سۋرەتتەردى تۇسىرگەن مەيرام داۋلەتبەك ۇلى
بەلگىتاس قالاي قويىلدى؟
شورتانباي جىراۋ قاناي ۇلى پايعامبار (س.ع.س.) جاسىنا كەلگەنىندە فانيدەن باقيعا ءوتىپتى. توپىراق قاراعاندى وبلىسىنداعى شەت اۋدانىنىڭ ورتالىعى اقسۋ-ايۋلى كەنتىنەن وڭتۇستىككە قاراي قوزىكوش جەردەگى قورىمنان بۇيىرعان. قايراتكەر تۇلعانىڭ جامباسى تاپ وسى جەرگە تيگەنىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى بۇل كۇندە. كوپ سەبەپتىڭ ءبىرى – جىراۋدىڭ باسىندا قارايعان زيراتى جوق. قاراعان باسقان قابىرىنىڭ جىراۋعا تيەسىلى ەكەنىن جالعىز-اق بەلگى – قالقايعان كوكتاس قانا ايعاقتاپ تۇر.
شورتانباي مۇراسىن زەرتتەۋشى جەرگىلىكتى جازۋشى كامەل جۇنىستەگىنىڭ ايتۋىنشا, جىراۋدىڭ باسىنا بەلگىتاستى قويعان تىلەۋعابىل ەسەنبەكوۆ دەگەن ازامات ەكەن. سۇراستىرا كەلگەنىمىزدە, بۇل كىسى قاراعاندى قالاسىندا تۇراتىن بولىپ شىقتى. تەلەفون ارقىلى تاۋىپ العاننان كەيىن, كەزدەسىپ تىلدەسۋدىڭ دە ءساتى تۇسكەن. اڭگىمە بارىسىندا تىلەكەڭ وسىدان 38 جىل بۇرىن بولعان وقيعانى بىلايشا بايانداپ بەردى:
– بۇل 1980 جىلى بولعان وقيعا ەدى. ول كەزدە مەن جەزقازعان وبلىستىق مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىندە قىزمەت ەتەتىنمىن. جۇماعۇل سەرىك ۇلى دەگەن دوسىمنىڭ اكەسى قايتىس بولىپ, اۋىل جاققا توپىراق سالۋعا باردىم. قازىرگى شەت اۋدانىنىڭ ورتالىعى – اقسۋ-ايۋلى كەنتىنەن وڭتۇستىككە قاراي ءتورت-بەس شاقىرىم جەردەگى «بوتانتاي باتىر باسى» دەپ اتالاتىن قورىمعا مارقۇمدى جەرلەگەننەن كەيىن, جان-جاعىنداعى بەيىتتەردى قاراپ تۇرعانىمدا, قالىڭ قاراعان باسقان ءبىر تومپەشىككە كوزىم ءتۇستى. بالتاباي قاپپاسوۆ دەگەن اعايىنىمنان سۇراپ ەدىم, ول كىسى بۇل تومپەشىكتىڭ استىندا ايگىلى جىراۋ شورتانبايدىڭ جاتقانىن ايتتى. ۇستىمنەن بىرەۋ مۇزداي سۋ قۇيىپ جىبەرگەندەي بولدى. زارزامان اقىندارىنىڭ كوش باسىندا تۇرعان زور تۇلعانىڭ باسىندا ەڭ قۇرىعاندا قالاقتاي بەلگىتاستىڭ جوقتىعى ازا بويىمدى قازا قىلدى...
سودان تىلەۋعابىل ەسەنبەكوۆ جەزقازعانعا قايتىپ كەلگەن سوڭ, شورتانباي جىراۋدىڭ بەلگىتاسىن جاساتتىرادى. ءمارمار تاسقا جىراۋدىڭ اتى-ءجونىن, تۋعان جانە دۇنيەدەن وتكەن جىلدارىن قاشاتتىرىپ جازدىرتادى. تاستىڭ شەتى مۇجىلەتىن بولعاندىقتان, ونى تيتان قاڭىلتىرمەن قاپتاتقان. ول كەز توقىراۋ زامانى دەسەك تە, كوممۋنيستىك قاساڭ يدەولوگيانىڭ جازا باسقاندى يتشە تالاپ جازالايتىن كەزى بولعاندىقتان, تىلەكەڭ تىلدەي قاعازعا ەسكەرتكىش تاستى ءوزىنىڭ جەكە باستاماسىمەن جاساتقانىن جازىپ, تاس پەن تيتاننىڭ اراسىنا جاسىرادى. ونداعىسى – الدا-جالدا قاڭقۋ ءسوز شىعا قالار بولسا, جۇرتقا قىرسىعىمدى تيگىزبەي, بار جاۋاپتى وزىمە الايىن دەگەن ازاماتتىق نيەتتەن تۋعان ىزگى وي ەدى.
