وتانىنا ادال جاۋىنگەر وسپانوۆتىڭ وت ورنىندا قالعان ۇلى اقىن, نەمەرەسى مارات پەن قىزى نادەجدادان تۋعان جيەنى ۆەنەرا رەسەيدەگى باۋىرلاستار زيراتىندا جاتقان اكە رۋحىنا تاياۋدا تاعزىم ەتە باردى. قالا كۇنى مەن اۋداندى فاشيست باسقىنشىلارىنىڭ شەڭگەلىنەن ازات ەتۋ كۇنىنە ورايلاستىرىلعان شارادا بريانسك وبلىسىنىڭ زلىنكوۆ اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى مارات وسپانوۆتىڭ اتاسىنىڭ سوعىسقا دەيىنگى تاعدىرى مەن قازا بولعان جەرىن قالاي ىزدەگەنى تۋرالى اڭگىمەسىن ىلتيپاتپەن تىڭدادى. بۇل كەيىننەن جوعالعان جاۋىنگەر جونىندە اتالعان اۋداننىڭ «زناميا» گازەتىندە جارىق كورگەن «مۇقاش وسپانوۆ: اتا, اكە, مۇعالىم جانە جاۋىنگەر» اتتى ماقالاعا ارقاۋ بولدى.
ءيا, تۋعان تۇتىنىنەن جىراقتا, بوگدە جەردە, قان مايداندا شەيىت بولعان ەرلەردىڭ رۋحى ءاردايىم بيىك. بايتاق رەسەيدە, ۋكراينادا, بەلورۋسسيادا, بالتىق جاعالاۋىندا نەمەسە كەڭەس جاۋىنگەرلەرى ازات ەتكەن شىعىس ەۋروپا ەلدەرىندە بولسىن, ولار بەيبىت ءومىر ءۇشىن قولعا قارۋ الدى, جان اياماي شايقاستى, قۇربان بولدى. «ەر ەسىمى – ەل ەسىندە», «ەشكىم دە ەشقاشان ۇمىتىلمايدى» دەگەن سياقتى ءتۇرلى تاقتالارعا, ەسكەرتكىشتەرگە, مەموريالدارعا تاڭبالانعان سويلەمدەر سول وتتى جىلدارعا تاعزىمسوز بولىپ ەرلىكتىڭ تۋىن جەلبىرەتە بەرەرى انىق.
قازاق ەلىنەن كەلگەن قوناقتاردى اۋدان باسشىسى ا.گريششەنكو, اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باسشىسى ا.ماكارەنكو, زلىنكا قالاسىنداعى مەكتەپ ديرەكتورلارى قۇرمەتپەن قارسى الدى. باۋىرلاستار زيراتىنداعى سالتاناتتى شارادا قالا مەكتەپتەرىنىڭ جاس ۇلاندارىنان قۇرالعان قۇرمەتتى قاراۋىل ساپ تۇزەپ, قالا قوناقتارى مەن مۇعالىمدەرى, ارداگەرلەر, تىل ەڭبەككەرلەرى جينالدى. جەرگىلىكتى باسشىلاردىڭ جان تەبىرەنتەرلىك سوزىنەن سوڭ اعا لەيتەنانت مۇقاش وسپانوۆتىڭ ۇلى اقىن جانە نەمەرەلەرى مارات پەن ۆەنەرا اكە ەسىمى جازىلعان ەسكەرتكىشكە گۇل شوقتارىن قويىپ, مايداننان قايتپاعان ەرلەردى ۇنسىزدىكپەن ەسكە الىستى. ال جاس ۇلاندار بەيبىتشىلىك ءۇشىن جان قيعان جاۋىنگەرلەر رۋحىنىڭ قۇرمەتىنە اۋەگە ءۇش دۇركىن وق اتتى.
