توقسانىنشى جىلداردىڭ توقىراۋ كەزىندە الماتىداعى جىلى ورنىن, جايلى تۇرمىسىن تاستاپ جاسى 60-قا كەلىپ قالعاندا تۋعان جەرگە ورالىپتى. ارتىمدا ءىز قالدىرسام, حالقىما پايدالى دۇنيە بەرسەم دەپ سانالى تۇردە كەلگەن. اۋەلى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىندە رەكتور م.جۇرىنوۆتىڭ قولداۋىمەن ونەر ءبولىمىن اشتى. وڭىردەگى تالانتتى جاستاردى جيناپ, ساحنا ونەرىنە باۋلىدى. ول كەزدە ەل تۇرمىسى جۇدەپ, تىرشىلىكتىڭ قيۋى قاشقان كەز-ءتىن. عيمارات جەتىسپەگەندىكتەن بولار, ونەر ءبولىمى العاشقىدا كەنتاۋدا ورىن تەپتى. جىلۋ جوق, جارىق ءجيى سونەدى.... دەسەك تە, تۇرمىس قيىندىعىنان الدىنا ايقىن ماقسات قويعان ساحنا ساڭلاعىنىڭ ساعى سىنبادى. بار قيىندىققا ءتوزدى. «تۇركىستاننىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىن ويلاعاندا كوڭىلىمدە ءبىر تۇيتكىل تۇردى. تۇركىستاننىڭ رۋحىن كوتەرۋ ءۇشىن, ەڭ اۋەلى سول جەردىڭ رۋحاني يگىلىكتەرىن جاساۋىمىز قاجەت. ءوزىم ۇزاق جىلدار قىزمەت ەتكەن ونەر سالاسىنىڭ بيىگىنەن قاراسام, تۇركىستانعا تەاتر كەرەك. ەلىمىز ەگەمەندىك الدى, تۇركىستان قايتا تۇلەيتىن بولادى دەپ, جاستايىمنان باۋىر باسىپ قالعان الماتىنى, اتاق-ابىرويىنا يە بولعان ونەر ورداسىن تاستاپ, تۋعان جەرگە تارتىپ كەتۋىمنىڭ باستى سەبەبى دە سول بولاتىن. وسىندا جيناقتالعان تاجىريبەمدى, ازدى-كوپتى ونەرىمدى سوندا الىپ بارايىن دەپ شەشتىم. تۇركىستان قايتا تۇلەپ, ىرگەسىن كەڭىتىپ جاتقاندا سونىڭ ءبىر شەگەسى بولىپ قالعىم كەلدى...» دەپ ءوزى ايتقانىنداي, پاراساتتى پايىمىمەن تۋعان جەرگە كەلىپ, ونەردىڭ تۋىن تىكتى.
ءوزى تاربيەلەپ-وقىتقان, دايىنداعان شاكىرتتەرىنەن تەاتر ترۋپپاسىن جاساقتادى. تۇركىستاندا تەاتر اشۋ تۋرالى ۇسىنىسىن ءبىلدىرىپ ەلباسىمىزعا دەيىن حات جازدى. تالاي مەكەمەنىڭ ەسىگىن قاعىپ, تابالدىرىعىن توزدىرعانى تاعى بار. قىسقاسى, تۇركىستان تەاترىنىڭ ىرگەسىن قالاپ, كەرەگەسىن بەكىتىپ كەتتى.
تەاتر 2000 جىلى 1500 جىلدىق قارساڭىندا اشىلدى. رەسمي تۇردە 2001 جىلى 12 قاڭتاردا جۇمىسىن باستادى. ازەربايجان دراماتۋرگى ب.ۆاحاپزادەنىڭ «كوك تۇرىكتەر» تاريحي دراماسىمەن تەاتر شىمىلدىعى ءتۇرىلدى.
قويىلىمدى ەلباسى ن.نازارباەۆ كەلىپ تاماشالادى. 2001 جىلدىڭ قاراشاسىندا تۇركiستانعا ساپارى كەزiندە «كوك تۇرiكتەر» سپەكتاكلiن كورۋگە كەلدى. تاپجىلماي وتىرىپ قويىلىمدى سوڭىنا دەيiن تاماشالايدى. «جاقسى قويىلىم ەكەن. تاعىلىم الار تۇستارى مول. مىنا تالانتتى ارتىستەردى الماتىدان شاقىرتتىڭىز با؟», دەگەن سۇراعىنا ر.سەيىتمەتوۆ: ء«وزىم وقىتىپ, دايىنداعانمىن» – دەگەن كەزدە تاڭدانىسىن جاسىرا الماي: «رايىمبەك نوعايباي ۇلى نەگiزiن قالاعان تۇركiستان تەاترىنىڭ بولاشاعى زور», دەپ باعاسىن بەرiپتi.
