ەلدىڭ مىڭداعان جىلدار قونىستانىپ, كىندىك قانى تامعان جەرىنىڭ ۇرپاق ءۇشىن كيەسى بار, كيەلى جەردىڭ ارقاشاندا يەسى بار. ەلدى مەكەن اتاۋىنا تاريحي نەگىزدەمە ىزدەگەندە الدىمەن ونىڭ يەسىن انىقتاپ, ارتىنان ونىڭ سول جەرگە قاتىناسىنان نەمەسە جەردىڭ ادام ءومىرىن ايقىنداۋداعى الاتىن ورنىنان تۋىنداعان اتاۋدىڭ ماعىنالىق, تاريحي نەگىزىنە ءۇڭىلۋىمىز كەرەك.
قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىندەگى ورتاعاسىرلىق قالالاردىڭ, حان وردالارىنىڭ پايدا بولۋى, قالىپتاسۋ تاريحى مەن دامۋى وتە كۇردەلى ماسەلە. اسىرەسە جەكەلەگەن قالالار مەن قامالداردىڭ دامۋ تاريحىنداعى وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن انىقتاۋ جانە ولاردىڭ دامۋىنداعى باسقا دا قالالارعا ورتاق بەلگىلەرىن اجىراتۋ قيىن. قازاق ەلىنىڭ ورتاعاسىرلىق ارحەولوگياسىندا قالىپتاسۋ تاريحى تىڭعىلىقتى زەرتتەلگەن قالالار مەن ەلدى مەكەندەر وتە از. ولاردىڭ قاتارىندا يسپيدجاب, نۋدجكەند, شاراپكەنت, تۇربات قالالارى بار. مىنە, سونداي زەرتتەۋدەن تىس قالىپ كەلە جاتقان قالا- قورعاننىڭ ءبىرى تورتكۇلتوبە – ەسىمحان ورداسى. ەسىم حان ورداسىنىڭ بۇزىلىپ جاتقان بولىكتەرىندە كەڭ كولەمدە تازارتۋ جۇرگىزىپ, بۇل ەسكەرتكىشتىڭ دامۋ تاريحىنا قاتىستى مول دەرەكتەر الۋعا بولاتىنىن ەسكەرسەك, بۇل جوبانىڭ اسا وزەكتى ەكەنىن ايقىن كورۋگە بولادى. سونىمەن قاتار ەسكەرتكىش ماڭايىنداعى كوپتەگەن تاريحي ورىنداردىڭ (مىڭشەيىت, حانتوبە, بوتباي مازار, شۇڭكىلدەك اۋليە, نۇراتا, قاقپاتاس, ت.ب.) ساقتالعانىن دا ايقىنداپ زەرتتەۋگە مۇمكىندىك تۋار ەدى.
تورتكۇلتوبە – ەسىم حان ورداسى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى تولە بي اۋدانىنىڭ كەڭەسارىق اۋىلىنىڭ ىرگەسىندە, شىمكەنت قالاسىنان شىعىسقا قاراي 55 شاقىرىم جەردە, سايرامسۋ, قاسقاسۋ, قاراسورا وزەندەرىنىڭ توعىسقان تۇسىندا. مۇنداي تابيعاتى تاماشا, ء«ۇش وزەننىڭ قۇيعانى» اتالاتىن سۇلۋ جەر بىلۋىمىزشە ۆەنگريادا عانا بار ەكەن. اقسۋ, سايرامسۋ وزەنىنىڭ جاعاسىن جاعالاپ جۇرگەن ورتاعاسىرلىق كەرۋەن جولىنىڭ بويىندا ورنالاسقان بۇل ەسكەرتكىش بۇگىنگى كۇندە ۇلكەن توبە, قيراعان قامال بولىپ جاتىر. تورتكۇلتوبەنىڭ اۋماعى وتىرارتوبەدەن الدەقايدا ۇلكەن. بۇل بيىكتەن قاراساڭىز, شىمكەنت قالاسىنىڭ شەت ايماعىنا دەيىن الاقانداعىداي كورىنەدى. بۇل جەردى جەرگىلىكتى حالىق «تورتكۇلتوبە», «ەسىمحان ورداسى», «داۋىتتوبە» قامال-قالاشىق ورنى دەپ بۇگىنگە دەيىن ايتىپ كەلەدى. تاريحي ورىن وسى ايماقتى مەكەندەگەن حالىققا ەرتەدەن-اق بەلگىلى. حالىق اراسىندا وعان قاتىستى اڭىز-اڭگىمەلەر ساقتالعان. وسى اۋىلدىڭ كوكىرەگى حات, قۇيماقۇلاق قاريالارى پوشاتاي بيشىمىر ۇلى, بەيسەنباي ءبايالى ۇلى بۇل جەرلەرگە قاتىستى بىرنەشە نۇسقادا اڭىزداردى شەرتەتىن, بىراق قاتاڭ ساياساتتىڭ كەسىرىنەن وعان نازار اۋدارىپ, جادقا جاتتايتىن ادام بولماپتى.
