جاسىراتىن تۇگى جوق. الەۋمەتتىك تۇرعىدا از قامتىلعان وتباسىلارىن ايتپاعاندا, بالاسىنىڭ جاعدايىن جاساپ وتىرعان اتا-انانىڭ ءوزى دە كۇنى بويى جۇمىستا. ياكي بولماسا تاڭەرتەڭ تولىق ويانباعان, تابەتى اشىلماعان بالاسىن ساباققا كەشىگەدى دەپ بەزەكتەپ, تيىسىنشە تاماقتاندىرىپ ۇلگەرە المايدى. كوپ اكە-شەشەنىڭ بالاسىنىڭ مەكتەپتە نە ءىشىپ, نە جەپ جۇرگەنىن باقىلاپ وتىرۋعا قاجىرى مەن ۋاقىتى جەتپەيدى.
ماماندار مەكتەپتەگى تاماقتاندىرۋدىڭ بۇگىنگى تاجىريبەسى ديابەت پەن ونكولوگيالىق اۋرۋلارعا اپاراتىنىن العا تارتىپ وتىر. بۇل ماسەلەنى ءتيىمدى شەشۋدىڭ توتە جولى – مەملەكەت دۇرىس تاماقتانۋدى ۇيىمداستىرۋ مەن ونى ءتيىمدى باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قاراجات ءبولۋ تاجىريبەسىن قايتارعان دۇرىس دەپ ەسەپتەيدى. بۇل تۋرالى سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ جانە بالالار باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋمەن اينالىساتىن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى مالىمدەمە جاسادى.
ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا الدىمەن مەكتەپتەردەگى تاماقتانۋدىڭ قولدانىستاعى تاجىريبەسىنە تالداۋ جاسالدى. مۇنداي قورىتىندىلار ارينە كوڭىل كونشىتپەيدى. ياعني تاماقتانۋ اكادەمياسى ازىرلەگەن ستاندارتتار مەن ديەتالىق راتسيوندارعا سايكەس ەمەس. مەكتەپ اسحانالارى بازاسىنداعى جالعا الۋشىلاردىڭ يەلىگىندەگى تاماقتاندىرۋ اتا-انالاردىڭ ساپا جونىندە قوياتىن تالاپتارىمەن ۇيلەسپەيدى. مەكتەپتەردەگى تاماقتاندىرۋ ءىسىن باسشىلىق تا, اتا-انالار دا باقىلامايدى. جەرگىلىكتى بيۋدجەت تە ساپالى ونىمدەردى پايدالانۋعا جەتكىلىكتى قاراجات بولمەيتىن كورىنەدى.
ماسەلە كوتەرىپ وتىرعانداردىڭ ايتۋىنشا, بۇل جاعدايدا دۇرىس تاماقتانۋ ادەتىن قالىپتاستىرۋ قيىن. وقۋشىلار راتسيونالدى تاماقتانبايتىندىقتان, بۇل ءتۇرلى اۋرۋلارعا شالدىعۋ كورسەتكىشىن ۇلعايتا تۇسەدى.
ال 2016-2019 جىلدارعا ارنالعان «دەنساۋلىق» مەملەكەتتىك دەنساۋلىق ساقتاۋدى دامىتۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە, سونداي-اق «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» كودەكسكە سايكەس دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرىسى بويىنشا «مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ديەتاسىنا ارنالعان بىرىڭعاي ستاندارتتار» اتتى ادىستەمەلىك ۇسىنىستار العا تارتىلدى جانە ونى بارلىق ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە جۇزەگە اسىرۋ 2017 جىلى ورىندالۋى ءتيىس بولاتىن.
