەنت.

جيىندا سويلەگەن سوزىندە نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ وداق اياسىن­دا­عى ەكونوميكالىق ىنتى­ماق­تاس­تىقتى ودان ءارى نىعايتۋعا باعىت­تالعان بىرقاتار ماسەلەنى كوتەردى. ەلباسىنىڭ اتاپ وتۋىنشە, بىرىنشىدەن, بۇعان دەيىن قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ ورىندالۋىن سارالاپ, كەشەندى شارالار ازىرلەۋ ءۇشىن وداققا مۇشە ەلدەردىڭ ارنايى ۇكىمەتارالىق جۇمىس توبىن قۇرۋ قاجەت. جۇمىس توبى شەكارادا, سونىمەن قاتار ەكونوميكانىڭ سالالارى اراسىنداعى, ساۋداداعى كەدەر­گىلەردى انىقتاۋى ءتيىس. «ەكىنشىدەن, قازىرگى سانكتسيا ىقپالىنداعى كۇردەلى جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ, بىزگە ودان ءارى قالاي جۇمىس ىستەۋ كەرەكتىگىن قاراستىرۋ قاجەت. بايلانىستاردى ودان ءارى دامىتۋ جانە تەرەڭدەتۋ تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزىلدى. بۇل جۇمىستار ءبىز وسى ۋاقىتقا دەيىن نە ىستەگەندىگىمىزدى تۇسىنگەن كەزدە عانا جۇرگىزىلۋى ءتيىس. ەگەر ءبىز بارلىعىن ورىنداعان بولساق, وندا قاتىناستاردى تەرەڭدەتۋ جايىندا ايتۋعا بولادى», دەپ اتاپ ءوتتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ۇشىنشىدەن, قازاقستان پرەزيدەنتى ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق مەگاجوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى. «وعان ەۋروپا مەن ازيانى رەسەي جانە قازاقستان ارقىلى جالعايتىن «ەۋرازيا» جوعارى جىلدامدىقتى تەمىر جول ماگيسترالى جوباسى جاتادى. كەلەسى كەلەشەگى زور جوبا قارا جانە كاسپي تەڭىزدەرىن سۋ جولىمەن بايلانىستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن «ەۋرازيا كەمە ارناسى» قۇرىلىسى بولا الار ەدى. بۇل, ارينە, ءىرى جوبالار. بىراق ءبىز ولاردى قولعا الۋعا ءتيىسپىز. باس­قاشا سوزبەن ايتار بولساق, ەۋرا­زيالىق ەكونوميكالىق وداق ينفراقۇرىلىمى ازيا مەن ەۋ­روپانىڭ, شىعىس پەن باتىس­تىڭ, تىنىق جانە اتلانت مۇحيت­تارىنىڭ اراسىندا جاقسى كوپىر بولا الادى», دەدى پرەزيدەنت. تور­تىنشىدەن, نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەاەو قىزمەتىندە ەۋرازيالىق دامۋ بانكى مەن ەۋرازيالىق تۇراقتاندىرۋ جانە دامۋ قورىنىڭ ءرولىن ارتتىرۋ قاجەتتىگىن باسا ايتتى. «ولار ءىرى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا بەلسەندى تۇردە قاتىسۋى كەرەك», دەپ اتاپ ءوتتى ن.نازارباەۆ.

سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى وداق جۇمىسىندا ەكسپو-2017 كەشەنىنىڭ بازاسىندا قۇرىلىپ جاتقان ءۇش حالىقارالىق ورتا­لىقتىڭ مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋدى ۇسىندى.

– ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە ەلدەردىڭ قارجى ينستيتۋتتارىن «استانا» حالىق­ارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ مۇم­كىندىكتەرىن پايدالانۋعا شاقىرامىن. سونىمەن قاتار ەكسپو اۋماعىندا وداقتىڭ قار­جى بولىگىنە قاتىستى ءىس-شارا­لاردى, سونىڭ ىشىندە كومەكشى جا­نە كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگان­داردىڭ وتىرىستارىن وتكىز­گەن ءجون. سونداي-اق كۇن تارتى­بىن­دەگى تسيفرلاندىرۋ ماسەلەلەرىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن كەلەشەكتە بوي كوتەرەتىن ءىت-ستارتاپتاردىڭ حا­لىق­ارالىق تەحنوپاركى بازاسىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىنداعى «تسيفرلى جوبا­لار مەن باستامالاردى باسقا­رۋ ءوفيسىنىڭ» جۇمىسىن ۇيىمداس­تى­رۋدى ۇسىنامىن, – دەدى قازاق­ستان پرەزيدەنتى.

سوڭىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ جوعارى ەۋرازيالىق ەكونو­مي­كالىق كەڭەستىڭ وتىرىسى بارى­سىندا قول جەتكىزىلگەن ۋاع­دا­لاس­تىق­تاردىڭ ىسكە اسىرىلۋى وسى ۇيىمعا مۇشە بارلىق مەم­لەكەت­تەردىڭ ىنتىماقتاستىعىن ودان دا جوعارى دەڭگەيگە كوتە­رۋ­گە مۇم­كىندىك بەرەتىنىنە سەنىم ءبىل­دىردى.