تورتكۇلتوبە وسى ۋاقىتقا دەيىن تولىققاندى زەرتتەلىپ, ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن ەمەس. 2007 جىلى بۇل ەسكەرتكىشتى تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ارحەولوگ دوكەي تالەەۆ جانە وزبەكستاندىق اتاقتى ارحەولوگ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى رۋستام سۋلايمانوۆ ارالاپ كورىپ, ونىڭ باتىس تۇرىك قاعاناتىمەن ساباقتاس ەسكەرتكىش بولۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ايتقان. بۇل تاريحي مەكەننەن جەرگىلىكتى ادامدار كوپتەگەن كونە زاتتار: قۇمىرا, ىدىس سىنىقتارىن, ساداق جەبەلەرىن, ادامنىڭ ءىرى سۇيەك قاڭقالارىن, كۇيدىرىلگەن كىرپىشتەن جاسالعان سۋ جۇيەلەرىن, ت.ب. بۇرىننان تاۋىپ كەلەدى. بۇل جەردەن تابىلعان بىرنەشە قۇندىلىقتار لەڭگىر قالاسىنداعى مۋزەيگە (ديرەكتورى زاۋىربەكوۆ قۇراسبەك) قويىلعان.
وسى قاسيەتتى جەردىڭ يە, قورعاۋشىسى ما ەكەن, كەڭەس وداعى كەزىندە اۋىلدىڭ ءتورت-بەس قارياسى ۇزىندىعى 2 مەتر شاماسىنداعى, جۋان, قوزىباستى ايداھاردى (جىلان) كورگەندەرىن ارقايسىسى ايتىپ وتىراتىن. ونىڭ ەشقاشان مال-جانعا تيمەگەنىن اڭگىمەلەيتىن.
بۇل جەردىڭ ەجەلگى اتى قارا شورا بولعان بولۋ كەرەك. وعان بىردەن-ءبىر دايەك بۇگىنگى زامانعا دەيىن سول جەر اتاۋىنىڭ ساقتالۋى. تەك جەرگىلىكتى حالىق ءتىل ورالىمىنا ساي قاراسورا اتاپ كەتكەن. ال بۇل جەردە قاپتاعان سورا وسىمدىگى ەشقاشان بولماعان. قالىڭ قاراعاش, نۋ ورماندى جەر بولعان.
ال قاراشورانىڭ تۇركى قاعاناتىنىڭ قولباسشىسى بولعانىن قىتاي جازبالارىنان بىلەمىز, ونىڭ سوناۋ ۆيزانتياعا دەيىن جورىق جالاۋىن كوتەرگەنى تاعى دا ايان. ونىڭ جازعى ورداسىنىڭ ءبىرى وسىندا بولۋى مۇمكىن عوي. ونى اتاقتى عالىم ل.گۋميلەۆتىڭ «كونە تۇرىكتەر» كىتابىنداعى مىنا مالىمەتتەر دە نەگىزدەي تۇسەدى: «ەستەمي مەن قاراشورا تۇركىنىڭ اسكەرباسى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە اسقان اكىمشىلىك يەسى بولعانىن مويىنداۋعا تۋرا كەلەدى. ولار وزدەرى جاۋلاپ العان ەلدەردى جەرۇيىققا اينالدىردى» – دەگەن. ول 576 جىلى ەستەميدىڭ ورنىنا وتىرىپ تۇرىك-تاردۋش حان اتاعىن العان. ارينە ول ءداۋىردى تەرەڭ زەرتتەۋگە دەن قويۋىمىز كەرەك.
