– كامال ءسارۋار ۇلى, بىردە «قورقا-قورقا باتىر بولعان اداممىن» دەپ كوپشىلىكتى ءبىر كۇلدىرگەن ەدىڭىز. اششى پىكىرىڭىزدى اينالاڭىز قالاي قابىلدايدى؟
– 1980 جىلى الماتىداعى پەدياتريا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالدىم. ول كەزدە «انا مەن بالانى قورعاۋ ينستيتۋتى» دەپ اتالاتىن. جاسىم 44-تە. جىگىت ءۇشىن قىلشىلداپ, قۇلشىنىپ تۇراتىن شاق ەمەس پە؟ 1932 جىلى قۇرىلعان, ورمانوۆ كوشەسىندە كىلەڭ جاتاعان ۇيلەردىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان پەدياتريا ينستيتۋتىنىڭ عيماراتى ەسكى, ماڭايى مازاسىز بولاتىن. ابالاپ يت ۇرەدى, سىقىرلاپ اربا جۇرەدى. رەسپۋبليكالىق دارەجەدەگى مەكەمە بولعاندىقتان, ءتۇرلى عىلىمي كونفەرەنتسيالار ءوتىپ تۇراتىن, شەتەلدەن قوناقتار كوپ كەلەتىن. سودان 1982 جىلى ورتالىق كوميتەتتىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى د.قوناەۆقا كىرىپ, مەكەمەنى جاڭادان سالىنىپ جاتقان وبلىستىق اۋرۋحانانىڭ عيماراتىنا كوشىرۋدى سۇرادىم. كوپ ۇزاماي جاڭا عيماراتقا قونىس اۋداردىق. سول جىلدارى ينستيتۋتقا «دوستىق» وردەنى بەرىلدى. مەنى سىرتىمنان عانا بىلەتىن ادامدار: «ورمانتاەۆ ارمانسىز ءومىر سۇرگەن ادام عوي, جاستايىنان تانىلدى, سۇيگەن ىسىمەن اينالىستى, بار ماراپاتتى يەلەندى, ۇلتتىق مەديتسيناداعى ەڭ تانىمال تۇلعالاردىڭ بىرىنە اينالدى» دەپ ويلاۋى مۇمكىن. الايدا كوپشىلىك جالعان جالانىڭ, قياناتتىڭ قۇربانى بولعانىمدى, ارىز بەن وسەكتەن اياق الىپ جۇرە الماي قينالعان كەزدەرىمدى بىلە بەرمەيدى. كەڭ قازاق ءبارىن كەشىرەدى ەكەن. بىراق وزىنەن ءبىلىمى, تالانتى اسقاندى ەش كەشىرە المايتىنىنا كوزىم جەتتى. ءبىلىمى ارتىپ بارا جاتسا, ەڭبەگىنە قاراي قۇرمەتكە بولەنە باستاسا, اياقتان شالۋدى, قۇردىمعا كەتىرۋدى ويلايدى ەكەن. تالانت ونەردە, ادەبيەتتە عانا بولمايدى. سيرەك تە بولسا مەديتسينادا كەزدەسەتىن وقشاۋ قابىلەتتىڭ كورىنىسى – س.جوشىباەۆ, س.بالمۇحانوۆ, ب.اتشاباروۆ, ت.شارمانوۆ سياقتى ءبىرتۋار ازاماتتار دەر ەدىم. ءبىر ايدان كەيىن مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى شاقىرىپ: ء«سىزدى جۇمىستان نەگىزسىز بوساتقان ەكەن. ەشقانداي كىناڭىز جوق. جۇمىسىڭىزدى قايتا جالعاستىرساڭىز قايتەدى؟» دەدى. «مەن عىلىمعا بەرىلگەن اداممىن. بىلمەي ىستەگەن قاتەلىكتەرىم بولۋى مۇمكىن. بىراق ادەيى ىستەگەن قىلمىس, قياناتىم جوق. مەديتسيناعا ەڭبەگى سىڭگەن كوپ ادامداردى دايارلاعانىم دا سوندىقتان» دەپ جاۋاپ بەردىم. 1993 جىلى 18 اقپاندا ن.نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن ءۇشىنشى رەت پەدياتريا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالىپ, 2001 جىلعا دەيىن باسقاردىم. كەيىن زەينەتكەرلىككە جەتكەن ءبىرتالاي ادام قىزمەتىنەن بوساعان كەزدە, مەن دە ينستيتۋتتىڭ قۇرمەتتى ديرەكتورى اتانىپ, كافەدرا جۇمىسىمەن اينالىسۋعا كوشتىم.