جيىندا ايتىلعانداي, بۇگىندە ەۋ­رازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا ورتاق اۋقىمدى نا­رىق قالىپتاستى, سونىڭ اياسىن­دا تاۋاردىڭ, قىزمەت كورسەتۋ­دىڭ, كاپيتالدىڭ جانە جۇمىس كۇشى­­نىڭ ەركىن اينالىمى قامتا­ماسىز ەتىلدى. دۇنيەجۇزىلىك ەكو­نو­مي­كاداعى تۇراقسىزدىقتارعا قارا­ماستان, وداققا قاتىسۋشى ەلدەردە ەكونوميكالىق ءوسىم بايقالىپ وتىر. اتاپ ايتار بولساق, ەۋرا­زيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭ­بەرىندە 2017 جىلى ءوزارا تاۋار اينالىمى 54,2 ملرد اقش دوللارىن قۇرادى. بۇل بۇعان دەيىنگى جىلمەن سالىستىرعاندا 26,1 پايىزعا جوعارى. ال وداقتىڭ ءۇشىن­شى ەلدەرمەن سىرتقى ساۋدا اي­نالىمى 2017 جىلى 633,8 ملرد اقش دوللارىنا جەتتى. بۇل 2016 جىلمەن سالىستىرعاندا 24,4 پايىزعا ارتىق. سونداي-اق 2017 جىلى وداققا مۇشە ەلدەر­دىڭ بارلىعىندا ءىجو كولەمى ۇل­عاي­عان. ناتيجەسىندە ەاەو-نىڭ ورتاشا ءىجو كولەمى 1,9 پايىزدى كورسەتتى. ال بيىلعى جىلدىڭ سوڭعى ەكى ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا سىرتقى جانە ءوزارا ىشكى ساۋدا اينالىمى 26,7 جانە 14,4 پايىزدى قۇراپ, 108,6 جانە 8,7 ملرد دوللارعا جەتتى.

جوعارى ەۋرازيالىق ەكو­نو­ميكالىق كەڭەس وتىرىسى بىل­تىرعى جىلدىڭ قازان ايىن­دا عانا ءدال وسىلاي سوچيدە وت­كەن بولاتىن. بىراق قارا تەڭىز جاعاسىنا ول جولى پرەزيدەنتتەر بۇعان قوسا تاعى ءبىر ۇلكەن جيىن – تمد-عا مۇشە مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كەڭەسىنە دە قا­­تىس­­قان-دى. ءيا, تمد اۋماعىن­­داعى مەملەكەت باسشىلارى دەڭ­گەي­ىن­دەگى مۇنداي وتىرىستار كوبىنە وسىلايشا قوسارلانىپ ءوتىپ جاتاتىن. ماسەلەن, ۇجىمدىق قاۋىپ­سىزدىك شارتى ۇيىمىنىڭ وتى­رىسى سياقتى شارالار ءبىرجو­لا ءبىر كۇنگە جوسپارلاناتىن. الايدا وسى جولعى جوعارى ەۋرا­زيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ وتىرىسى كۇننىڭ باستى وقيعاسى بولدى. كەڭەس وتىرىسى نەگىزگى شارا سانالىپ, سونىڭ اياسىندا بىرقاتار ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر ءوتتى. سونداي-اق بۇل جولعى جيىن­نىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – رەسەي فە­دە­راتسياسىنىڭ باسشىسى ۆ.ءپۋ­تيننىڭ ەكونوميكالىق وداققا مۇ­شە مەملەكەت باسشىلارىمەن پرەزيدەنت لاۋازىمىنا قايتا سايلانعاننان كەيىنگى العاشقى كەزدەسۋى. مەملەكەت باس­شى­لارى دەڭگەيىندەگى العاش­قى اۋقىمدى جيىنى. وعان قوسا قازىرگى الەمدىك قولايسىز ەكونو­ميكالىق احۋال كەزىندە وداق ايا­سىنداعى كەلى­سىمدەردى قايتا پى­سىقتاپ, تاعى ءبىر قاراپ شىعۋ­دىڭ ماڭىزى زور. سەبەبى ەكونو­مي­كالىق وداق شەڭبەرىندەگى ەڭ الىپ مەملەكەت – رەسەيدىڭ بۇگىن­گى تاڭدا باتىسپەن قانداي قارىم-قاتىناستا ەكەنى, قانداي سانك­تسيالارعا تاپ كەلىپ وتىرعانى ەش­كىمگە جاسىرىن ەمەس. ال ونىڭ ءبارى ەكونوميكالىق تۇرعىدان كوپ­تەگەن ورتاق شەشىمدەر مەن كەلى­سىمدەرگە قول قويىلعان وداق­قا مۇشە مەملەكەتتەر ءۇشىن وڭاي سوقپاسى انىق. سوندىقتان دا مەم­لەكەت باسشىلارى جوعارى ەۋرا­زيالىق ەكو­نوميكالىق كەڭەستىڭ كەزەكتى وتى­رىسىندا وتە ماڭىزدى ماسە­لەلەردى تالقىلاپ, ءتيىمدى شەشىمدەر قابىلدادى دەۋگە نەگىز بار.