رايىمبەك سەيىتمەتوۆ «كوك تۇرىكتەردى» تۇرىك تىلىندە قويىپ, جاس ارتىستەر تۇرىكشە ويناپ شىقتى. تەاتر اتالمىش سپەكتاكلمەن 3-4 جىل قاتارىنان تۇركياعا گاسترولدىك ساپارعا بارىپ قايتتى. «كوك تۇرىكتەردى» تۇركيانىڭ بىرنەشە قالاسىندا ساحنالاعان رايىمبەك اعانى تۇرىك اعايىندار توبەسىنە كوتەرىپ, زور ىزەت كورسەتتى. ءار قويىلىمى انشلاگپەن وتەتىن اتالمىش پرەمەرادان سوڭ تۇرىك كورەرمەندەرى كوز جاستارىن ءسۇرتىپ, قول سوعىپ قيماي قوشتاساتىنىن بىرەۋ بىلەر, بىرەۋ بىلمەس.
تەاتر نەبارى 4-5 جىل كولەمىندە اياققا تۇردى. جاس تەاتر بولسا دا كۇردەلى تاريحي-درامالاردى ساحناعا شىعارىپ كاسىبي تۇعىرعا قۇلاش سەرمەدى. كوپتەگەن تەاتر فەستيۆالدەرىنەن جۇلدەلى ورالىپ ءجۇردى. ءوزىنىڭ باعىتىن ايقىندادى. تۇرىك تىلدەس ەلدەر دراماتۋرگياسىن كوبىرەك ساحنالادى. ماقسات ايقىن. تۇركىستان تەاترى – تۇركى تىلدەس ەلدەردىڭ تەاتر ونەرىنىڭ ورتاق ورداسىنا اينالۋى كەرەك.
2004-2007 جىلدارى تۇركىستان تەاترىنىڭ ادەبيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقاردىم. سول جىلداردا رايىمبەك اعانىڭ جاقسى سوزدەرىن, ونەر ادامدارى جايلى كوپ اڭگىمەلەرىنە قانىقتىم.
2005 جىلدىڭ ءساۋىر ايى ەدى. س.احمادتىڭ «كەلىندەر كوتەرىلىسى» سپەكتاكلىنىڭ رەپەتيتسياسى ءجۇرىپ جاتقان. «قالقام, كەلىپ قاراساڭشى, ساحنا تاقىرىبىن جازاتىن ادام رەپەتيتسيادان باستاپ كورگەنى دۇرىس. ءاربىر ءارتىستى زەرتتە, ءاربىر وبرازدىڭ سومدالۋىن ءجىتى باقىلاپ ءجۇر» دەدى. سودان اڭگىمەسىن باستاپ كەتتى: «كەلىندەردى» قويعانىما 30 جىل بولىپ قالدى. 1977 جىلى اۋەزوۆ تەاترىندا قويعانمىن. باستى ءرولدى ء(فارمونبيبىنى) ءسابيرا مايقانوۆا وينادى. انشلاگتان انشلاگ. بۇل سپەكتاكلمەن ترۋپپا بۇكىل قازاقستاندى ارالاپ شىقتى. زالدا كورەرمەن لىق تولاتىن. سۇمدىق انشلاگ بولادى. ءسابيرا اپام ولە-ولگەنشە ويناپ كەتتى. ءسۇيىپ وينايتىن. ءار ساحنادا جاڭا لەپپەن, جاڭا شابىتپەن ويناپ, ادۋىن ەنە بەينەسىن سان قىرىنان تانىتا ءبىلدى. كوريفەي ەدى عوي ءسابيرا اپاي. اۆتوردى الماتىداعى پرەمەرسىنا دا شاقىرعانبىز. وزبەك جازۋشى-دراماتۋرگى سايد احمادپەن اراداعى دوستىق وسىلاي باستالعان».
