جالپى, قازاقستان تاۋەلسىز ەل رەتىندە ءوزىنىڭ دەربەس اسكەرىن قۇرۋ ءىسىن 1992 جىلدىڭ 7 مامىرىندا پرەزيدەنتتىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قورعانىس مينيسترلىگى ەتىپ قايتا قۇرۋ تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارۋلى كۇشتەرىن قۇرۋ تۋرالى» جارلىقتارى شىققاننان كەيىن باستاپ كەتتى. وسى كۇنى ەلىمىزدىڭ اۋماعىنداعى كسرو اسكەري كۇشتەرىنىڭ ەسەبىندەگى مەكەمەلەر, بولىمدەر, قۇرامالار, ۇيىمدار, پوليگوندار, ساقتاۋ بازالارى, قويمالار, جىلجيتىن جانە جىلجىمايتىن اسكەري م ۇلىكتەر قازاقستان قۇزىرەتىنە بەرىلدى. تاعى ءبىر ەسكە تۇسىرە كەتەر جايت, ءدال سول كۇنى گەنەرال-لەيتەنانت ساعادات نۇرماعامبەتوۆكە گەنەرال-پولكوۆنيك شەنى تاپسىرىلدى جانە ول ەلىمىزدىڭ قورعانىس ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالدى.
سودان بەرگى ارالىقتا ەل اسكەرىن قالىپتاستىرۋ جۇمىستارى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلدى. بۇل ورايدا, دالىرەگى قازاقستان اسكەرىن زاماناۋي تۇرعىدا دامىتۋ ماسەلەسىندە جاڭا تالاپتار مەن قازىرگى تاڭداعى قاۋىپ-قاتەرلەر بارىنشا ەسكەرىلدى. سونداي-اق الەمدىك جانە ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ شارالارىنا ەلىمىزدىڭ بەلسەنە قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتۋ باعىتىنا دەن قويىلدى. بۇل جۇمىستاردى ناتيجەلى جۇرگىزۋ, قارۋلى كۇشتەرىمىزدىڭ زاماناۋي سيپاتىن انىقتاۋ, ونىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق نەگىزىن قۇرۋ جانە باسقا دا اسا ماڭىزدى مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 1993 جىلى اقپاندا ەلىمىزدىڭ ءبىرىنشى اسكەري دوكتريناسى قابىلداندى. وعان قازاقستان اسكەرىن قۇرۋ قاعيداتتارى ەنگىزىلدى. بۇل قۇجات اسكەرىمىزدى زاماناۋي تۇرعىدا دامىتۋعا جول اشتى.
ودان كەيىنگى ۋاقىتتا, ياعني 2000 جىلعى اقپاندا ەكىنشى اسكەري دوكترينا بەكىتىلدى. ول قارۋلى كۇشتەردى قۇرۋ جانە رەفورمالاۋدىڭ باسىم باعىتتارىن ناقتىلادى. ال 2007 جىلى ناۋرىزدا قابىلدانعان اسكەري دوكترينادا وڭىرلىك قولباسشىلىقتار اسكەرلەرىنىڭ بەلگىلەنگەن ايماقتاردا اسكەري قاۋىپسىزدىك مىندەتتەرىن شەشۋ ماسەلەلەرىندەگى دەربەستىگىن قامتاماسىز ەتۋ جايى ايقىندالدى. ناقتىلاي ايتقاندا, ەل اسكەرىنىڭ بۇگىنگى دەڭگەيگە جەتۋى مەملەكەت باسشىسىنىڭ قورعانىس سالاسىن نىعايتۋعا بايلانىستى بەلگىلەپ بەرگەن باسىمدىقتارى مەن مىندەتتەرىنىڭ ورىندالۋى ارقاسىندا جۇزەگە استى.