«ماۋسىم تۋا ەرعالى ەسىمعاليەۆ دەگەن دوسىم ەكەۋمىز شورتەكەڭنىڭ كوكتاسىن جارىق ستانساسىنا پويىزبەن الىپ كەلدىك, – دەپ اڭگىمەسىن جالعادى تىلەكەڭ. – قازىر پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ جۇرگەن نۇرلان دۋلاتبەكوۆتىڭ اكەسى ورىنباسار اقساقالدىڭ ۇيىنە تۇستىك. ول كىسى ءمان-جايعا قانىققاننان كەيىن زور تەبىرەنىس ۇستىندە وتىرىپ, ءىسىمىزدى قۇپتاپ, ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. سودان زەينوللا دەگەن قادىرمەندى اقساقال بار, اۋىلدىق كەڭەستىڭ توراعاسى تولەۋباي ابدىعاليەۆ, بەكەجان حامزين, جەڭىس سۇلەيمەنوۆ جانە باسقا اۋىل ازاماتتارىن ەرتىپ, شورتانباي جىراۋ باسىنا بارىپ, بەلگىتاستى ورناتتىق. اۋىلعا قايتىپ كەلىپ, قوي سويىپ, قۇدايىسىن بەرىپ, قۇران-قاتىم تۇسىرتتىك».
ەل ىشىندە شورتانباي جىراۋ دۇنيەدەن وتەر شاعى جاقىنداعان كەزدە «مەنىڭ باسىما سۇپى سالماڭدار. الاعاي دا بۇلاعاي زامان كەلىپ, قۇدايدان بەزگەن كەي ەسەرسوق سۇيەگىمدى قورلايدى. جاتقان جەرىمدى ەشكىمنىڭ بىلمەگەنى ءجون», دەپ وسيەت ايتىپ كەتكەن دەگەن اڭگىمە بار.
بۇل – ءبىر, ەكىنشىدەن, كەڭەس ۋاقىتى – شورتانباي جىراۋدىڭ باسىن كوتەرمەك تۇگىلى, اتىن اتاۋعا بولمايتىن كەرزامان ەدى. مىنە, وسى سەبەپتەر اسەر ەتكەن بولۋى كەرەك, «ۇزىن اققان سارىسۋدى, ءوزىڭ جايلاپ, جاعالا. جۇيرىك پەنەن جورعاڭدى, ءوزىڭ ءمىنىپ باعالا», دەپ قازاعىنىڭ نامىسىن قايراعان جىراۋدىڭ قابىرى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جالاڭاش ءھام قاراۋسىز كۇيدە جەتتى.
مۇراعا مۇقيات قاراساق
قازىرگى تاڭدا شورتانباي جىراۋ مۇراسىنىڭ بىرەگەي زەرتتەۋشىسى – جازۋشى, ولكەتانۋشى كامەل جۇنىستەگى. كەڭەس زامانىنىڭ تۇكىرىگى جەرگە تۇسپەي تۇرعان كەزىنىڭ وزىندە كامەل جۇنىستەگى باسىن بايگىگە تىگىپ, شورتانباي مۇراسىن تىرنەكتەپ جيناۋمەن اينالىسقان. جىراۋدىڭ ءومىرتاريحىن ارقاۋ ەتكەن «سوڭعى ابىز» رومانىن جازىپ, وقىرمانعا ۇسىندى. «شورتانباي تۋرالى العاش مالىمەتتى 14-18 جاسىندا ونىڭ اتقوسشىسى بولعان ابەۋ اقساقال, كوپجان بايمەن ۇلى بەرسە, كەيىندە ەسكەي جىرشىدان, تولعاۋلارىن ايتقانى ءۇشىن جيىرما جىلعا جۋىق عۇمىرىن ساياسي لاگەردە وتكىزگەن اناربەكتەن, توقسانعا كەلىپ كوز جۇمعان قازي اقىننان العان ەدىك. جىراۋدىڭ «اعىباي باتىر» داستانىن 1953 جىلى دوسبەرگەننىڭ قاليى اكەم جۇنىسكە جازدىرسا, «قاراكەسەك» داستانى اتاقتى ماياسار اقىننان الىندى», – دەيدى جازۋشى.