– پەدياتريا فاكۋلتەتتەرىنىڭ جابىلعانىنا قارسىلىق ءبىلدىرىپ, دابىل قاققانىڭىزعا ون جىلدان استى. اتالعان فاكۋلتەت قايتا اشىلادى دەگەن ءسۇيىنشى حابار جەتىپ جاتىر...
– دەنساۋلىق سالاسىندا 60 جىلعا جۋىق ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتسام, ءدال وسىنشا ۋاقىت پەداگوگيكالىق باعىتتاعى ءبىلىم بەرۋ ىسىنە دە ارالاسىپ كەلەمىن. پەدياتريا فاكۋلتەتىنە ەكى رەت دەكان بولدىم. عۇمىرىمدى بالالار دەنساۋلىعىنا ارنادىم. بالا اعزاسى – ۇلكەندەردەن ايىرماشىلىعى بار, ءتىپتى مۇلدە ۇقسامايتىن ايرىقشا اعزا. انا قۇرساعىندا 9 اي, 9 كۇن جاتىپ, ون ەكى مۇشەسى ساۋ, الپىس ەكى تامىرى امان تۋعان بالانىڭ ادام بولىپ قالىپتاسۋ ۇدەرىسى كەم دەگەندە 13-15 جىل جۇرەدى. قاپەرىڭىزدە ۇستاڭىز, اڭگىمە جاتىردان كىناراتسىز جارالعان بالا تۋرالى. ال قازىر دۇنيەگە كەلگەن بالالاردىڭ كوپشىلىگى پاتولوگيالىق دياگنوزبەن تۋىلادى. ءتىپتى اسا اۋىر دياگنوزبەن تۋاتىندار كوبەيىپ كەلەدى. سوزىلمالى اۋرۋعا شالدىققان ادامداردى ەمدەيتىن دارىگەر جوقتىڭ قاسى. جاي عانا جوتەلىنىڭ سوڭى سوزىلمالى برونحيتكە ۇلاسىپ كەتكەندەردە ەسەپ جوق قازىر. 2016 جىلى پرەمەر-مينيستر ب.ساعىنتاەۆ پەن ي.تاسماعامبەتوۆ پەدياتريا فاكۋلتەتتەرى قايتا اشىلاتىنىن ايتىپ, ءسۇيىنشى حابار تاراتقان ەدى. بىراق ءالى اشىلعان جوق.
قايتادان اشىلادى» دەگەن قۋانىشتى حابار جەتكەنىمەن, ءالى «بولادى-مىس» دەڭگەيىندەگى اڭگىمە بولىپ وتىرعانى جانىما باتادى. «حالىقتى الدارقاتىپ وتىر ما» دەپ قورقامىن. 2006 جىلدارى دەنساۋلىق ساقتاۋ ىسىنەن حابارى جوق مينيسترلىكتىڭ ەكى باسشىسى ەلىمىزدەگى بارلىق پەدياتريا فاكۋلتەتتەرىن جاپتى. الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋالىنىڭ قارايلاس ەكەنىنە قاراماستان, تمد اۋماعى بويىنشا قازاقستاندا عانا جابىلدى. نەگە؟ مەديتسينامەن قويان-قولتىق ارالاستىعى جوق «عاجايىپ» يدەيا اۆتورلارىنىڭ كەسىرىنەن ەندى ناتيجەسىن كورسەتە باستاعان پەدياتريانىڭ قابىرعاسى قاقىراي سوگىلىپ, ەشكىمگە كەرەگى جوق ەكىنشى دەڭگەيدەگى سالا سەكىلدى شەتكە ىسىرىلدى. بۇل – فاكۋلتەتتى ەمەس, بالانى شەتكە ىسىرۋ دەگەن ءسوز. «شەتەلدە ءبىر ءوزى گينەكولوگ, ۋرولوگ, تەراپەۆت, پەدياتر, نەسىن ايتاسىز, ۇلكەندى دە, بالانى دا ەمدەي بەرەتىن امبەباپ دارىگەرلەر بار كورىنەدى. بىزگە نەگە سولاي جاساماسقا؟» دەسىپ, ەرەسەكتەر مەن بالالار ەمحاناسىن ءبىر-بىرىنە قوسىپ جىبەردى. دەرەۋ «وتباسىلىق دارىگەر» اتالاتىن, ايەل, ەركەك, بالا دەمەستەن وڭدى-سولدى ەمدەي بەرەتىن جاڭا شتات اشىلدى. مەديتسينادا بۇگىندە شامامەن 14 مىڭ اۋرۋ بار دەلىنەدى. كەي وتباسىلىق دارىگەردىڭ بۇدان حابارى جوق, كەيبىرى اۋرۋدىڭ اتىن دا بىلمەيدى. مۇنداي مامان اۋىرىپ تۇرعانىن شىرىلداپ جىلاپ قانا بىلدىرە الاتىن, ءتىلى شىقپاعان نارەستەنىڭ سىرقاتىن قالاي انىقتاپ, قالاي ەمدەمەك؟ ارينە بۇگىندە بالالاردى قاراپ جۇرگەن تەراپەۆت دارىگەرلەر تەوريالىق تۇرعىدان جالپىلاما بىلگەنىمەن, بالا اعزاسىنا عانا ءتان وزگەرىستى, ەرەكشەلىكتى بىلە بەرمەيدى. پەدياتريا فاكۋلتەتتەرىنىڭ جابىلعانىن ويلاسام, ءوزىمدى بالالار الدىندا قىلمىسى بار ادامداي سەزىنەمىن.
– ەلىمىزدە جەتى مەديتسينالىق جوعارى وقۋ ورنى بار. ال بىلتىر پەدياتريا فاكۋلتەتى س.اسفەندياروۆ اتىنداعى مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىندە عانا اشىلاتىنى بەلگىلى بولدى. ءبىر وقۋ ورنى دايارلايتىن ماماندار تۇتاس ەلدى قامتاماسىز ەتە الا ما؟
– ارينە قامتاماسىز ەتە المايدى. س.اسفەندياروۆ اتىنداعى مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتى 150-185 ستۋدەنتتەن ارتىق قابىلداي المايتىن كورىنەدى. قالاي تارتقىلاساڭ دا, از مولشەردەگى مامان قازاقستاننىڭ ءتورت بۇرىشىنداعى كىشكەنتاي تۇرعىنداردى تولىق قامتي المايدى. سوندىقتان الماتى مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پەدياتريا فاكۋلتەتى – 300, استانا, قاراعاندى, اقتوبە, سەمەي مەديتسينالىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا دا پەدياتريا فاكۋلتەتى جىل سايىن 100 ستۋدەنتتەن قابىلداسا, ماسەلە از-كەم شەشىمىن تابۋى مۇمكىن. قابىلداناتىن تۇلەكتەردىڭ 80-90 پايىزى قىزدار. بۇل دۇرىس, سەبەبى ولار بولاشاق انالار. ال بۇل قالالاردا پەدياتريا فاكۋلتەتتەرىن قايتا اشۋ تۋرالى ەشكىم جۇمعان اۋىزىن اشقىسى كەلمەيدى. سەبەبى قوماقتى قاراجات قاجەت. سوندا ۇكىمەت قاراجاتتى بالانىڭ ەسەبىنەن ۇنەمدەمەك پە؟ قازىر بالا دەنساۋلىعىنا جاۋاپتى ماماندار جەتىسپەيتىنى بايقالادى. 5-10 جىلدان كەيىنگى جاعداي قالاي بولماق؟ عالىمدار جىلدار بويى قالىپتاستىرعان عىلىمدى ءبىر كۇندە تاس-تالقانىن شىعارىپ بۇلدىرەمىز. رەسەيدە, وزبەكستاندا فاكۋلتەتتەر عانا ەمەس, تۇتاس پەدياتريا ينستيتۋتى جۇمىس ىستەيدى. ال ءبىز دەنساۋلىعى جوق بالادان ەرتەڭ قانداي دانىشپان شىعادى دەپ وتىرمىز؟ ەل كاپيتالى دەگەن وندىرىستەن قۇيىلاتىن اقشا ەمەس. باستى قۇندىلىق – ادام, ينتەللەكتۋالدى وي-ءورىسى دامىعان بىلىكتى مامان. كەز كەلگەن مەملەكەت وركەندەۋ جولىندا ينتەللەكتۋالدى كاپيتالعا ارقا سۇيەيدى, وسى كاپيتالدىڭ تامىرىنا كۇرەك ەمەس, سۇيمەن سالىپ جاتقان ءبىزدى ۇرپاق كەشىرە مە؟ بالا دەنساۋلىعى – وتباسى, مەملەكەت جانە قوعامنىڭ باستى قامقورلىعىندا بولۋى كەرەك. الەمدىك تاجىريبە حالىق دەنساۋلىعىنا اسەر ەتەتىن ماڭىزدى فاكتور سىرقاتتىڭ الدىن الۋ جانە سالاماتتى ءومىر سالتىن ىنتالاندىرۋ ەكەنىن كورسەتەدى. سول سەبەپتى, رەسەي بالالار حيرۋرگياسى مەن تراۆماتولوگياسى عزي ديرەكتورى, ايگىلى بالالار دارىگەرى لەونيد روشال پرەزيدەنتىمەن كەزدەسكەن سايىن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا جاۋاپتى شەندىلەردىڭ نەگىزسىز جۇرگىزەتىن ساياساتىن سىنعا الادى, جەتىستىكتەرى مەن جاڭالىقتارىنا باعا بەرەدى, مەديتسينانىڭ قورعانىس سالاسىنان, اسكەر ىسىنەن ەش كەم ەمەس ەكەنىن, ءتىپتى تەڭ ەكەنىن ايتادى. سەبەبى دارىگەرلەر دە اسكەريلەر سياقتى كۇن سايىن ءومىر مەن ءولىم ورتاسىندا جۇرەدى.
– كوكتەمدە اسكەر قاتارىنا شاقىرىلاتىن بوزبالالاردىڭ تەڭ جارتىسى جارامسىز بولۋىنىڭ سەبەبى سوندا جاتقان جوق پا؟
– قازىرگى بوزبالالاردىڭ تۇرىنە قاراشى, قۇلاعىنان كۇن كورىنەدى. شىلبيگەن ارىق نە شەكتەن تىس تولىق, كوبىنىڭ سالماعى جاسىنا لايىق ەمەس. سەبەبى بويىنداعى سىرقاتىن بالا كۇنىندە ەمدەمەگەن نەمەسە مۇلدە بىلمەگەن. بالالار جەتكىلىكتى مولشەردە قۇنارلى تاماقتانبايدى. بۇرىن قىزداردىڭ بەدەۋلىگى ءجيى كەزدەسەتىن ەدى, قازىر جاس جىگىتتەردىڭ اراسىنداعى بەلسىزدىك بەلەڭ الىپ بارادى. بولاشاقتا اتا-انا اتاناتىن ۇل مەن قىزدىڭ دەنساۋلىعىن بالا كەزدەن قولعا العان ءجون. جۇيكە جۇيەسىندە كىناراتى بار بالالار ەسەيە كەلە وزىنە قول سالىپ, «سۋيتسيد» دەگەن سۇمدىقتى ءورشىتىپ بارادى. كومپيۋتەردىڭ دە كىناسى بار شىعار, بىراق و باستا, شىر ەتىپ دۇنيەگە كەلگەندە بالانىڭ جۇيكەسى دۇرىس بولماعان. كوردىڭىز بە, پەدياتريا سالاسىنىڭ پروبلەماسى شاش-ەتەكتەن, مەن تەك قوعامدا قاۋىپتى قورىتىندىسى انىق بايقالعان ءبىردى-ەكىلىسىن ايتىپ وتىرمىن. پەدياتريانى تۇنشىقتىرا بەرۋدى جالعاستىرعىسى كەلەتىندەرگە توسقاۋىل قويۋ كەرەك! سوندىقتان پەدياتريا فاكۋلتەتىن اشۋ ماسەلەسى قوعام تالقىسىنا ءتۇسىپ, وعان بيلىكتەگى كۇمانمەن قارايتىندار مەن بەلگىلى دارىگەرلەر, عالىمدار اشىق پىكىرتالاس جاساسىن. ءبىز دە, ولار دا ءۋاجىمىزدى دالەلدەيىك, ويىمىزدى قورعايىق. وكىنىشكە قاراي, بىرقاتار وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىلارى, ينستيتۋت ديرەكتورلارى جاعدايدى جاقسى ءبىلىپ وتىرسا دا, مانسابىنان ايىرىلىپ قالۋدان قورقىپ, باسشىلارىنان قايمىعىپ ايتا المايدى.
– دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ بۇل شەشىمى سىنعا ۇشىراعانىنا قاراماستان, ونىڭ ورنىنا كەلگەن «وتباسىلىق دارىگەر» جۇيەسى تيىمدىلىگىن كورسەتە الدى ما؟
– دارىگەر رەتىندە بۇل جۇيەنى مۇلدە تەرىسكە شىعارمايمىن. بىراق ۇكىمەت ونى بالانىڭ ەسەبىنەن اشپاۋى كەرەك ەدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ باسىندا دارىگەرلەر وتىرعاندا, مۇنداي باسسىزدىق بولار ما ەدى, بولماس پا ەدى؟ دارىگەرلەر تۋرا مايدان دالاسىنداعىداي ارەكەت ەتەدى. ادامنىڭ قالاي اۋىراتىنىن, قانسىرايتىنىن, تىرشىلىكپەن قوشتاساتىنىن, كىرپىگىن ارەڭ قيمىلداتىپ جاتىپ سوڭعى ءسوزىن ايتقاندا قينالاتىنىن نەمەسە ايتا الماعان كۇيى ءۇزىلىپ تۇسەتىنىن كۇن سايىن كوزىمەن كورەدى جانە سوعان سايكەس ءىس-قيمىل جاسايدى. مىنە, 10-15 جىلىن اۋرۋحانا دارىگەرى بولىپ وتكىزگەن ادام مينيستر بولىپ تاعايىندالسا عانا جالپى جاعدايمەن ساناسپايتىن, ساناسقىسى دا كەلمەيتىن جۇگەنسىز ارەكەتتەر جاسالماعان بولار ەدى. جالپى, حالىقتىڭ 30 پايىزىن 18 جاسقا دەيىنگى بالالار قۇرايدى. قازاقتاي بالاجان حالىقتى جەر بەتىن ەكى اينالىپ كەلسەڭ تابا المايسىڭ. جانىنىڭ دا, مالىنىڭ دا ساداقاسى بالا جولىندا قۇربان بولۋعا دايار. ەشتەڭەمەن ولشەنبەيتىن قىمبات بايلىعىنا جاۋاپتى پەدياتريانى جاپقاننان كىم ۇتتى؟ پەدياتريا عىلىمى بالالار اعزاسىن قارايتىن 21 ءتۇرلى كۇردەلى سالادان تۇرادى. مۇنى پەدياتريانىڭ ىشىندەگى 21 ماماندىق دەسەك بولادى. جاڭا تۋعان نارەستەنى قارايتىن نەونتولوگتان باستاپ, بالالار كارديولوگى, پەدياترى, حيرۋرگى, نەۆروپاتولوگى, گاستروەنتەرولوگى, انەستەزيولوگى, ەندوكرينولوگى بار, ەرەسەكتەرگە كەرەك دارىگەر بالالارعا دا قاجەت. بالالاردا كەزدەسەتىن ينفەكتسيا تۇرلەرى كەڭ تارالىپ بارادى. كەمتار تۋعان نارەستەلەر ءولىمى 2-ورىنعا شىقتى. بۇرىن مرت, كت, لازەر, ۋلترادىبىستى اپپارات سەكىلدى مەديتسينا تەحنيكاسىنا قولىمىز جەتپەدى. اۋرۋدى بالانىڭ ايتۋىمەن, كوزگە كورىنىپ تۇرعان ايقىن بەلگىلەرى ارقىلى انىقتادىق. ال قازىر قۇرال-جابدىق, قول جەتپەيتىن تەحنيكانىڭ ءبارى سامساپ تۇر. ەندى ءدال دياگنوز قويىپ, دۇرىس ەم جۇرگىزەتىن دارىگەر