تورتكۇلتوبە قاسيەتتى سايرام اۋليەلەر مەكەنىنە ءتيىپ تۇر. شەجىرەلى قارت ەرەگەن اعىباي ۇلىنىڭ (مارقۇم) ءھام ەسكى قاريا سوزدەردىڭ ايتۋىنشا, توپان سۋدان كەيىن العاش كەۋىپ, قۇرعاعان جەر – قارت قازىعۇرت تاۋى ماڭىنداعى كارى سايرامنىڭ ورنى ەكەن. ويتكەنى, كۇنشىعىس تاراپتاعى وزگە جەرلەردەن ول ورىننىڭ 40 مەتر بيىكتىگى بار كورىنەدى.
اڭىزدا بىلاي دەلىنەدى. نۇح پايعامبار «قاي جەردەن نۇر جارىعى شىقسا, سول اراعا قالا سالامىن», – دەپتى. سوندا كارى سايرامنىڭ ورنىنان نۇر كورىنىپتى.
باعزى زامانالاردان نۇر توگىلگەن جەردى ىزدەگەن ۇلى دالا پەرزەنتتەرى نەگە كوشپەلى ءومىردى اڭساعان دەگەن سۇراققا وسىدان-اق جاۋاپ تابۋىنا بولادى. بۇل نۇر مەكەن – قاسيەتتى قازىعۇرت پەن يسپيدجاب ءوڭىرى. قازاق حاندارىنىڭ وردا تىككەن جەرلەرى دە وسى ماڭدا. سايرامسۋ بويىندا ەسىم حان ورداسى قونسا, ارىستىڭ بويىنداعى حانقورعاندا ابىلاي اللانىڭ قالاۋىمەن قونىس تەپتى.
بۇل جەرگە XVII عاسىردا ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم حان ورداسىن تىككەن. تورتكۇلتوبە قامالىنىڭ جانىندا (قازىرگى «كوكتوبە» دەمالىس ورنىنىڭ اۋماعىندا) ەسىم حان جەرلەنگەن دەگەن, قويتاستارمەن قورشالعان مازارات ورنى بار. بۇل تۋرالى اڭىز بىلاي دەيدى: «ەسىم حان ولەرىنىڭ الدىندا بال اشتىرعان ەكەن, سوندا وعان سەن ولگەن سوڭ باسىڭدى ورتەپ, اتتىڭ جاۋىرىنا ك ۇلىن سەبەدى, سودان سەنىڭ مىنا وتپەلى دۇنيەدەگى ىستەگەن كۇناڭ جۋىلادى دەگەن». ءسىز سەنەرسىز, سەنبەسسىز, بالگەردىڭ ايتقانى ايداي كەلىپ, جانىس رۋىنىڭ قۋاندىق اتاسىنىڭ بايجىگىت بالاسى ەرسارى ءۇش عاسىر وتكەندە (1960 جىلدارى) كورىپكەلدىڭ ايتۋىمەن سول قورىمنان باستى قازىپ الىپ, ونى ورتەپ جاۋىر بولعان اتىنا ك ۇلىن سەبەدى. سودان تۇلپارى قۇلان-تازا ايىعادى. ونى كوزبەن كورىپ تىلدەسكەن, باستى قازعاندا جانىندا بولعان ادامداردىڭ اڭگىمەلەرىن جوققا شىعارا المايمىز.
ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ويتولعاۋىندا كوتەرىلگەن «قازاقتىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» باعدارلاماسىنا بۇل قاسيەتتى, تاريحي جەردى ەنگىزىپ, زەرتتەۋ نىسانىنا اينالدىرۋ قاجەت.
... «سوڭعى كەزگە دەيىن ەسىم حان تۇركىستاندا جەرلەنگەن دەپ جازىپ كەلدىك. الىاقبار حان ۇرپاقتارى قولىنداعى «شىڭعىس حان ريسالاسى» بويىنشا «يشيم حان تاشكاندتا شايح-ان-تاحۋر بابادا», ياعني ەسىم حان قابىرى اتاقتى شايحانتاۋردا جاتقان بولىپ شىقتى. ەسىم حان تۇركىستاندا جەرلەندى دەپ ساناۋعا حح عاسىردىڭ باسىندا جاريالانعان حابارلار نەگىز بولعان ەدى. سونىڭ ىشىندە م.ە.ماسسوننىڭ جازباسى بولاتىن», دەيدى ءوز ماقالاسىندا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مۇحتار قوجا.