بۇگىندە قارۋلى كۇشتەرىمىز ءۇش ءتۇرلى قۇرىلىمنان تۇرادى. ولار: قۇرلىقتاعى اسكەر, اۋە قورعانىسى كۇشتەرى جانە اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى. بۇلاردىڭ الەۋەتى ۇلعايتىلدى. ستراتەگيالىق تۇرعىدا داعدارىستىق جاعدايلار ورىن العان كەزدە نەگىزگى مىندەتتەردى شەشۋگە قاتىسۋ ءۇشىن جوعارى دەڭگەيلى اسكەري توپتار, كەز كەلگەن قاۋىپ-قاتەرگە قارسى جەدەل ارەكەت ەتەتىن ارنايى وپەراتسيا توبى, كيبەركەڭىستىكتە قاۋىپ-قاتەرگە قارسى ءىس-قيمىل ماقساتىندا اقپاراتتىق كۇرەس كومپونەنتى قۇرىلدى. سونداي-اق مەملەكەتتىڭ اۋماقتىق قورعانىس سالاسىن بىرىكتىرۋ ءۇشىن قارۋلى كۇشتەر قۇرامىنداعى اۋماقتىق اسكەرلەردىڭ باسقارۋ ورگانى پايدا بولدى. قۇرىلىمنىڭ بارلىق ساتىلارى قامتىلا وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ اسكەري وقۋ ورىندارى ارقىلى ماماندار دايىنداۋ ءىسى جولعا قويىلدى.
وسى ارادا ءسال شەگىنە سويلەسەك, 1991 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي قازاقستان اۋماعىندا كسرو قارۋلى كۇشتەرى اسكەرلەرىنىڭ قۇرامىندا جالپى سانى 200 مىڭداي ادام بولعان ەكەن. العاشقى كەزدە, اسىرەسە مامان ماسەلەسىن شەشۋ قيىن بولدى. ويتكەنى ءوز اسكەرىمىزدى جاساقتاۋ باستالعان كەزەڭدە قازاقستاندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن كوپتەگەن وفيتسەرلەر اسكەري بورىشتارىن تمد-نىڭ وزگە مەملەكەتتەرىندە جالعاستىرۋعا نەمەسە زاپاسقا شىعۋعا شەشىم قابىلداعان-دى.
دالىرەگى, كەزىندە كسرو-نىڭ ورتاق ارمياسىندا قىزمەت ەتكەن وفيتسەرلەر ءوز ەلدەرىنە جول تارتتى. سونىڭ سەبەبىنەن ەكى جارىم جىل كولەمىندە, ياعني 1992 جىلعى مامىردان 1995 جىلعى قاڭتارعا دەيىن وفيتسەرلەردىڭ كەتۋ دەڭگەيى تىزىمدىك قۇرامنىڭ 89 پايىزىن قۇرادى. وسىدان كەلىپ, قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىندە اسكەري مامانداردىڭ تاپشىلىعى تۋىندادى. بۇل تۇيتكىلدى شەشۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن شارۋا ەدى.
سودان بىلىكتى, كاسىبي مامانداردى دايارلاۋعا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ماڭىز بەرىلدى. نەگىزىندە زاماناۋي الەۋەتتى ارميا جاساقتاۋ اسكەري تەحنيكالاردى, قارۋ-جاراقتى جەتىلدىرۋمەن قاتار, كاسىبي, جاڭا اسكەري بۋىندى تاربيەلەۋگە تىكەلەي بايلانىستى ەكەنى بەلگىلى. وسى ورايدا 26 جىل ىشىندە ەلىمىزدە ۇلتتىق اسكەري مامانداردى دايارلاۋ جۇيەسى ءوز دەڭگەيىندە قالىپتاستى. اسكەري باعىتتاعى وقۋ ورىنداردىڭ وقۋ-تاربيەلىك ۇدەرىسىنە وزىق تەحنولوگيالار ەنگىزىلدى, مامانداردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن كوتەرۋ ءۇشىن وقۋ-ادىستەمەلىك بازا كەڭەيتىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا اسكەرىمىز ءىس جۇزىندە جاڭادان قۇرىلدى, ەلىمىزدىڭ گەنەرالدارى مەن وفيتسەرلەرىنىڭ جاڭا ءارى تۇتاس بۋىنى ءوسىپ شىقتى.
