ءار كوكتەم سايىن ديقان بىلتىرعى جىبەرگەن «اتتەگەنايىن» بيىل تۇزەگىسى كەلەدى, جاڭا ءىس باستاعىسى كەلەدى. بىراق كوكتەمنىڭ ەرتە نەمەسە كەش شىعۋى, اۋا رايىنىڭ قۇبىلۋى مەن نارىقتىڭ وزگەرۋى ديقاننىڭ ۇيدەگى ويىن ۇستاپ تۇرا المايدى. بيىلعى كوكتەم قۇرعاقشىلىقتان حابار بەرىپ تۇر. قار از ءتۇستى, كوكتەم دە جاڭبىرلى بولعان جوق. سونىڭ سالدارىنان توپىراقتا ىلعال ءتىپتى جەتكىلىكسىز.
– ىلعالى از كوكتەم بيىل عانا كەلگەن جوق. تەحنيكاسى ساي, جانار-جاعارمايى, تۇقىمى دايىن شارۋاشىلىق مامىر ايى قالاي بولسا دا ءداندى جەرگە ءسىڭىرىپ الادى. ماڭداي تەردى سىپىرىپ ءجۇرىپ وندىرگەن ءونىم ەرتەڭ كۇزدە ويلاعان باعاعا وتە مە؟ ءححى عاسىردىڭ ديقانى ناعىز مەنەدجەر بولۋى كەرەك. ۋاقىت سونى تالاپ ەتىپ وتىر, – دەيدى قوستاناي اۋدانىنداعى «بوريس-رومانوۆكا» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى مەن «جۇماعۇلوۆ» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى الدابەرگەن جۇماعۇلوۆ.
ديقاننىڭ ءىسى سوزىنە لايىق ەكەن. قوس شارۋاشىلىقتاعى 8 مىڭ گەكتار جەرگە ىلعال جابۋ جۇمىسى قازىر قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر. ءبىر ا.جۇماعۇلوۆتىڭ شارۋاشىلىعىندا ەمەس, قازىر وبلىس بويىنشا جەرمەن جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ بارلىق كۇش-تەحنيكاسى وسى ىسكە جۇمىلدىرىلعان. بار ماقسات – ىلعالدى ۇستاپ قالۋ. وبلىس بويىنشا 2 ملن 690 مىڭ گەكتار جەر وسىنداي وڭدەۋدەن ءوتۋى ءتيىس. بۇگىنگە دەيىن بەلگىلىسى 150 مىڭ گەكتارعا عانا ىلعال جابىلدى. بىراق مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بۇل جۇمىس كۇن سايىن قارقىن الادى. 100 پايىز ىلعال جاپپاي, الداعى جاقسى ەگىن تۋرالى ايتۋدىڭ ءوزى ءدۇدامال. ديقان ەڭبەگىنىڭ قيىندىعى دا وسى. مامىردىڭ ورتاسىنا دەيىن كۇرمەۋگە كەلمەيتىن جىپتەي عانا قىسقا ۋاقىت قالدى.
– ەگەر توپىراقتىڭ جوعارى قاباتىندا ىلعال از بولسا, ۇساق تۇقىمدى داقىلدى ازايتىپ, ونىڭ ورنىنا كۇنباعىس القابىن كوبەيتە قويۋ كەرەك. ديقان ءار كوكتەمدە القابىن ءوزى وسىلاي رەتتەپ وتىرعانى ءجون. بۇرىنعىداي كوزجۇمبايلىققا سالىپ, قاتىپ قالعان قالىپپەن جۇمىس ىستەسە ۇتىلادى, – دەيدى كانىگى ديقان, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى سايران بۇقانوۆ.
سوڭعى جىلدارى نارىقتى زەردەلەگەن ديقاندار بيداي القابىن ازايتىپ, وتىمدىلىگى دە, باعاسى دا جوعارى مايلى جانە بۇرشاق تۇقىمداس داقىلداردى ەگۋدى دۇرىس دەپ سانايدى.