ءبىزدىڭ تۇجىرىمىمىز بويىنشا تۇركىستانداعى ساعانا ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىمگە ەمەس, سامەكە حاننىڭ بالاسى ەسىم سۇلتانعا ارنالىپ سالىنعان بولۋ كەرەك.
سوندا تورتكۇلتوبە – ەسىم حان ورداسىنداعى مازارات كىمگە تيەسىلى دەگەن سۇراق تۋىنداۋى مۇمكىن. 1979 جىلى شىمكەنت پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ وقىتۋشىسى ا.ن.پودۋشكين باستاعان ارحەولوگيالىق وترياد مۇندا قالاشىقتىڭ ورنىن انىقتاۋ شارالارىن اتقارعان. بىراق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزبەگەن. 2006 جىلى باۋىرجان بايتاناەۆ باستاعان توپ تا ەلەۋلى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزە الماعان.
ال ەسىم حاننىڭ جازعى ورداسى وسى سايرامسۋدىڭ بويىندا بولعاندىعىنا كۇمان كەلتىرۋدىڭ قاجەتى جوق.
ەسىم حان مەن تۇرسىن حان اراسىنداعى سۇراپىل شايقاستىڭ سايرامسۋ ايماعىندا وتكەنى تاريحشىلار تاراپىنان ەسكەرۋسىز قالۋدا.
بۇل شايقاس تۋرالى قازاقتىڭ اتاقتى جازۋشىسى مۇحتار ماعاۋين ءماشھۇر جۇسىپكە سىلتەمە جاساي وتىرىپ بىلاي دەيدى: «...ءبىرى قورقاۋلىقتان, ءبىرى كەكتەن كوزدەرىن قان باسقان ەكى ءامىرشى سايرام قامالىنىڭ تۇبىندە بەتتەسەدى. ءبىر جاقتا ەكى ارىس قاتاعان جانە وعان ەرگەن قانشاما قاۋىم, ەكىنشى جاقتا ءۇش ارىس الاش جانە وعان قوسىلعان قانشاما جۇرت. ءبارى دە قازاق. جان تۇرشىگەرلىك مەيىرىمسىز ۇرىس, سول زامان تاريحشىسىنىڭ سوزىمەن ايتقاندا, ورتتەي قاۋلايدى. ەسىم حاننىڭ تەپكىسىنە شىداي الماعان تۇرسىن حان جەڭىلىسكە ۇشىراپ تاشكەنتكە شەگىنەدى.
ەسىم حان تۇرسىن حاننىڭ باسىن الىپ, نايزاعا شانشىپ, ءوزىنىڭ بىتىسپەس جاۋى بۇحار حانى يمامق ۇلىعا سالەمدەمە جىبەرەدى.
ەسىم حان مۇنىمەن دە توقتاماي, بۇلىكشىگە تىرەك بولعان, مەيماناسى تاسىپ, قازاققا قارسى قىلىش كوتەرگەن قاتاعان رۋىن ءولىم جازاسىنا كەسەدى. قۇدىرەتتى قاتاعان قاۋىمىنىڭ اربانىڭ كۇپشەگىنەن بويى اسقان ەركەك كىندىكتىسى تۇگەل نايزاعا ىلىنەدى, ايەل زاتى تۇگەل ۇلەس ولجاعا بەرىلەدى.
قاتاعان قىرعىنى – ەسىمحاننىڭ جەڭىسى ەمەس, بۇكىل قازاق ورداسىنىڭ جەڭىلىسى بولدى».