بىلىكتى, كاسىبي اسكەري ماماندار دايارلاۋ ىسىنە از-كەم توقتالا كەتەر بولساق, ول ء«بىلىم بەرۋ تۋرالى» زاڭدا كوزدەلگەن بەس دەڭگەيدى قامتيدى. ولار: ورتا ءبىلىم, تەحنيكالىق جانە كاسىبي ءبىلىم – ماگيستراتۋرا جانە دوكتورانتۋرا, قوسىمشا ءبىلىم – اسكەري كافەدرا, قايتا دايارلاۋ جانە بىلىكتىلىكتى كوتەرۋ. ورتا ءبىلىمدى استانا, الماتى, قاراعاندى جانە شىمكەنت قالالارىنداعى «جاس ۇلان» رەسپۋبليكالىق مەكتەپتەرى بەرەدى. ال تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىمدى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كادەت كورپۋسى ۇسىنادى. بۇل وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ شىققان كاسىبي سەرجانتتار قارۋلى كۇشتەردىڭ ءارتۇرلى لاۋازىمدارىندا قىزمەت ەتۋدە. سونداي-اق قارۋلى كۇشتەر اسكەرلەرىنىڭ بارلىق تۇرلەرى مەن تەكتەرىنىڭ ماماندارى 3 اسكەري جوعارى وقۋ ورىندارىندا دايارلانۋدا. ماسەلەن, قۇرلىق اسكەرلەرىنىڭ اسكەري ينستيتۋتى كادرلار دايىنداۋدا ورنى ەرەكشە. قارۋلى كۇشتەردىڭ كىشى وفيتسەرلەر قۇرامىنىڭ 70 پايىزدان استامى وسى وقۋ ورنىنىڭ تۇلەكتەرى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى بۇل ينستيتۋتتى 7 مىڭنان استام وفيتسەر بىتىرگەن. ينستيتۋتتىڭ 70-كە جۋىق تۇلەگى گەنەرال اتاعىن العان. بۇدان بولەك, اۋە قورعانىسى كۇشتەرى, بايلانىس اسكەرى, اۆتوماتتاندىرىلعان باسقارۋ جۇيەسى, اقپاراتتىق (كيبەر) قاۋىپسىزدىك سالاسىنا كادرلار دايارلاۋ ماقساتىندا 2001 جىلى قۇرىلعان راديوەلەكترونيكا جانە بايلانىس اسكەري-ينجەنەرلىك ينستيتۋتىنىڭ دا قىزمەتى ماقتاۋعا تۇرارلىق. ينستيتۋت 10 باعىت بويىنشا 1 مىڭنان استام وفيتسەر دايىندادى. سونداي-اق تالعات بيگەلدينوۆ اتىنداعى اۋە قورعانىس كۇشتەرى ينستيتۋتىنىڭ دا ەرەكشە ورنى بار ەكەنىن ايتپاسقا بولمايدى. بۇل وقۋ ورنى اسكەري-اۋە كۇشتەرىنە عانا ەمەس, ىشكى ىستەر مينيسترلىگى مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى شەكارا قىزمەتى ءۇشىن دە ماماندار دايىندايدى. مۇندا بۇگىنگە دەيىن 2 مىڭعا جۋىق ۇشقىش پەن ينجەنەر ءوز ىستەرىنە مامانداندى. سونىمەن بىرگە اقتاۋ قالاسىنداعى اسكەري-تەڭىز ينستيتۋتى دا اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى مەن ۇقك شەكارا قىزمەتىنىڭ تەڭىز بولىمدەرى كەمەلەرى مەن جاعالاۋ بولىمدەرىنە, تەڭىز, ىشكى ءجۇزۋ كەمەلەرىنە جانە قازاقستان ازاماتتىق فلوتىنىڭ ارالاس كەمەلەر قىزمەتىنە كادرلار دايارلاۋدا بەلسەندىلىك تانىتۋدا.
سونىمەن قاتار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى اتىنداعى ۇلتتىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتى دە ماماندار دايارلاۋدا وزىندىك زور ۇلەسىن قوسىپ وتىر. ۆەدومستۆوارالىق وقۋ-ادىستەمەلىك ورتالىق بولىپ تابىلاتىن بۇل ۋنيۆەرسيتەتتى جىل سايىن 100 وفيتسەر ءتامامدايدى. رەتى كەلىپ تۇرعاندا ءبىزدىڭ بولاشاق گەنەرالدارىمىز وسى وفيتسەرلەر اراسىنان شىعاتىنىن دا ايتا كەتەيىك. تاعى ءبىر ەرەكشە توقتالا كەتەر جايت, ۋنيۆەرسيتەتتە ۇلتتىق ۇلان فاكۋلتەتىمەن قاتار, ۇقك شەكارا قىزمەتى فاكۋلتەتى قۇرىلعان. ۋنيۆەرسيتەت الەمدەگى ۇزدىك جوعارى وقۋ ورىندارى تاراپىنان لايىقتى باعاسىن الىپ, مويىندالعان, وكسفورد قاۋىمداستىعى مەن ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتتەر قاۋىمداستىعىنا مۇشە.