وتىرىستا مەملەكەت باس­شىلارى ەۋرازيالىق ەكونومي­كالىق وداق اياسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ جانە ەكونوميكالىق وداقتى ودان ءارى دامىتۋدىڭ بىر­قاتار وزەكتى ماسەلەلەرىن تال­قىلاپ, ەۋرازيالىق ەكونومي­كالىق كوميسسيانىڭ ەسەبىن تىڭ­دادى. كەلىسسوزدەر بارىسىندا ەۋ­رازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قىزمەتى مۇشە ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنا وڭ اسەر ەتىپ وتىرعانى جانە ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى كۇشەيتۋدىڭ ماڭىزدىلىعى اتاپ ءوتىلدى. تالقىلانعان باستى تا­قى­رىپتىڭ ءبىرى ەاەو-نىڭ حالىق­ارالىق كەلىسسوزدەرى تۋرالى كە­لىسىمگە ءۇشىنشى ەلدەرمەن, حالىق­ارالىق ۇيىمدارمەن نەمەسە حا­لىقارالىق ىقپالداستىق بىرلەس­تىكتەرىمەن قول قويۋ جايى. اتالمىش كەلىسىم ءۇشىن­شى ەلدەرمەن حالىقارالىق كەلىسىمدەر جا­­ساۋ, ولاردى توقتاتۋ جانە كۇشىن جويۋدىڭ ءتارتىبىن قالىپ­تاس­تىرادى. سونداي-اق كە­لىس­سوز جۇ­ر­­گىزۋشى دەلەگاتسيانىڭ جۇ­مىسى مەن ونىڭ باسشىسىنىڭ وكى­­لەت­تىلىگىن ناقتىلايدى. بۇل رەتتە قۇجات كەلىسسوز جۇرگىزۋشى دە­لە­گا­تسيانىڭ كەلىسسوز جۇرگىزۋ پوزي­­تسياسى مەن قۇجاتتاردىڭ جو­با­­لارىن ەاەو-عا مۇشە مەملە­كەت­­تەرمەن مىندەتتى تۇردە كەلى­سى­لۋىن قاراستىرادى. جيىندا سونى­­مەن قاتار 2017 جىلدىڭ 14 ساۋىر­ىندە بىشكەكتە وتكەن جەەك قورىتىندىسى بويىنشا, مەملەكەت باسشىلارىنىڭ تاپسىرمالا­رى نەگىزىندە دايىندالعان ەاەو جانىنداعى بايقاۋشى مەم­لە­كەتتىڭ مارتەبەسى تۋرالى ەرەجەنى بەكىتۋ جايى قارالدى. سونداي-اق قىر­عىزستاننىڭ ەاەو تۋرالى كە­لىسىمگە قوسىلۋى تۋرالى كەلى­سىم­گە وزگەرىس ەنگىزۋگە قاتىستى ەكى حات­تاماعا قول قويىلدى. اتال­­­­مىش قۇجاتتار قىرعىز­ستان­نىڭ ەاەو-نىڭ كەدەندىك شە­كا­را­سىن­داعى وتكىزۋ پۋنكتتەرىنىڭ وتكىزۋ كەزەڭىن وداقتىڭ كەدەن تا­لاپ­تارىنا ساي­كەس­تەندىرۋدە ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ اراسىندا كەدەندىك تاسىمال باج­­دارى­نىڭ كولەمىن ناقتىلاۋ نور­ماتيۆ­تەرىنىڭ جاڭا مەرزىمىن قاراس­تىرادى. بۇعان قوسا, جيىندا ار­مەنيا مەن قىرعىزستاننىڭ ەاەو-عا مۇشە بولعان 2 جىل­داعى جۇمىس ناتيجەلەرى قورى­تىن­­­­دىلاندى. تاعى ءبىر ايتا كەتەر­­­لىگى, مەملەكەت باسشى­لارى جو­عارى ەۋرازيالىق ەكونو­ميكا­لىق كەڭەس اياسىندا تسيفرلان­دىرۋ كۇن ءتارتىبىن جۇزەگە اسىرۋ­دىڭ نە­گىزگى باعىتتارىن, بىرقا­تار ەكو­نو­ميكالىق سالالاردى, باس­قارۋ مەن ىقپالداستىرۋ ۇدەرىس­تەرىن تسيفرلى ترانسفورما­تسيا­لاۋعا باعىتتالعان باستاما­لاردى تال­قىلادى. جيىن قورى­تىن­دى­سىندا ون بەس قۇجاتقا قول قو­يىلدى.

دينارا بىتىك,
«ەگەمەن قازاقستان» – سوچيدەن (رەسەي)