وسىعان دەيىن وسپانوۆتىڭ سوڭىندا قالعان وتباسى وتاعاسىنىڭ قاي جەردە جەرلەنگەنىن, ءتىپتى قالاي قازا تاپقانىن بىلمەي كەلگەن ەدى. رەسەي فەدەراتسياسى ورتالىق ءارحيۆى ارقىلى ولار اتالارىنىڭ 1943 جىلدىڭ 3 قاراشاسىندا قازا تاپقانىن ءھام جەرلەنگەن جەرىن انىقتادى. وسىلايشا, بۇعان دەيىن بەلگىسىز سولدات بولىپ كەلگەن مۇقاش وسپانوۆ تۋرالى دەرەكتەر 72 جىلدان كەيىن ءمالىم بولىپ وتىر. ارينە اكە بەينەسىن جادىندا ماپەلەپ كەلگەن كەز كەلگەن پەرزەنت اعىل-تەگىل كوز جاسىن توككىسى, زارىعىن باسقىسى, اكە رۋحىنا تاعزىم ەتكىسى كەلەدى. بابا رۋحى بايىز تاپقان باۋىرلاستار زيراتىنا بارىپ, پەرزەنتتىك پارىزدى وتەۋگە بەل بايلاعان جاۋىنگەردىڭ بالالارى ويداعىلارى ورىندالعانىنا ءبىر ءسات جىلادى دا, كۇلدى دە, الاي-تۇلەي سان سەزىمدى وتكەردى. «ەشتەن كەش جاقسى» دەگەن وسى بولسا كەرەك.
«اكەمدى تاپقانىما سەنەر-سەنبەسىمدى بىلمەدىم. ءتىپتى ءجۇزىن بىلمەسەم دە قاتتى تولقىدىم. ول 1941 جىلى مايدانعا اتتانعاندا بار-جوعى 3 جاستا ەدىم. انامىز قولىنداعى 4 بالاسىمەن قالدى, وعان وتە اۋىر بولدى. ۇيگە «حابار-وشارسىز كەتتى» دەگەن جازۋى بار قارالى قاعاز كەلگەندە انامنىڭ قالاي جىلاعانى ەسىمدە. مىنە, ۇزاق جىلدان كەيىن زلىنكا قالالىق قورىمىنىڭ ىشىنەن باۋىرلاستار زيراتىن ىزدەپ كەلدىك. قورشاۋى الاسا, جانىندا اسەم قايىڭدار بوي تۇزەگەن, گۇلدەر ەگىلگەن ەكەن. ەسكەرتكىش تاقتادا ونداعان ەسىم جازىلىپتى, ەندى اكەمنىڭ ەسىمى دە جازىلدى. ونىڭ رۋحىمەن سويلەسكەندەي بولدىم, تۋعاندارىم وڭاشا قالۋىما مۇمكىندىك بەردى, بار شەرىمدى تارقاتتىم. ونسىز قالاي ءومىر سۇرگەنىمىزدى, سوعىس ۋاقىتىندا قانداي قيىندىق بولعانىن, سۋىققا توڭعانىمىزدى, اشتىقتى... قازىر قالاي ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىمىزدى دا ايتتىم. اكەسىز وسسەك تە, اكەمىزدىڭ باتىر بولعانىنا ءشۇبامىز بولعان جوق. ول 1941 جىلى قازىرگى استانا, بۇرىنعى اقمولا قالاسىندا قۇرىلعان 387-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 471 جەكە مەديكو-سانيتارلىق باتالونىنىڭ پوليترۋگى رەتىندە مايدانعا اتتانعان بولاتىن», دەيدى بۇگىندە سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە اياق باسقالى تۇرعان اقىن مۇقاش ۇلى.