بيىل وبلىس بويىنشا 5 ملن 229 مىڭ گەكتارعا ەگىن ەگىلەدى, سونىڭ 3 ملن 487 مىڭ گەكتارىنا بيداي سەبىلمەك. بۇل وتكەن جىلعىعا قاراعاندا 217 مىڭ گەكتارعا از. 550100 توننا بيداي تۇقىمى تازالانىپ, قويمادا دايىن تۇر. سونىڭ 20774 تونناسى ەليتالىق تۇقىم. بيداي القابىن كەمىتۋ ونى ءوندىرۋدى ازايتۋ دەگەن ءسوز ەمەس. راس, بيدايدىڭ باعاسى نارىقتا سوڭعى جىلدارى تۇراقتى ەمەس. دەگەنمەن قوستاناي بيدايى – ەلىمىزدىڭ برەندى, ەكونوميكا نەگىزدەرىنىڭ دە ءبىرى. جاسىراتىنى جوق, وسى كەزگە دەيىن ونىڭ القابىن كەڭەيتۋ ارقىلى مول ءونىم الىنىپ كەلدى. قازىر ونىڭ القابىن قىسقارتىپ, گەكتار ءتۇسىمىن مولايتۋ مىندەتى قويىلۋى ءتيىس. ونىڭ تاماشا ۇلگىسى قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى س.بۇقانوۆتىڭ شارۋاشىلىعىندا قازىردىڭ وزىندە بار. ولار القاپتى ەكى ەسە قىسقارتقانىمەن, استىق ءوندىرۋ كولەمى بۇرىنعىدان اسا وزگەرگەن جوق. مۇنداي ىسكە ديقاننىڭ بارلىق اگروتەحنيكالىق شارالار مەن وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزەتىن ىزدەنىستەرى كەپىل.
وسىدان از كۇن بۇرىن وتكەن اۋىلشارۋاشىلىق ماماندارىنىڭ كوكتەمگى ەگىسكە دايىندىق بارىسىن قاراعان كەڭەيتىلگەن ماجىلىستە وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى عاۋەز نۇرمۇحامبەتوۆ ايتقان مالىمەتتەر ديقاندى دا, وزگەنى دە قۋانتا قويماعان.
– سوڭعى ون جىلدا توپىراق قۇنارى تومەندەپ بارا جاتقانىن ايتقىم كەلەدى. تەكسەرىلگەن 6,6 ملن گەكتار القاپتاعى توپىراق قاراشىرىگىنىڭ دەڭگەيى 3,3 پايىزدان جوعارى كوتەرىلمەگەن. ال نورما بويىنشا 4 پايىزدان تومەن بولماۋى ءتيىس. تەكسەرىلگەن 3,7 ملن گەكتار اۋماقتىڭ 55 پايىزىندا توپىراق قۇرامىنداعى جەڭىل ىدىرايتىن ازوتتىڭ, 36 پايىزىندا فوسفوردىڭ جىلجىمالى ءتۇرىنىڭ تىم از ەكەنى انىقتالعان, – دەيدى ع.نۇرمۇحامبەتوۆ. بيىل وبلىسقا الىناتىن تىڭايتقىش كولەمىن دە بىلتىرعىعا قاراعاندا كوبەيتۋ جوسپارلاندى. الىناتىن 22 مىڭ توننا تىڭايتقىشتىڭ بۇگىنگە دەيىن شارۋاشىلىقتارعا 12 مىڭ تونناسى جەتكىزىلگەن.
وسى كوكتەمدە وبلىستاعى سۋارمالى ەگىس كولەمىن ۇلعايتۋ تۋرالى ماسەلە تاعى كوتەرىلدى. سۋارمالى ەگىس اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىن مولايتۋدىڭ ءتيىمدى ءبىر تەتىگى بولىپ سانالادى. ع.نۇرمۇحامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, سۋارمالى ەگىستىك كورشىلەس اقمولا وبلىسىندا – 44 مىڭ گەكتارعا, سولتۇستىك قازاقستاندا – 28 مىڭ گەكتارعا, اقتوبە وبلىسىندا 76 مىڭ گەكتارعا جەتكىزىلىپتى. ال قوستاناي وبلىسىندا ىلۋدە ءبىر شارۋاشىلىق بولماسا, جاپپاي كىرىسىپ كەتكەن ەشكىم جوق.
