ارقالىقتىڭ ونەر ورداسى

تورعاي وڭىرىندەگى ونەرلى وتباسىندا دۇنيە ەسىگىن اشقالى بەرى ءومىرىم ءان-كۇيمەن الديلەنىپ كەلە جاتقان سەكىلدى. ارينە, مەنىڭ مۇنداي رۋحاني الەمنىڭ سارا جولىنا تۇسۋىمە, بىرىنشىدەن, وزدەرى دە حالىق اراسىنان شىققان ونەرپازدار – اكە-شەشەمنىڭ قۇلاعىما بەسىك جىرىمەن سىڭىرگەن ونەگە-تاربيەسى بولسا, ەكىنشىدەن, جانگەلدين ورتا مەكتەبىنىڭ ءان-كۇي ءپانىنىڭ مۇعالىمى تايشىق سىزدىقوۆ اعانىڭ ىقپالى زور بولدى دەپ ەسەپتەيمىن. كەشەگىسىز بۇگىن جوق. ەسىمە ىزدەنىس جولدارىم ەرىك­سىز تۇسەدى. رەسپۋبليكالىق ەسترادا-تسيرك ستۋدياسىنان كەيىن ماسكەۋ گۋمانيتارلىق ۋنيۆەرسيتەتىن ءتامامداپ, ەلىمىزدە تۇڭعىش قۇرىلعان “شەرتەر” فولكلورلىق- ەتنوگافيالىق انسامبلىندە ءانشى بولىپ ون ەكى مەم­لەكەتتە ونەر كورسەتىپپىن. ومىردەگى, ونەردەگى جول­داسىم سايلاۋبەك ورداباەۆپەن بىرگە وتكىزگەن قىزىق­تى دا ماعىنالى ءومىرىمدى ەسكە قالاي الماسپىن. ول – مىنەزگە باي كەرەمەت ادام ەدى, ماڭ­ماڭ­گەر ءانشى بولاتىن. وتىز ءبىر جىل قىزىقتى عۇمىر كەشتىك, حالقىمىزعا بويىمىزداعى تالانت-قارىمىمىزدى قالتقىسىز ارناي بىلىك. ەڭبەكتىڭ ەلەنگەنىنە نە جەتسىن؟ ءماس­كەۋ قالاسىندا وتكەن جاستار مەن ستۋدەنت­تەردىڭ بۇكىلدۇنيەجۇزىلىك ءحىى فەستيۆالىنە قاتىسىپ, لاۋرەات اتاندىم. سودان بەرگى ۇزدىكسىز تولعانىس پەن ىزدەنىسكە تولى شىعار­ماشىلىق كەزەڭ سونى بيىكتەرگە باستاي بەرۋىمەن تاعىلىمدى ەكەن. مىنە, ارقالىق قازاق جاسوسپىرىمدەر تەاترىنىڭ ديرەكتورى بولعانىما دا سەگىز جىلدىڭ ءجۇزى تولىپتى. تەاتر – بۇل مەنىڭ باعا جەتپەس بارىم دا, ومىرىمدەگى تەڭدەسسىز باعىم دا, ول مەنىڭ اسەرلەندىرگىش ماحابباتىم دا. مەن ءۇشىن وسى تەاتردىڭ تۇرلەنگەنى, گۇلدەنگەنى باقىت ءارى مەرەي. مۇندا نەگىزىنەن دارىندى جاستار توپتاسقان. تورعاي وڭىرىندەگى ءبىز ءۇشىنشى كەنجە تەاترمىز. بۇلاي دەيتىنىم, وبلىسىمىزدىڭ ەكى رەت جابىلۋىنا باي­لانىستى ەكى تەاتردىڭ ەكى وبلىسقا كوشىرىلگەنى ءمالىم. 1972 جىلى تورعايدا شاڭىراق كوتەرگەن س. قوجام­قۇلوۆ اتىنداعى سازدى دراما تەاتر بۇگىندە جەزقاز­عاندا. ال 1992 جىلى اشىلعان سول كەزدەگى ا. بايتۇر­سىنوۆ اتىنداعى تەاتر قازىر قوستانايداعى ءى. وماروۆ اتىنداعى تەاترعا قوسىلىپ, كورەرمەندەرىن ونەرمەن سۋسىنداتۋدا. سونىمەن, ارقالىقتا قايتادان ءوسىپ, وركەندەپ تامىر جايعان ءبىزدىڭ قالالىق تەاتر ەندى ەل سەنىمىنە يە بولىپ, بۇگىندەرى وبلىستىق دەڭگەيدە حالىققا قىزمەت ەتۋدە. بۇعان دا تاۋبە دەيمىز. قازىر ەلىمىز تەاترلارىندا رەجيسسەرلەر جەتكىلىك­سىزدىگى بايقالادى. ءبىز مۇنداي قيىندىقتان شىعۋعا بەيىمدەلىپ الدىق. ماسەلەن, جاس تا بولسا باس بولا بىلگەن ءاليا سادىقوۆا توسىن شەشىمدى بىرنەشە قويى­لىمدارىمەن ەرەكشەلەنگەن ەدى. قازىر ول قالالىق مادەنيەت سارايىنىڭ ديرەكتورى بولىپ ىستەيدى. جىل سايىن ۇلكەن تەاترلاردان رەجيسسەرلەر شاقى­رىپ, تۇشىمدى سپەكتاكلدەر قويۋ مۇمكىندىگىن پايدالانۋدامىز. ماسەلەن, “تارلان” سىيلىعىنىڭ لاۋرەتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى جانات حاجيەۆ قويعان ع. مۇسىرەپوۆتىڭ “قىز-جىبەگى”, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى دوسجان جانبوتاەۆتىڭ “تالانعان تاعدىرى”, ع. ارىنوۆتىڭ قويعان م. اۋەزوۆتىڭ “بايبىشە, توقالى”, قازاق­ستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ارتىستەرى ت. راقيشەۆا مەن س.قارابالين قويعان ت. نۇرماعانبەتوۆتىڭ “بەس بوي­داققا ءبىر تويى”, ت. تەمەنوۆ پەن س.سماتاەۆتىڭ “كوگىلدىر تاكسي”, س. قاسىمبەكتىڭ “ايالاشى مەنى... ايالاشى” قويىلىمدارى جالپاق جۇرتقا تەاتر ارتىستەرىنىڭ كەڭ مۇمكىندىكتەرىن اشىپ بەرۋگە ىقپال ەتكەن ەدى. شىڭدالۋ, شىنىعۋسىز كورەرمەندەر تالعامىنان شىعۋ استە مۇمكىن ەمەس. بۇل رەتتە تالاي رەسپۋبلي­كالىق, وبلىستىق دەڭگەيدەگى تەاترلار فەستيۆالىنە قاتىسىپ, بىرنەشە رەت ولجا الىپ قايتقانىمىز كوڭىلگە مەدەت. پەتروپاۆلدىق, قوستانايلىق, استانا­لىق, كوكشەتاۋلىق كورەرمەندەردىڭ تالقىسىنا سالىنعان قويىلىمدارىمىز جوعارى باعالانعانىن ءاردايىم ماقتان ەتەمىز. ويتكەنى, وسى وڭىرلىك تەاتر فەستيۆالدەرىنە كىلەڭ ىعاي مەن سىعايلار قاتىسىپ, كۇش سىناسقان بولاتىن. مۇندايدا تۇتاس تەاتر نامىسى قورعالۋى ءوز الدىنا, جەكەلەگەن اكتەرلەر دە وزا شاۋىپ بايگەلەرگە ىلىككەن بولاتىن. مىسالى, ورىنباسار قويباعاروۆ, بولتىرىك مولداشەۆ, نۇر­عالي ورازبەك سەكىلدى تار­لان­دارىمىز ەرەكشە كوز­گە ءتۇستى. بۇل دا بولسا جالپى ءوسۋىمىزدىڭ نىشا­نى بولسا كەرەك. تەاتر تىرەگى – ءارتىس­تەر دەسەك, ر.بايكوبەن, ك.اح­مەتوۆا, ب.ورداباەۆا, گ.قوي­شىعۇلوۆا, ە.باراقوۆ, ق.ءاب­­­­­­دى­بەكوۆ, و.نۇر­­­­­عالي, و.قوي­با­عا­روۆ, ءا.مانەتوۆ, ب.مول­داشەۆ سياقتى كورەر­مەن­دەر ىقى­لاسىنا بولەنىپ ءجۇر­گەن­دەر­دەن ءالى دە مول ءۇمىت كۇتە­مىز. الماتىنىڭ ت.