كەۋدەسى التىن ساندىق كامەكەڭ شورتانباي قاناي ۇلىنىڭ ۇرپاعى تۋرالى نە بىلەتىنىن سۇراعانىمىزدا, مىنانى ايتتى: «جىراۋدىڭ ايازباي, الدابەرگەن اتتى ەكى ۇلى جانە ءباتىش دەگەن قىزى بولعان. بۇلعاق زامانىندا ايازباي قايتىس بولىپ, الدابەرگەن ءوزىنىڭ ۇل-قىزىمەن بىرگە اعاسىنىڭ بالالارىن دا الىپ, وڭتۇستىك وڭىرگە, ءتىپتى ودان دا ءارى ءوتىپ كەتكەن دەگەن اڭگىمە بار. بىراق مۇنىڭ انىق-قانىعىن تاپ باسىپ ايتاتىن ەشكىم جوق...».
زادى, شورتانباي قاناي ۇلىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى ءالى دە بولسا تەرەڭ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. قازىرگى تاڭدا جىراۋعا قاتىستى تىڭ دەرەكتەر دە وقتا-تەكتە قىلاڭ بەرىپ قالىپ ءجۇر. مىسالى, شورتانبايدىڭ ازان شاقىرىپ قويعان ەسىمىنىڭ عالي مۇحاممەد ەكەنىن قوعام قايراتكەرى قابىلسايات ابىشەۆ ءبىر سۇحباتىندا جاريا ەتتى. مىنە, وسى جانە جىراۋعا قاتىستى باسقا دا قۇندى دەرەكتەر عىلىمي تۇرعىدا نەگىزدەلىپ, ءوزىنىڭ لايىقتى باعاسىن الۋ كەرەك.
شورتانباي جىراۋدىڭ ەل اراسىندا اسىل ءدىنىمىز يسلامنىڭ ءدانىن سىڭىرگەن ءدىني قايراتكەرلىگى دە, دەن قويىپ زەرتتەۋگە سۇرانىپ-اق تۇرعان تاقىرىپ. مىسالى, قۇنانباي قاجى قارقارالىدا مەشىت سالدىرسا, ارقا توسىندەگى اتاقتى بيلەر جاڭعۇتتى, بايسەيىت, كوپبايلار دا وزدەرىنە قاراعان ەل ىشىندە اللانىڭ ءۇيىن تۇرعىزىپ, قاراڭعىلىقتىڭ كوگىنە يماندىلىقتىڭ ساۋلەسىن سەپكەن. ال شورتانبايدىڭ بەساتا ەلىندەگى وسى يگى جاقسىلارمەن ميداي ارالاسقانىن ەسەپكە الساق, قوجا ۇرپاعىنان تاراعان قايراتكەر تۇلعانىڭ بۇل يگى ىستەرگە تيگىزگەن ىقپالىنىڭ قانشالىقتى بولعانىن باعامداۋ قيىنعا تۇسە قويمايدى.
جۋىردا جازۋشى كامەل جۇنىستەگى وبلىس اكىمى ەرلان قوشانوۆتىڭ قابىلداۋىندا بولىپ, شورتانباي قاناي ۇلىنىڭ 200 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ ءوتۋ جايىندا پىكىر الماسىپتى. جازۋشىنىڭ ايتۋىنشا, الدىمىزداعى مامىر ايىنىڭ 15-ىندە قاراعاندىدا شورتانباي قاناي ۇلىنىڭ 200 جىلدىعىنا ارنالىپ رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتپەكشى. ودان كەيىن, تامىز ايىندا جىراۋ مەرەيتويى شەت اۋدانىندا جالعاسىن تاپپاق. ناقتىراق ايتقاندا, اقسۋ-ايۋلى كەنتىندە شەت اۋدانىنىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويى مەن شورتانباي جىراۋدىڭ 200 جىلدىعى بىرگە تويلانباقشى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت – اقسۋ-ايۋلى كەنتىندە شورتانباي جىراۋ اتىندا شاعىن مۋزەي بار. مۇندا جىراۋدىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى بەس-التى جىلىندا مىنگەن پاۋەسكەسى تۇر. كەزىندەگى كولىكتىڭ مۇنداي جايلى ءتۇرىن جىراۋعا قارابەك دەگەن دوسى جاساتىپ بەرىپتى. پاۋەسكە ءجاسوسپىرىم كەزىنەن جىراۋدىڭ ات ايداۋشىسى بولعان ابەۋ اقساقالدىڭ قولىندا بەرتىنگە دەيىن ساقتالىپ كەلگەن. ابەكەڭنىڭ ءوزى 90 جاستان اسىپ, 1959 جىلى دۇنيە سالىپتى. ابەۋ اقساقال پاۋەسكەنى سايگەلدى دەگەن تاۋ ىشىندەگى ەسكى قىستاقتاعى قوراسىنا تىعىپ تاستاعان ەكەن. ال اربانى بۇگىنگىگە امان-ساۋ جەتكىزگەن – ابەۋدىڭ نەمەرەسى ادامقۇل تۇرسىن ۇلى.