ديقان ءۇشىن القابىن ءارتاراپتاندىرۋدىڭ دا, سۋارمالى ەگىسپەن اينالىسۋدىڭ دا بەلگىلى قيىندىقتارى بار. ونى ءبىر كوكتەمدە باستاي سالۋدىڭ ءوزى مۇمكىن دە ەمەس. ول ءۇشىن الدىن الا دايىندىق جۇمىستارى كەرەك.
– باسقاسىن ايتپاعاندا, ءار داقىلدىڭ ءوزىنىڭ ارنايى تەحنيكاسى, ەگۋ, باپتاۋ تەحنولوگياسى, تىڭايتقىشى بولادى. سونىڭ بارلىعى ەسكەرىلمەسە, ديقان تاۋەكەل جاساي بەرە المايدى. جاقسى ءونىم جيناۋ ءۇشىن ەگىس القابىنا كەشەندى تۇردە كۇتىم كەرەك. مىسالى, ءبىز كوكونىس, كارتوپ ءوندىرۋدى بەس جىل بۇرىن باستادىق دەدىم عوي. سوعان وراي مامانداردى دايىندادىم. ادەتتە كوكونىس سۋارمالى القاپتا عانا وسەدى. سوندىقتان «كازاگروفينانس» اق ارقىلى 2 تاۋلىكتە 55 گەكتار جەردى سۋاراتىن امەريكالىق جاڭبىرلاتقىش قوندىرعى, سوسىن گەرمانيادان دا وسىنداي جاڭبىرلاتقىش تەحنيكا الدىردىق. سونىڭ ارقاسىندا 120 گەكتار جەردى سۋارىپ, كوكونىس پەن كارتوپتان ءونىم الۋدى جولعا قويدىق, – دەيدى وبلىسقا بەلگىلى كاسىپكەر, شارۋاشىلىق جەتەكشىسى ا.جۇماعۇلوۆ. وسىنداي جىلت ەتكەن جاقسى مىسالدار بولعانىمەن, جالپى وبلىس وڭىرىندە تەحنيكانى ءجيى جاڭالاپ وتىرۋ قاجەتتىگى بىلىنەدى. بيىل كوكتەمگى دالا جۇمىستارىنا قاتىساتىن 24 مىڭ تراكتوردىڭ 20 مىڭى نەمەسە 83 پايىزىنىڭ پايدالانۋ مەرزىمى 15 جىلدان اسقان. ياعني توزا باستادى دەگەن ءسوز. وبلىستاعى ماشينا-تراكتور پاركىنىڭ جىلىنا 2 پايىزى عانا جاڭارتىلادى.
جىل سايىن كوكتەمدە تەحنيكا مەن جانار-جاعارماي الدىمەن اۋىزعا الىنادى. بيىل كوكتەمگى دالا جۇمىستارى ءۇشىن وبلىسقا 71 مىڭ توننا ديزەل وتىنى ءبولىندى. ديقاندار ءۇشىن ونىڭ ءليترى 151,5 تەڭگەدەن كەلىپ وتىر. بۇل بولشەك باعاداعىدان 15,5 تەڭگەگە ارزان. بيىل كوكتەمگى دالا جۇمىستارى مەن كۇزگى جيىن-تەرىمدى قارجىلاندىرۋعا 6 ملرد تەڭگە قارجى ءبولىندى. كوكتەمدە 106 ءوتىنىش «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق ارقىلى قابىلدانىپ, ولارعا 3,8 ملرد تەڭگە بەرىلدى. مەملەكەت تاراپىنان بەرىلگەن وسىنداي كومەك كوكتەمدە ديقاننىڭ قولتىعىنان دەمەيدى. مەملەكەت كۇزدە وندىرگەن ءونىمدى وتكىزۋگە دە كومەك قولىن سوزىپ, نارىقتى رەتتەپ وتىرسا دەگەن تىلەك ديقاننىڭ كوڭىلىن كوكتەمنەن-اق مازالايدى. ويتكەنى ديقان ەڭبەگىنىڭ جەمىسى دە, ەلدىڭ ىرىسى دا اربانىڭ دوڭگەلەگىندەي اينالىپ كەلەتىن كوكتەم مەن كۇزگە تىكەلەي تاۋەلدى.
ءنازيرا جارىمبەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي
