وتىرىستى اشقان الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەرجان سالتىباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ماۋسىم ايىندا وتەتىن شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ءسامميتى حالىقارالىق قاتىناستار مەن جاھاندىق ەكونوميكانىڭ تۇراقسىز كەزەڭىندە وتپەك.
«قازىرگى تاڭدا قاتاڭ سانكتسيالىق سوعىس پەن گەوساياسي تەكەتىرەستىڭ تەرەڭدەگەنىنە كۋا بولىپ وتىرمىز. بۇل, الەمدەگى ستراتەگيالىق تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا نۇقسان كەلتىرەتىن فاكتور ەكەنى ءسوزسىز. وسىنداي كەزەڭدە شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ كەڭ كولەمدەگى ورتالىق مودەلىن قالىپتاستىرۋ جونىندەگى كوزقاراستارى ماڭىزدى بولماق», دەدى ە.سالتىباەۆ.
ول سونداي-اق شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىن الەم مويىنداعانىن جانە ونىڭ بەدەلى جوعارى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. استانادا بىلتىر وتكەن شۇى سامميتىندە ۇيىمعا ءۇندىستان مەن پاكىستاننىڭ تولىققاندى مۇشە بولىپ كىرگەنىن ەسكە سالدى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل ۇيىم اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋگە ءارى الەۋەتىن ارتتىرۋعا سەرپىن بەرەدى. ە.سالتىباەۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر سانىنىڭ ارتۋىنان قاۋىپتەنۋدىڭ قاجەتى شامالى.
«شىۇ جالپىعا تانىلعان جانە بەدەلدى بىرلەستىك رەتىندە قۇرىلدى. ۇيىم ەۋرازيالىق كەڭىستىكتە قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدەگى باستى تەتىكتەردىڭ ءبىرى سانالادى. شانحاي ديالوگىنا قاتىسۋشىلار وزەكتى سىن-قاتەرلەرگە بىرلەسىپ قارسى تۇرۋدىڭ ءتيىستى الاڭىن قۇرا الدى», دەدى ينستيتۋت ديرەكتورى.
بۇدان بولەك, ە.سالتىباەۆ ۇيىم اياسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق سالانىڭ جان جاقتى تەرەڭدەپ كەلە جاتقانىنا توقتالدى. سونداي-اق مادەني-گۋمانيتارلىق سالاداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ نىعايا ءتۇسۋى ءوزارا ىقپالداستىق پەن ءىس-قيمىل الەۋەتىن كەڭەيتەتىنىن جەتكىزدى.
ء«ۇندىستان مەن پاكىستان ۇيىمعا تولىققاندى مۇشە بولىپ قابىلدانعان استانا ءسامميتىنىڭ تاريحي ءمانىن اتاپ وتكەن ءجون. شىۇ-نىڭ كەڭەيۋى ۇيىمنىڭ ىنتىماقتاستىعىن تەرەڭدەتىپ, الەۋەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن ماڭىزدى سەرپىن بەرەدى. ايتسە دە, قاتىسۋشىلار سانىنىڭ ارتۋى كەلىسىمگە كەلۋ مەن شەشىم قابىلداۋدى قيىنداتادى دەگەن پىكىر ايتىلۋدا. مۇنداي قاۋىپتىڭ وبەكتيۆتى سيپاتقا يە ەكەنىن ەسكەرۋىمىز قاجەت», دەدى ە.سالتىباەۆ.
ءوز كەزەگىندە شىۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى ايزادا سۋباقوجاەۆا قازىرگى تاڭدا «ۇلكەن ەۋرازيالىق سەگىزدىك» فورماتىنداعى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ءبىرىنشى سامميتىنە جان-جاقتى دايىندىق جۇرگىزىپ جاتقانىن جەتكىزدى.
ء«اربىر سامميتتە ۇيىمنىڭ دامۋ تاريحىنىڭ جاڭا تاراۋلارى جازىلىپ, جاڭا مىندەتتەر قويىلادى. الداعى سامميت جۇمىسىندا شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى ۇيىمدى جاڭا فورماتتا ودان ءارى دامىتۋدىڭ مىندەتتەرىن, حالىقارالىق جانە وڭىرلىك وزەكتى ماسەلەلەردى قاراستىرادى», دەدى ول.
ا.سۋباقوجاەۆانىڭ سوزىنە قاراعاندا, ماۋسىم ايىندا قىتايدىڭ تسينداو قالاسىندا وتەتىن سامميت ءوڭىر مەن الەمدەگى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى قولداۋعا, ۇيىم اياسىنداعى كوپجاقتى ءوزارا ءىس-قيمىلدى تەرەڭدەتۋگە ايرىقشا ۇلەس قوسادى.
فورۋم جۇمىسى بارىسىندا ساراپشىلار ۇيىمنىڭ قازىرگى كەزدەگى جاعدايىن باعامداپ, الدا كەزدەسۋى ىقتيمال سىن-تەگەۋرىندەر مەن دامۋ قارقىنىن تالقىلادى. سونداي-اق شىۇ-نىڭ گەوساياسي ماڭىزدىلىعى مەن ءرولى, قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋ, ساۋدا-ەكونوميكالىق, ينۆەستيتسيالىق, كولىك جانە تۋريزم سالاسىنداعى ارىپتەستىكتى نىعايتۋ ماسەلەلەرى ءسوز بولدى. وتىرىسقا قاتىسۋشىلاردىڭ بارلىعى جيىننىڭ ءوزارا سەنىمگە نەگىزدەلگەنىن ايتا كەلە, ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا, كۇن تارتىبىندەگى ەڭ ماڭىزدى پروبلەمالاردى بىرلەسە شەشۋگە ۋاعدالاستى.
جالپى, شىۇ فورۋمى 2006 جىلدان بەرى تۇراقتى وتكىزىلىپ كەلەدى. جيىن ۇيىم ءسامميتى قارساڭىندا ۇيىمداستىرىلاتىن ماڭىزدى شارالاردىڭ ءبىرى سانالادى. بيىلعى فورۋم جۇمىسىنا قىتاي, رەسەي, ءۇندىستان, پاكىستان, يران, اۋعانستان, بەلارۋس جانە ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنەن كەلگەن دەلەگاتتار قاتىستى.
ءىس-شارا بۇگىن دە جالعاسادى. فورۋم قورىتىندىسى بويىنشا حاتتاماعا قول قويىلماق. سونىمەن قاتار الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتى مەن شىۇ ەلدەرىنىڭ جەتەكشى ساراپتامالىق ورتالىقتارمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋم بەكىتىلەدى دەپ جوسپارلانعان.
اباي اسانكەلدى ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