وتباسى مۇقاش وسپانوۆتىڭ اسكەري تاعدىرى جايلى مۇلدە حابارسىز بولعانىن ايتتىق. اسكەري-مەديتسينالىق ءارحيۆتىڭ دەرەگى بويىنشا, پوليترۋك مۇقاش وسپانوۆ 1943 جىلى 3 قاراشادا سول اياعىنىڭ مينا جارىقشاعىنان جارالانۋىنىڭ سالدارىنان بولعان جۇقپالى سەپسيس پەن يشەميالىق اسقىنۋدان قايتىس بولعان ەكەن. وكىنىشتىسى, مايدانعا شىعارىپ سالعاننان كەيىنگى سونشالىق سارعايعان جىلدار ىشىندە جاۋىنگەردىڭ ءتۇتىنىن تۇتەتىپ, شاڭىراعىن قۇلاتپاي ۇستاعان جارى التىنجان, بالالارى روزا, نادەجدا, ۋران اكە تاعدىرىن بىلمەستەن دۇنيەدەن ءوتتى. وسى جىلدار ىشىندە ولار جارى مەن اكەلەرىنىڭ ماقتان تۇتار ازامات بولعانىنا سەنسە دە, ء«ىز-ءتۇزسىز كەتتى» دەگەن جاپسىرمامەن ءومىر ءسۇردى. بۇل سوعىس اياقتالعاننان كەيىنگى جىلدارى دا «وپاسىزدىق پەن قاشقىندىققا» بالاناتىن اۋىر ءسوز-تۇعىن. مايدانگەرلەرگە قۇرمەت كورسەتىلگەندە كورشىلەرى تۋعان-تۋىستارىنىڭ ەرلىكتەرىن ماقتان تۇتىپ جاتسا, اكە تاعدىرىنىڭ بەلگىسىزدىگى بۇلاردىڭ اۋزىن بۋاتىن. البەتتە, حابار-وشارسىز كەتكەندەردىڭ وتباسىلارى مىڭداپ سانالادى. ولار دا بۇل كۇيدى تالاي باستان كەشكەن بولار, ءسىرا...
ارحيۆتەن تابىلعان قۇجاتتارعا سۇيەنسەك, مۇقاش وسپانوۆ 1903 جىلى دۇنيەگە كەلگەن ەكەن. اتا-اناسىنان ەرتە ايرىلعانىمىن 1917-1920 جىلدارى سەمەيدىڭ تاتار پريحودسكوە ۋچيليششەسىندە جانە كەشكى پەدتەحنيكۋمدا وقىپ ءبىلىم الادى. 17 جاسىندا اۋىل مەكتەبىندە مۇعالىم بولىپ جۇمىس ىستەي باستايدى. 1924 جىلى م.وسپانوۆقا سەمەيدەگى باستاۋىش مەكتەپتى باسقارۋ سەنىپ تاپسىرىلادى. 1931 جىلى ساۋاتسىزدىقتى جويۋ ماقساتىندا قاراعاندى قالاسىنا جىبەرىلدى. قاراعاندى ول كەزدە سەمەي گۋبەرنياسىنا قارايتىن. 1938 جىلعا دەيىن قاراعاندى قالالىق حالىقتىق ءبىلىم بولىمىنە جەتەكشىلىك ەتىپ, 1939 جىلدان باستاپ مايدانعا اتتانعانعا دەيىن قاراعاندى وبلىسىنداعى بكپ (ب) لەنين اۋداندىق كوميتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋ-ينسپەكتورلىق ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىندە بولدى. ارينە كەڭەس وكىمەتى ەندى ورناپ جاتقاندىقتان اعارتۋ سالاسىنىڭ احۋالى ول جىلدارى وتە كۇردەلى بولعانى بەلگىلى. اسىرەسە مۇعالىمدەر مەن باسقا دا ينتەلليگەنتسيا وكىلدەرىنىڭ كوزقاراسىنا بايلانىستى قۋدالاۋلار, جازىقسىز جاپا شەگۋگە سوقتىراتىن جاعدايلار ءجيى بولىپ جاتقان كەزدە پەداگوگيكا سالاسىنداعى تاباندى ەڭبەگىمەن م.وسپانوۆ وزىنە تاپسىرىلعان جۇمىستى ابىرويمەن اتقارا ءبىلدى. سەمەي جانە قاراعاندى قالالىق كەڭەستەرىنىڭ حالىق دەپۋتاتى, سەمەي گۋبەرنياسى سوتىنىڭ حالىق قوسشى ءبيى, IV بۇكىلقازاقستاندىق اعارتۋ قىزمەتكەرلەرى سەزىنىڭ دەلەگاتى, I بۇكىلقازاقستاندىق مادەني قۇرىلىس قىزمەتكەرلەرى سەزىنىڭ دەلەگاتى بولىپ سايلاندى. «ورنىندا بار وڭالار» دەگەن. بۇگىندە مۇقاشتىڭ سوڭىندا قالعان 4 بالادان 12 نەمەرە, 27 شوبەرە ءوربىپ, ىرگەلى اۋلەتكە اينالدى.