ەلىمىزدىڭ اسكەري ءبىلىمىنىڭ بيىك مارتەبەسىن ءبىزدىڭ اسكەري جوعارى وقۋ ورىندارىمىزدا ارمەنيا, قىرعىزستان جانە تاجىكستان سىندى ەلدەردىڭ اسكەري قىزمەتشىلەرىنىڭ ءبىلىم الۋى دا ايقىندايدى. تاجىريبە الماسۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ اسكەري قىزمەتشىلەرىمىز دە شەتەلدەردەگى جوعارى وقۋ ورىندارىندا شىڭدالۋدا. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار حالىقارالىق اسكەري ىنتىماقتاستىققا, دالىرەگى, باسقا ەلدەر اسكەرلەرىمەن ءوزارا ءىس-قيمىلعا جانە تاجىريبە الماسۋعا باسا نازار اۋدارىلۋىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسىرىلۋدا. وسى ورايدا ءبىزدىڭ اسكەري قۇرامالار شىۇ, ۇقشۇ اياسىندا وتەتىن وقۋ-جاتتىعۋلارعا دا ۇنەمى بەلسەنە قاتىسىپ, وزدەرىنىڭ جوعارى دەڭگەيلەرىن كورسەتىپ جۇرگەنىن ماقتانىشپەن ايتا الامىز.
سالانى كاسىبي ماماندارمەن قامتاماسىز ەتۋدە اسكەري-وقىتۋ رەزەرۆىن دايارلاۋعا باسا نازار اۋدارىلىپ وتىر. بۇل باعىتتاعى وقىتۋ ءىسى ازاماتتىق جوعارى وقۋ ورىندارى جانىنداعى 29 اسكەري كافەدرادا جۇرگىزىلۋدە. جىل سايىن بۇل اسكەري كافەدرالار 3 700-دەن استام وفيتسەر دايارلايدى.
جالپى, قارۋلى كۇشتەرىمىزدىڭ ساپاسىن جوعارى دەڭگەيگە كوتەرۋ ءۇشىن سالانى زاماناۋي ستاندارتتارعا, الەمدىك تاجىريبەلەرگە ساي دامىتۋ باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. سوندىقتان قازىرگى تاڭدا قارۋلى كۇشتەرىمىز اسكەري شاقىرۋ جانە كەلىسىمشارت بويىنشا, ياعني ارالاس تاسىلمەن جاساقتالۋدا. سونىڭ ناتيجەسىندە سەرجانتتار مەن ساربازدار قۇرامىنىڭ 70 پايىزدان استامىن كەلىسىمشارت بويىنشا قىزمەت ەتەتىن اسكەري قىزمەتشىلەر قۇراپ وتىر. قالعان 30 پايىزىن اسكەري بورىشىن وتەۋگە مىندەتتى ازاماتتار قۇرايدى. اسكەردى جاساقتاۋدىڭ وسى ءتاسىلى ءوز تيىمدىلىگىن كورسەتۋدە. بۇل ءوز كەزەگىندە قارۋلى كۇشتەردىڭ جاۋىنگەرلىك ازىرلىگى مەن قابىلەتىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەر جايت, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا اسكەرىمىزدى زاماناۋي قارۋ-جاراقپەن, وزىق ۇلگىدەگى اسكەري تەحنيكامەن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارى قارقىندى جۇرگىزىلدى. قاجەتتى جاڭا قارۋ-جاراقتار مەن تەحنيكالار ساتىپ الىندى. بۇعان قوسا, بۇرىننان قولدانىستا بولعان قۇرال-جابدىقتار مەن اسكەري تەحنيكالار جوندەۋدەن وتكىزىلىپ, جاڭعىرتىلدى. تارقاتا ايتار بولساق, قۇرلىقتاعى اسكەرلەر ءۇشىن بروندالعان ماشينالار مەن بروندى ترانسپورتەرلەر, زاماناۋي راديوەلەكتروندى بارلاۋ تەحنيكالارى, راكەتالىق-ارتيللەريا قارۋ-جاراعى, اۋىر وق اتۋ جۇيەلەرى, ۇيالى بايلانىس كەشەندەرى, رادياتسيالىق, حيميالىق جانە بيولوگيالىق قاتەرلەردەن قورعايتىن وتاندىق ماشينالار, جانار-جاعارماي تاسىمالدايتىن تەحنيكالار, دالالىق گوسپيتالدار الىندى. ال اۋە قورعانىس كۇشتەرى 4++ سۋ-30سم زاماناۋي جويعىش ۇشاقتارمەن, ءوز ساناتىنداعى ەڭ تاڭداۋلى س-295 اسكەري-كولىكتىك جانە وقۋ-جاتتىعۋعا ارنالعان Zlin ۇشاقتارىمەن, ەس-145, مي-171ش تىكۇشاقتارىمەن, مي-35م اسكەري-كولىكتىك تىكۇشاقتارىمەن تولىقتىرىلدى. اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس جۇيەسىنىڭ تەحنيكالىق پاركى جاڭارتىلدى. اۋە كەڭىستىگى شەكارالارىن قورعاۋ ءۇشىن س-300پس, س-200, س-125 زەنيتتىك-راكەتالىق جانە وتاندىق «نۇر» راديوتەحنيكالىق كەشەندەرى ورناتىلدى.