...2006 جىلى قاڭتاردا, تەاتردىڭ بەس جىلدىعىنا وراي, رايىمبەك اعا شەكسپيردىڭ «اساۋعا تۇساۋىن» ساحنالادى. «جاس تەاتر ءۇشىن شەكسپير اۋىرلاۋ بولادى دەپ بارعىم كەلمەي ءجۇردى. مىنە, ەندى, 5 بەلەستى ارتقا تاستاپ, تولىسقان سوڭ قويۋ كەرەك دەپ شەشتىم. شەكسپير, «بەۋ, قىزدار-اي» اناۋ-مىناۋ ەمەس», دەدى ترۋپپانى جيناپ. جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەدى. پرەمەرا ءساتتى ءوتتى. ساحنا ساڭلاعى بالاشا شاتتانىپ: «تۇركىستان كورەرمەنى قالاي قابىلدايدى ەكەن دەۋشى ەدىم. جاقسى قابىلدادى, كورەرمەنىمىز دە وزىمىزبەن بىرگە ءوسىپ كەلەدى ەكەن», دەگەن-ءدى.
كەزەكتى رەپەتيتسيادان كەيىن رايىمبەك اعا تاعى وتكەننەن سىر شەرتتى.
«...1983 جىلى تيۋز-عا (ع.مۇسىرەپوۆ تەاترى) كوركەمدىك جەتەكشى بولىپ كەلدىم. قۇلدىراپ كەتكەن تەاتر. قوجىراعان ونەر ۇجىمىنا دۇرىس باسشىلىق كەرەك بولدى. تىڭ دۇنيەلەردى ساحنالاپ, باتىل بەتبۇرىس جاسادىم. ماقتانعانىم ەمەس, تەاتر ەكى-ءۇش جىلدا ايتارلىقتاي كوتەرىلىپ, جاڭا بەلەسكە شىقتى. م.اۋەزوۆتىڭ «الۋاسىن» ساحنالادىم. «الۋا» سپەكتاكلى – مەنىڭ شىعارماشىلىق ءومىرىمنىڭ ءبىر بەلەسى. م.اۋەزوۆتىڭ جازىلىپ, بىراق 30 جىل بويى قويىلماي, تارتپادا جاتقان شىعارماسى بولاتىن. بۇل – ءبىزدىڭ تەاترىمىز (تيۋز) ءۇشىن دە, ۇلتتىق تەاتر ونەرى ءۇشىن دە ۇلكەن وقيعا بولدى. «الۋا» سپەكتاكلى كورەرمەننىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. سپەكتاكلدىڭ جوعارى دەڭگەيدە قويىلعانى ءۇشىن رەجيسسەر – ماعان, الۋا ءرولىن سومداعان گۇلجامال قازاقباەۆاعا, ماكىل قۇلانباەۆ پەن مۇحتار باقتىگەرەەۆكە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلدى. ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «اقان سەرى – اقتوقتىسىن» قويدىم. اقتوقتىنى رايحان قاليولدينا ەسىمدى اكتريسا سومدادى. اقاندى – دوسحان جولجاقسىنوۆ, ناۋان حازىرەتتى – مۇحتار باقتىگەرەەۆ سومدادى. سۇمدىق انشلاگ. سپەكتاكل بۇكىل باق-تىڭ, تەاترتانۋشىلاردىڭ نازارىن اۋداردى. عابەڭ مارقۇم قاتتى ريزا بولدى. ماۋسىم بويى ءبىر رەت تە جىبەرمەي سپەكتاكلدى كورىپ ءجۇردى. پرەمەرادان سوڭ ارتىستەردىڭ تۇگەل قولىن قىسىپ, قۇتتىقتاپ شىقتى. عابەڭ – ناعىز ەستەت, تەاتردى, كوركەمونەردى قادىرلەيتىن جان ەدى.
عابەڭ ءبىر كۇنى ماعان بۇرىن باسپا ءجۇزىن كورمەگەن, «قىپشاق قىزى – اپپاق» اتتى شىعارماسىن الىپ كەلدى. قاراپ شىقتىم, جاقسى دۇنيە. بىراق كەي تۇستارىن قايتا قاراۋ كەرەك. عابەڭە ايتىپ, ءتۇسىندىردىم. ول كىسى ءتۇسىندى. «قايدام, رايىمبەكجان, بىزدەن قايرات كەتتى عوي, كورەيىن», دەدى. سول دۇنيەسىن اقىرى اياقتاي الماي, عابەڭ دۇنيەدەن وزدى. سودان سوڭ جازۋشىلار وداعىنا حات جازدىم. پەسانى جىبەرىپ, وسىنى ءبىر دراماتۋرگ قولعا السىن دەپ. وداقتان جاۋاپ بولمادى. تاعى دا جازدىم. وسىلاي ءجۇرىپ پەسادان ايرىلىپ قالدىم. ء(بىر قيىنى ول كەزدە كسەروكوشىرمە جوق). ءيا, اللا جازباعان ەكەن, ءسوز زەرگەرىنىڭ پەساسى ساحنالانباي قالدى. سولاي, شىراعىم, ادامنىڭ دەگەنى بولا بەرمەيدى اركەز...» دەپ ەدى تەاتر تارلانى.