– ءبىز ءۇشىن اتامىزدىڭ ادالدىعىن ايگىلەۋ وتە ماڭىزدى ەدى. بالكىم بۇل دا وسى جىلدار بويى بىزگە كۇش-قۋات بەرگەن بولار, – دەيدى نەمەرەسى, زاپاستاعى ادىلەت پولكوۆنيگى مارات وسپانوۆ. ول اسكەري پروكۋراتۋرا گارنيزونىندا تەرگەۋشىدەن باستاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسى اسكەري پروكۋرورىنىڭ ورىنباسارلىعىنا دەيىنگى ابىرويلى جولدى ءوتتى. قورعانىس جانە ادىلەت مينيسترلىكتەرىندە ءتۇرلى جەتەكشى لاۋازىمدا بولىپ, دەنساۋلىعىنا بايلانىستى زاپاسقا شىقتى. اعاسى ورال دا وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىنىڭ سوڭىندا اكە جولىن جالعاپ, قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسكەن بولاتىن. ۇزاق جىلدار بويى مۇعالىم, بالالار ءۇيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى جانە بىرنەشە مەكتەپتىڭ ديرەكتورى بولىپ ەڭبەك ەتكەن ورال «جوعارى ساناتتى مۇعالىم», «قازاقستان رەسپۋبليكاسى اعارتۋ سالاسىنىڭ ۇزدىگى» اتاندى. توقسانىنشى جىلداردىڭ توقىراۋىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنا اۋىسىپ, بۇگىندە شارۋا قوجالىعىن دوڭگەلەتىپ وتىر.
مۇقاش وسپانوۆتىڭ اسكەري قىزمەتى تۋرالى تولىمدى اقپاراتقا قول جەتكىزۋ ۇرپاعى ءۇشىن دە قيىنعا ءتۇستى. قۇجاتتاردىڭ كوبى اسكەري بولىمشەلەر مەن ۇرىس جولدارى تۋرالى اقپاراتتىڭ قۇپيالىعىنا بايلانىستى مۇلدەم جابىق بولدى. سوڭعى جىلدارى وسى كەلەڭسىزدىكتىڭ كوبەسى ءسال دە بولسا سوگىلگەندەي. اسىرەسە ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا قازا تاپقان نەمەسە حات-حابارسىز كەتكەن مايدانگەرلەر تۋرالى اقپاراتتار جيناقتالعان «مەموريال» كومپيۋتەرلىك بانكىنىڭ قۇرىلۋى مەن مەملەكەت تاراپىنان دا قولداۋ كورسەتىلىپ وتىرعانى تالاي سارعايعان ۇمىتتەردىڭ وتىن جاقتى. وسى ورايدا 48-ارميانىڭ 31 جەكە ءاۆتوموبيلدى-سانيتارلىق روتاسىنىڭ اسكەري كوميسسارى, اعا لەيتەنانت مۇقاش وسپانوۆتىڭ دا دەرەگى تولىعا تۇسۋىنە اتالعان ورتالىق جاردەمدەسىپ, ونىڭ ءارى قاراي ىندەتە ناقتىلانۋىنا بريانسك وبلىسى نوۆوزىبكوۆ اۋدانارالىق اسكەري كوميسسارياتىنىڭ قوسقان ۇلەسى زور ەكەنىن دە ايتا كەتكەن ءلازىم.
ءيا, قارا جەر قۇشاعىنا العان ءالى قانشاما بەلگىسىز جاۋىنگەر بار دەسەڭىزشى!.. سوعىستىڭ جازىلماس قاسىرەتى دە سوندا ەمەس پە؟!
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»