بۇدان بولەك, مۇراجاي اۋلاسىندا شورتانباي جىراۋدان قالعان تاعى ءبىر مۇرا – ديىرمەن تاسى قويىلعان. ءحىح عاسىردىڭ ورتا شەنىندە شورتانباي جىراۋ بالاسى ايازبايعا نۇرا وزەنىنىڭ جاعاسىنان سۋ ديىرمەنىن سالدىرتىپتى. جالپى, شورتانباي جىراۋ مۋزەيىن اشىپ, ونى جابدىقتاۋعا ولكەتانۋشى كامەل جۇنىستەگى كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن. الگى ديىرمەن تاستى دا ايدالاداعى ءبىر اۋىلداعى مونشانىڭ جانىندا جاتقان جەرىنەن تاۋىپ الىپ, بالتاباي يگەن ۇلى دەگەن ازاماتپەن بىرگە مۋزەيگە جەتكىزگەن دە ءبىر ءوزى.
«وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن اۋدانىمىزدىڭ سول كەزدەگى ءبىر اكىمى مۋزەيدەن شورتانباي جىراۋدىڭ ەسىمىن الىپ تاستادى. ەندى سول ادىلەتسىزدىكتى قالپىنا كەلتىرىپ, سونان سوڭ مۇراجاي ءۇيىن جوندەۋدەن وتكىزسە – نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى», – دەيدى كامەل جۇنىستەگى.
كەسەك تۇلعاعا – كەسەنە
زامانىندا كومەكەي جىراۋ اتانعان بۇقار جىراۋ قالقامان ۇلى حان ابىلايدىڭ كەڭەسشىسى بولدى. قاراپ تۇرساڭىز, شورتانباي جىراۋدىڭ زامانى ەلىنە اقىرىپ تەڭدىك سۇراعان كەنەسارى حان داۋىرىمەن تۇسپا-تۇس ەكەن. جالپى, شورتانباي جىراۋ ەل ءۇشىن اتقا قونىپ, قازاققا ازاتتىعىن الىپ بەرەم دەپ ورمانداي وتارشىعا مايدان اشقان كەنەسارى حاندى اشىق قولداعان.
ياعني بەلگىلى عالىم تۇرسىنبەك كاكىشەۆ « ۇلى دارىن قوعام قايراتكەرى, ءىرى يدەولوگ» دەپ باعا بەرگەن شورتانباي قاناي ۇلىنىڭ ءوزىنىڭ رۋحتى, جالىندى جىرلارىمەن ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسكە دەم بەرىپ, سول كەزدەگى قوعامدىق سانانىڭ سىلكىنۋىنە سۇبەلى ۇلەس قوسقانى ەش كۇمان تۋدىرمايدى. ياعني بۇقار جىراۋدىڭ باسىنداعى ءزاۋلىم كەسەنەدەي ەسكەرتكىش شورتانباي جىراۋعا دا بۇيىرسا – بۇل ءبىر بەرەكەلى ءىس بولار ەدى. نەگىزى, جىراۋدىڭ مەرەيتويىن لايىقتى وتكىزۋ ءۇشىن شەت اۋدانىندا اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر ەكەن. دەي تۇرعانمەن, كەسەنە تۇرعىزۋعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ شاماسى جەتىڭكىرەمەيدى دەگەندى ايتادى كامەل اقساقال. دەمەك, «تاس تۇسكەن جەرىنە اۋىر» دەگەن بار, ەندىگى بار ءۇمىت – وبلىس باسشىلىعىندا.
توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى – توپىراعىن جەل سۋىرعان قاسيەتتى تومپەشىكتى ساۋلەتى كەلىسكەن كۇمبەزدى كەسەنە قاناتىنىڭ استىنا الار كۇن تۋسا, شورتانبايداي قازاققا شاراپاتى ءتيىپ باققان جىراۋ رۋحىنىڭ الدىندا ءجۇزىمىز جارقىن بولار ەدى!
قايرات ءابىلدا,
«ەگەمەن قازاقستان»
قاراعاندى وبلىسى,
شەت اۋدانى