2004 جىلى اقپانىندا تەاتر قادىر مىرزا ءاليدىڭ ء«امىر-تەمىر» تاريحي دراماسىن قويدى. باستى ءرولدى تالانتتى اكتەر ەرجان يساتاەۆ سومدادى. جارتى الەمدى جاۋلاعان حاننىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى ساتتەرىنەن جازىلعان درامادا نەبارى 3-4 قانا كەيىپكەر. دراما تۇتاستاي ولەڭمەن جازىلعان. قويىلىم ءساتتى شىقتى. اۆتور دا پرەمەراعا قاتىستى. «جالپى, رەجيسسەر رايىمبەك سەيىتمەتوۆتىڭ قازاق تەاتر ونەرىنە اكەلگەن جاڭالىعى, قوسقان سۇبەلى ۇلەسى – وسى پوەتيكالىق شىعارمالاردى ساحنالاۋى. ماحامبەتتىڭ وتتى جىرلارى نەگىزىندە قويىلعان «تۋعان ۇلدان نە پايدا؟», اباي ولەڭدەرى جەلىسىندە «قالىڭ ەلىم, قازاعىم» (ينستسەنيروۆكاسىن ءوزى جازعان) تۋىندىسىن جاساپ, كلاسسيكتەر شىعارماشىلىعىنداعى ەشقاشان ەسكىرمەيتىن ادامزاتقا ورتاق پروبلەمالاردى بۇگىنگى كۇنمەن ۇشتاستىرا بىلگەن زەرەك سۋرەتكەر», دەپ ساحنا سىنشىسى ءا.سىعايدىڭ باعا بەرۋى ورىندى. راسىندا, ر.سەيىتمەتوۆ – ەلىمىزدە پوەتيكالىق تەاتردىڭ قالىپتاسۋىنا زور ەڭبەك سىڭىرگەن رەجيسسەر. ساحنا ساڭلاعى كەزىندە ت.بەردياروۆتىڭ, م.شاحانوۆتىڭ, م.ماقاتاەۆتىڭ, ف.وڭعارسىنوۆانىڭ, ق.مىرزا-ءالي شىعارمالارى نەگىزىندە سپەكتاكلدەر قويىپ, ول قازاق ساحنا ونەرىنە جاڭاشا لەپ, باسقاشا باعىتقا كەڭ جول اشقان. وسى ءداستۇرلى سۇرلەۋ, ارنا ءتاي-ءتاي باسقان جاس تۇركىستان تەاترىندا دا جالعاسىن تاپتى.
ءيا, رايىمبەك اعا ولەڭ, كوركەمسوز وقۋدىڭ حاس شەبەرى-ءتىن. ءار سوزگە, ءاربىر دىبىسقا, بۋىنعا, ەكپىنگە ەرەكشە ءمان بەرىپ, شاكىرتتەرىنە ەرىنبەي ۇيرەتتى. ول – كەيىپكەرى از, پسيحولوگيالىق تارتىسقا تولى درامالاردى ساحنالاۋدىڭ شەبەرى. نەبارى ەكى-اق , ءۇش-اق كەيىپكەر قاتىسادى. باسىندا ويلاپ وتىراسىڭ: «كورەرمەندى جالىقتىرىپ جىبەرمەس پە ەكەن» دەپ. جوق, شيىرشىقشا شيرىعىپ شىققان, ارتىق-اۋىس ءسوز جوق شىمىر دۇنيە ەلىكتىرىپ اكەتەدى. شەبەرلىگى عوي.
...ارتىندا ءوزىنىڭ مەكتەبىن قالىپتاستىرىپ, وشپەس ونەگە, ءىز قالدىرعان عازيز جاندى ءولدى دەۋگە قيمايسىڭ. ونىڭ عيبراتتى ءىسىن, ونەر جولىن شاكىرتتەرى جالعاستىرۋدا.