بارشاعا بەلگىلى, قازاقستانعا كاسپيدىڭ تەڭىز شەكاراسىنىڭ ەڭ ۇزىن بولىگى تيەسىلى. ونى ىجداعاتتىلىقپەن قورعاۋ ماقساتىندا اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى قۇرىلعان. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە اسكەري ماڭىزى زور كورابلدەر مەن كەمەلەردى شىعارۋ جولعا قويىلعان. ماسەلەن, ورال قالاسىنداعى «زەنيت» زاۋىتى ەلىمىزدىڭ تەڭىزدەگى شەكارالارىن كۇزەتۋ ءۇشىن بۇگىنگە دەيىن 25-تەن استام كورابل مەن كەمە شىعاردى. ولار بۇگىندە ەل يگىلىگى ءۇشىن جوعارى دەڭگەيدە قىزمەت كورسەتۋدە. مۇنىڭ بارلىعى قارۋلى كۇشتەرىمىزدىڭ زاماناۋي قارۋ-جاراقپەن جانە اسكەري تەحنيكامەن جابدىقتالعانىن ايعاقتايدى.
نەگىزىندە ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءوز دەڭگەيىندە قالىپتاستى دەگەنىمىزبەن, ونى ودان ءارى ۋاقىت تالابىنا ساي جەتىلدىرە ءتۇسۋ ءىسى توقتامايدى. سوندىقتان ەل اسكەرىنىڭ الدىنا پرەزيدەنت – قارۋلى كۇشتەردىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى ۇلكەن مىندەتتەر قويىپ وتىر. بۇل مىندەتتەر اسكەري جوسپارلاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە, مەملەكەتتىك جانە اسكەري باسقارۋدى ورتالىقتاندىرۋ, راكەتالىق ىقتيمال شابۋىلداردىڭ الدىن الۋ جۇيەسىن دامىتۋدى جالعاستىرۋ, كيبەرقاۋىپسىزدىك سالاسىنىڭ مۇمكىندىگىن كۇشەيتۋ, اۆتوماتتاندىرىلعان باسقارۋ جۇيەلەرىنە قارۋلى كۇشتەردەگى اسكەرلەر, قارۋ-جاراق پەن رەسۋرستاردى ەنگىزۋدى ىلگەرىلەتۋ جانە باسقا وزەكتى جاعداياتتارعا باعىتتالعان.
قازىرگى تاڭدا قارۋلى كۇشتەرىمىزدىڭ حالىقارالىق رەيتينگتەگى جاعدايى جىلدان-جىلعا وڭالا تۇسكەنى جاسىرىن ەمەس. Global Firepower ۇيىمىنىڭ رەيتينگى بويىنشا 2017 جىلى ءبىزدىڭ اسكەرىمىز الەمدەگى بارلىق اسكەرلەر اراسىندا 53-ورىننان تابىلدى. بىراق بۇعان توقمەيىلسۋگە استە بولمايدى. ويتكەنى اسكەرىمىزدى جاھاندىق سىن-قاتەرلەر مەن وزگەرىستەردى ەسكەرە وتىرىپ جەتىلدىرە ءتۇسۋ جۇمىسىن ۇزدىكسىز جۇرگىزۋ – ۋاقىت تالابى.
قورىتا ايتقاندا, قارۋلى كۇشتەرىمىزدى ودان ءارى دامىتۋ, زامان سۇرانىسىنا ساي جەتىلدىرۋ, اسكەري دايىندىقتى ارتتىرۋ, سونداي-اق جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا اتسالىسۋ ءۇشىن مۇمكىندىكتەردى ۇلعايتۋ كۇن تارتىبىنەن تۇسپەك ەمەس.
جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان»