تاماقتانۋ داعدىلارى ەرتە جاستان قالىپتاساتىنى بەلگىلى. ددسۇ دەرەكتەرى بويىنشا, قازاقستاندا بالالاردىڭ تورتتەن ءبىرى ارتىق سالماقتان, ال ولاردىڭ ىشىندە تەڭ جارتىسى سەمىزدىكتەن جاپا شەگەدى. بۇل جەتكىنشەكتەر وسە كەلە ينفەكتسيالىق ەمەس اۋرۋلارعا ۇشىراۋعا بەيىم ءارى جاسىنا جەتپەي جەر قۇشۋ قاۋپىن ارتتىرادى. دارىگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, قانت ديابەتىنىڭ 44 پايىزى, جۇرەكتىڭ يشەميالىق اۋرۋىنىڭ 23 پايىزى, ىسىك اۋرۋىنىڭ 40 پايىزى ارتىق استان تۋىنداعان سالماق پەن سەمىزدىكتەن بولادى.
– بالالار اۋرۋى تۇرلەرىنىڭ ءوسۋى دارۋمەندىك ميكروەلەمەنتتەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن تۋىندايدى. ءوسىپ كەلە جاتقان بالا جەتىلۋ كەزەڭىندە كوپ ەنەرگيا جۇمسايتىندىقتان دارۋمەن تەز سارقىلادى. ياعني, كوكونىستەر, جەمىستەر, ءسۇت جانە لاكتوزا جەتكىلىكسىزدىگى بار بالالارعا ايران-سۇتتەن جاسالعان قورەكتىك زاتتاردى قاجەتتى مولشەردە تۇتىنۋى ماڭىزدى, – دەيدى قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى يۋري سينياۆسكي.
دەگەنمەن قازىرگى تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي, مۇنداي ازىق-ت ۇلىك ستاندارتتارى ساقتالمايدى جانە ونى ءجىتى قاداعالاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەيدى. جوعارى ساپالى تاعام ءمازىرى وتە قىمبات, كىشى جاستاعى توپتار ءۇشىن 650 تەڭگەدەن باستالىپ, ەگدە جاستاعى ازاماتتار ءۇشىن 960 تەڭگەنى قۇرايدى. بيلىك تاراپىنان مۇنداي قاراجاتتى ءبولۋ كوزدەلمەگەن. جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ ەسەبىنەن وقۋشىلاردى تاماقتاندىرۋعا اقشا ءبولىنۋى ورىندى. سوندا عانا ديەتالىق ستاندارتتاردى ورىنداۋعا بولادى. كەز كەلگەن مونيتورينگ اشىق ءجۇرۋى قاجەت. جانە قامقورشىلىق كەڭەسىن قاتىستىرۋ ارقىلى, سونداي-اق قوعامداعى الەۋمەتتىك ۇدەرىستەرگە بەيجاي قارامايتىن, الەۋمەتتىك جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا نيەتتى دەمەۋشىلەردى دە تارتۋ كەرەك, دەپ ەسەپتەيدى ماماندار.
سول سياقتى ەلىمىزدىڭ «بالا قۇقىقتارى تۋرالى» زاڭىندا ءاربىر بالانىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا ايرىقشا قۇقىعى بار ەكەندىگى جانە ونى ۇيىمداستىرۋ ءتارتىبى تۋرالى تولىق تۇسىندىرىلەدى. بالانىڭ دەنساۋلىعىن قامتاماسىز ەتۋ سالاماتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتاۋ, بالالار اۋرۋلارىنىڭ الدىن الۋ, قولايلى ورتا قۇرۋ, بالانىڭ ساۋ بولىپ ءوسۋى ءۇشىن قاجەتتى ساپاداعى تاعام ونىمدەرىن ءوندىرۋ مەن ونى ساتۋدى باقىلاۋ نەگىزىندە جۇزەگە اسۋى ءتيىس.