جىل سايىن 2 ناۋرىزدا ر.سەيىتمەتوۆتىڭ تۋعان كۇنىنە وراي ونەرلى جاستار اراسىنداعى وبلىستىق كوركەم ءسوز وقۋ شەبەرلەرىنىڭ بايقاۋى وتكىزىلەدى. احمەت ياساۋي ۋنيۆەرسيتەتىندە ءداستۇرلى ءوتىپ جۇرگەن «دارىن» ايماقتىق جاس تالانتتار بايقاۋى بيىل ر.سەيىتمەتوۆتىڭ 80 جىلدىعىنا ارنالىپتى. تالاي دارىننىڭ تۇساۋىن كەسكەن, تۇركىستان تەاترىنداي عاجاپ ونەر وشاعىن قالدىرعان ساحنا ساڭلاعى قانداي قۇرمەتكە دە لايىق, البەتتە.
2017 جىلى تۇركىستان سازدى-دراما تەاترىنا رايىمبەك سەيىتمەتوۆ ەسىمى بەرىلدى. ونەر ورداسى قازىرگى تاڭعا دەيىن ۇلكەندى-كىشىلى جاڭا قويىلىمدار ساحنالاپ, تەاتر فەستيۆالدەرىنە دە قاتىسىپ, ءتۇرلى جۇلدەلەردى يەلەنىپ كەلەدى. سوڭعى ءتورت جىلدىڭ وزىندە, ياعني 2013 جىلى حالىقارالىق كاسىبي تەاتر كۇنى مەرەكەسىنە وراي ۇيىمداستىرىلعان «تەاتر كوكتەمى-2013» وبلىستىق كاسىبي تەاترلار فەستيۆالىندە تەاتر ەۆريپيدتىڭ «ترويا حانشاسى» اتتى مونوقويىلىمىمەن ونەر كورسەتىپ, «ايرىقشا شىعارماشىلىق تابىسى جانە الەمدىك كلاسسيكانى ناسيحاتتاعانى ءۇشىن», 2014 جىلى ج.جۇماتتىڭ ء«تىرى جان» دراماسىن قويىپ, «وزەكتى ماسەلەنى كوتەرگەنى ءۇشىن», 2015 جىلى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا جانە ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا ارنايى ءا.نۇرشايىقوۆ, ا.ساپىشەۆتىڭ «ماحاببات, قىزىق مول جىلدار» دراماسىمەن قاتىسىپ, «كورەرمەندەر كوزايىمى» جانە تەاتر اكتريساسى اسەل قوجابەكوۆا «ەڭ ۇزدىك ايەل بەينەسى», 2016 جىلى ر.وتارباەۆتىڭ «مۇستافا شوقاي» دراماسىمەن ونەر كورسەتىپ, «تاريحي تاقىرىپتى ۇزدىك مەڭگەرگەنى ءۇشىن» اتالىمدارىمەن ماراپاتتالcا, 2017 جىلى تۇركسوي-دىڭ حالىقارالىق تەاتر فەستيۆالىندە گ.حۋگاەۆتىڭ «قارا شەكپەن» قويىلىمى (رەجيسسەرى ا.ناۋرىزباەۆ) 1-ورىندى يەلەندى.
ەندى بىرەر ءسوز ساحنا ساڭلاعى ەسىمىنىڭ ەسكەرىلۋى توڭىرەگىندە. ساحناگەر سەيىتمەتوۆتىڭ كوزى تىرىسىندە ءوزىنىڭ «اكتەر, رەجيسسەر رايىمبەك سەيىتمەتوۆ» اتتى كىتابى («اتامۇرا») وقىرمان قولىنا تيسە, 2009 جىلى اشىربەك سىعايدىڭ «رايىمبەك سەيىتمەت» اتتى عۇمىرنامالىق كىتابى جارىق كوردى. ر.سەيىتمەتوۆتىڭ قازاق راديوسىنداعى (راديوقويىلىمدارى), كينو سالاسىنداعى, تەاتر ونەرىندەگى تاعلىمدى ەڭبەكتەرىن, قالدىرعان ءىزىن زەرتتەپ-زەردەلەۋ بولاشاقتىڭ ەنشىسىندە.
ساحنا شەبەرىنىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويى لايىقتى دەڭگەيدە اتالىپ وتسە دەيمىز. رايىمبەك سەيىتمەتوۆتىڭ 80 جىلدىعىنا وراي تۇركىستاندا تۇركى حالىقتارى تەاتر فەستيۆالىن وتكىزسە ورىندى بولار ەدى دەپ ويلايمىز.
اتىرگۇل ءتاشىم,
جۋرناليست