مىنە, وسى قاندى جوسىن شايقاس كەزىندە ەسىم حاننىڭ ستاۆكاسى ءبىز ايتىپ وتىرعان سايرامسۋ بويىنداعى تورتكۇلتوبەدە بولعان. ال تۇرسىن مۇحاممەدتىڭ شاتىرى قازىرگى تولە بي اۋدانى, الاتاۋ اۋىلدىق وكرۋگىندەگى شاتىرتوبە دەگەن جەردە ورنالاسقان ەكەن. مۇحتار اعامىز بۇل جەردىڭ جاعدايىن جاقسى بىلمەسە دە سايرام ءوڭىرى دەپ ناقتىلاپ وتىر. شايقاستىڭ بولعان جەرلەرىن اتاقتى اقىن قازانعاپ بايبول ۇلى ءوزىنىڭ «ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم» داستانىندا تاماشا سۋرەتتەيدى. ءبىزدىڭ تاريحشىلار, ادەبيەتشىلەر بۇل شايقاستىڭ قايدا وتكەندىگىنە ءمان بەرمەي كەلەدى.
جىر-اپسانالارداعى تۇنىپ تۇرعان جەر اتاۋلارى ەكى حاننىڭ اراسىنداعى شايقاس ەپيزودتارىن بارىنشا اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى وڭىردەگى داڭعىراشالدى, ساڭلاق, نابىت, مىڭبايىر, ت.ب. جەر اتاۋلارى وسى ەسىم حان مەن تۇرسىن حان اراسىنداعى سوعىستان قالعان بەلگىلەر. سونىمەن قاتار مۇندا, حافيز تانىشتىڭ مالىمەتى بويىنشا, سايرامدا, ارىس, سايرامسۋ, اقسۋ وزەندەرىنەن تارتىلعان كانالداردىڭ اتى اتالعان ەكەن.
وسىناۋ تورتكۇلتوبەنىڭ عاسىرلاردان عاسىرلارعا ۇلاسقان حاندار ورداسىنا اينالۋ ەرەكشەلىكتەرىنە توقتالايىق.
ءبىرىنشى, بۇل ولكەنىڭ تابيعاتى تاماشا, ءبىر جاعىن اسقاق الاتاۋ قورشاپ جاتسا, اينالاسىندا وزەندەر مەن سانسىز بۇلاقتار سىڭعىر قاعادى.
ەكىنشى, ەسىم حان ورداسىنان اينالا تاراپ 50-60 شاقىرىمعا دەيىن ايقىن كورىنەدى.
ۇشىنشىدەن, سۋلى جەر نۋلى جەر. مۇندا باعزىدان وتىرىقشى, ەگىنشىلىك جاقسى دامىعان. ونى جازبا دەرەكتەر دە ايقىنداي تۇسەدى.
تورتىنشىدەن, جىبەك جولى بويىنا جاقىن ورنالاسقاندىقتان ساۋدا قارىم- قاتىناسىندا ماڭىزدى مانگە يە بولعان.
بەسىنشىدەن, بۇل جەردە ەسىم حاننان بۇرىن دا, كەيىن دە قازاق حاندارى جازدا وردا تىگىپ وتىرعان بولۋ كەرەك. وعان حانداردىڭ ۇرپاقتارى تورەلەردىڭ شۋتوبە دەگەن جەردە تىعىز وتىرعاندىعى دا (كەڭەس وداعى تۇسىندا) دالەل بولا الادى. ەل باسقارعان ەلتاي ەرنازاروۆ تا وسىندا تۋىپ وسكەن.
مۇندا سانسىز تاريحي ۋاقيعالار وتكەن. ال ەسىم حان مەن تۇرسىن حان اراسىنداعى شايقاستىڭ الار ورنى ەرەكشە ماڭىزدى. سوندىقتان بۇل توبەدە وقيعانىڭ ءمان-مازمۇنىن اشاتىن ەسكەرتكىش – انسامبل ورناتۋ كەرەك دەپ ويلايمىز.
بۇل قاسيەتتى جەردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن تىزە بەرسەك, تولىپ جاتىر. مۇنداعى مازاراتقا كىم جەرلەنگەن دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىنا قازاق تاريحشىلارى سۇبەلى ۇلەس قوسار دەپ سانايمىز. قازاق تاريحىن جاڭعىرتۋدان شەت قالمايىق, اعايىن.
مۇحيتحان ۇمبەت ۇلى,
«قازاقتانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى,
قاناتبەك پوشاتاي ۇلى,
ولكەتانۋشى
شىمكەنت