ءجۇر­گەنوۆ اتىنداعى ونەر ينس­تيتۋتىن بىتىرگەن تالعان بەكتىڭ اياق الىسى دا قۋان­تادى. ال ارنايى شاقىرتۋ­مەن كەلىپ, تەاتر ۇجىمىنا ءدارىس وقيتىن ەلى­مىزدىڭ بەل­گىلى اكتەر­لەرىنەن ۇيرە­نىپ-ءبىلىپ, تاجىريبە جيناقتاۋ ءۇردىسى ودان ءارى جالعاسىن تابۋدا. قوستاناي وبلىسىنىڭ اكىمى س.ۆ.كۋلاگين مەن وب­لىس­تىق مادەنيەت باس­قار­ما­سى­نىڭ باستىعى س.ب.ءبورى­­باەۆا­نىڭ تەاترعا دەگەن قامقورلىعىن ءار­دايىم سەزىنىپ كەلەمىز. ۇجىم­عا ار­نايى اۆتوبۋس ءبولىپ, عي­ما­رات­تى جەڭىل جوندەۋدەن وتكىزدى. وبلىس ورتالىعىنا بارىپ ونەر كورسەتۋگە ءمۇم­كىن­دىك تۋعىزدى. ال ولاردىڭ كۇردەلى جوندەۋگە كومەكتەسەمىز دەگەن ۋادەسى دە ءبىزدى ءبىر سەرپىلتىپ تاستادى. قانات­تانىپ ءجۇرمىز قازىر. بيىلعى جىلى استانا, الماتى قالالارىنىڭ ونەر وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن بىرنەشە جاستاردى تەاترعا شاقىرىپ وتىرمىز. قالا اكىمى تەمىرجان تولەۋباەۆ ءبىزدىڭ بۇل باستامامىزدى قولداپ, قۋاتتاپ وتىر. ءۇي-جايدان كومەكتەسكىسى بار. ول كىسىنىڭ اكىمدىك اپپارا­تىن ەرتىپ كەلىپ, ءاربىر جاڭا پرەمەرانى تاماشالاۋعا ۋاقىت تاۋىپ جۇرگەنى ءبىزدى تىڭ ىزدەنىستەرگە ىنتا­لاندىرا تۇسۋدە. وسىنداي ابزال قاسيەت ۇلتىمىزدىڭ دارا تۇلعاسى وزبەكالى جانىبەكوۆ اعامىزعا ءتان بولاتىن. بيىل تەاترىمىزدىڭ ون جىلدىعىن اتاپ وتپەك­پىز. وسى مەرەيلى داتاعا وراي قازاقستاننىڭ ءبىراز قالالارىن ارالاپ, ونەرىمىزدى پاش ەتسەك دەگەن ويى­مىز بار. سونداي-اق, ءبىزدىڭ ۇجىمنىڭ ەلىمىزگە بەلگىلى تورعايلىق اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعار­ما­شىلىعىن ارقاۋ ەتكەن تەاترلاندىرىلعان كورىنىستەر جاساۋى دا تالعامپاز كورەرمەندەردىڭ ىقىلاسىن وياتتى. ماسەلەن, ت.ابدىك, ق.سارسەكەەۆ, س.دوسا­نوۆ, س.تۇر­عىن­بەكوۆ, ن. مۇقاتوۆ, ق. ءابىل شىعار­ما­شىلىعى ءار قىرىنان ناسيحاتتالدى. كەلەشەكتە دە اۆتورلارى قاتىس­تىرى­لاتىن مۇنداي كەزدەسۋلەردى جۇيەلى تۇردە وتكىزبەكپىز. ­ قازىر تەاتردىڭ باس رەجيسسەرى ايگۇل ءبايادىلوۆا ۇلكەن شىعارماشىلىق ىزدەنىس ۇستىندە. ونىڭ ونەر الەمىن وزىندىك كورۋى مەن ءتۇيسىنۋى, جاڭاشا تراك­توۆكاسى, ەتنوگرافيالىق پايىمداۋى ءوزى قويعان قويىلىمداردان ايقىن سەزىلەدى. جاستىق جالىنمەن ءاربىر قويىلىمعا جاپىرىلا كىرىسىپ كەتەتىن ۇجىم­نىڭ زور تالعامعا ساي بيىكتەن كورىنە بەرەتىنىنە سەنىم مول. وتاركۇل مۇقاتوۆا, ارقالىق قازاق جاسوسپىرىمدەر تەاترىنىڭ ديرەكتورى, قر مادەنيەت قايراتكەرىقوستاناي وبلىسى.