ال ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل جانىنداعى الماتى جانە الماتى وبلىسى بويىنشا ۇلتتىق الدىن الۋ مەحانيزمى توبىنىڭ مۇشەسى, «ۇلاعاتتى وتباسى» قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى مارياننا گۋرينانىڭ ۇسىنىسى بويىنشا, مەملەكەت دۇرىس تاماقتانۋدى ۇيىمداستىرۋ مەن ونى ءتيىمدى باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردەن قاراجاتتى ءبولۋ تاجىريبەسىن قايتارعانى دۇرىس. بۇل جاعدايدا مەملەكەت ءتىپتى ۇنەمدەي دە الادى. بالالاردى كەيىن ۇزاق جىلدار ەمدەگەنشە, بۇگىن دۇرىس تاماقتانۋعا باۋلۋ – ۇتىمدى شەشىم. بۇعان قوسا, اتا-انالار مەكتەپتىڭ قامقورشىلار كەڭەسى ارقىلى وسى ماسەلەدە بەلسەندىلىك تانىتۋى قاجەت.
– ونكولوگيالىق حيميوتەراپيانىڭ ءبىر ءراسىمىنىڭ قۇنى 1 ميلليون تەڭگەگە جەتەدى. ەرتە جاستان دەنساۋلىق كۇتىمىنە قارجىنى ۇنەمدەۋ دۇرىس ەمەس جانە مۇمكىندىگىنشە بارىنشا پايدالىلىعى تەڭدەستىرىلگەن ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. بۇل جاعدايدا مەكتەپكە ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرىن قايتا ورالتۋ ەڭ وڭتايلى قادام بولىپ تابىلادى, – دەيدى ءوز كەزەگىندە «امان ساۋلىق» قوعامدىق قورىنىڭ ساراپشىسى تاتيانا باجوۆا.
– ءبىز بيلىك پەن مەكتەپتەرگە ءارتۇرلى باعامەن تاماقتاندىرۋدىڭ ءتۇرلى كەشەندى تاسىلدەرىن ۇسىنامىز: قولجەتىمدى, ورتا جانە تولىق تۇسكى اس. بالا دەنساۋلىعى ءۇشىن ەڭ ۇتىمدىسى – ءۇزىلىس ۋاقىتىندا ءسۇت, يوگۋرت ءىشۋ. ەگەر مۋنيتسيپاليتەت تولىق تۇسكى اسقا قاراجات تاپپاسا, وندا بيلىك وكىلدەرى مەكتەپتىڭ قامقورشىلار كەڭەسى ارقىلى جۇرتشىلىق نازارىن اۋدارا وتىرىپ, باقىلاۋدى كۇشەيتۋ كەرەك. جارتىلاي قارجىلاندىرۋ ماقساتىندا دەمەۋشىلەرمەن ارىپتەستىكتى ىزدەستىرۋ دە جاعدايدى دۇرىستاۋعا جەتەلەيدى. قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرماۋ قاجەت, – دەدى مارياننا گۋرينا.
ماماندار سونداي-اق 2018 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنان باستاپ, الماتى قالاسىنداعى مەكتەپتەردىڭ بىرىندە بارلىق نورمالارى مەن ەرەجەلەرى ساقتالعان, مەكتەپ باسشىلىعى, قامقورلىق كەڭەسى جانە ازىق-ت ۇلىك ءبولىمىنىڭ قولداۋىمەن قاناتقاقتى جوبا ىسكە قوسىلاتىندىعىن اتادى. ۇيىمداستىرۋشىلار بۇل جوبادان تەك وڭ ناتيجەنى كۇتەدى. قىسقاسى, وقۋشىلاردىڭ تاماقتانۋىن دۇرىستاۋ ارقىلى, ولاردىڭ ساباققا دەگەن ىنتاسى, كوڭىل-كۇيى مەن ءبىلىمىن جاقسارتۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇل باستاما قازاقستاننىڭ باسقا مەكتەپتەرىنە دە تاجىريبە تاراتۋعا مۇددەلى تاراپتارمەن ىنتىماقتاستىق جولىنداعى ۇلگى بولماق.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