تاپشى. وسىعان بايلانىستى مەديتسينالىق وقۋ ورىندارىندا وقىتىلاتىن ماماندىققا تىكەلەي قاتىسى جوق پاندەردى قىسقارتىپ, كاسىپكە بايلانىستى ارنايى پاندەردىڭ ساعاتىن كوبەيتسە, ستۋدەنت ءۇشىن الدەقايدا پايدالى بولار ەدى. ءبىز مەديتسينا ينستيتۋتىندا 6 جىل وقىدىق, العان ءبىلىمدى تاجىريبەمەن ۇشتاستىردىق. قازىرگى وقۋ جۇيەسىندە اناتوميا, فيزيولوگيا, پاتوفيزيولوگيا, ميكروبيولوگيا, بيوحيميا سەكىلدى تەوريالىق ساباقتار ەكى جىل جۇرەدى. بۇل – دۇرىس. ءۇشىنشى كۋرستا وقىتىلاتىن فيلوسوفيا, قازاقستان تاريحى سەكىلدى پاندەردى الىپ تاستاۋ كەرەك. 3, 4, 5 كۋرستا تەراپيا, حيرۋرگيا سەكىلدى جالپى مەديتسينالىق ءبىلىم بەرەتىن پاندەر وقىتىلسا, پەدياتريا ەگجەي-تەگجەيلى وقىتىلۋى ءتيىس. 6 كۋرستا تەراپەۆت, حيرۋرگ, اكۋشەرلىك-گينەكولوگيا, پەدياتريا ءوز الدىنا بولەك وقىتىلىپ, بىتىرگەن سوڭ سەرتيفيكات, ديپلوم الۋى كەرەك. سودان كەيىن تۇلەك ۋچاسكەلىك دارىگەر, ەمحانا, اۋرۋحانالاردا جۇمىس ىستەي باستايدى. بۇل كەزدە كوپشىلىگى ۇيلەنەدى. 60-70 مىڭ ايلىققا وتباسىن اسىراۋ قيىنعا سوعادى. سوندىقتان قوسىمشا تابىس كوزىن ىزدەپ, وقۋ مەن تاجىريبەنى ۇشتاستىرۋى وتە پايدالى شەشىم بولماق. 7, 8 كۋرستا ورديناتۋرا, رەزيدەنتۋرا باستالىپ, 9, 10 كۋرستاردا نەيروحيرۋرگيا, كارديوحيرۋرگيا سەكىلدى كۇردەلى سالالار بويىنشا وقۋىن جالعاستىرادى. وسى وقىتۋ جۇيەسى بارلىق تمد مەملەكەتتەرىندە ساقتالدى. مەنىڭ وسى ۇسىنىسىمدى قازاقستان جانە تمد ەلدەرىندەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلەسىنە قاتىسى بار ءتيىستى مەكەمەلەر تالقىلاسا دەگەن تىلەگىم بار.
– سوڭعى جىلدارى ناۋقاس بالالارعا قالتالى ازاماتتار قارجىسى ارقىلى كومەكتەسۋدى ۇسىناتىن تالاپ-تىلەكتەرگە قوعامنىڭ دا قۇلاعى ۇيرەندى. سىرقات بالالارعا كومەكتەسىپ جاتقان جاندار كوپ پە؟
– ەلدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى جاقسى بولۋىن ارماندايمىن. اسىرەسە بولاشاعىمىز – بالالاردىڭ دەنساۋلىعى مىقتى بولعانى قاجەت. دەنساۋلىعى قۋاتتى ۇلت قانا الاساپىران ومىردە ءوزىنىڭ تەكتىك تۇرعىدا ساپالىلىعىنا, سالاماتتىلىعىنا يەك ارتىپ, ومىرشەڭدىگىن ساقتاي الادى. قازاقستان بۇرىننان كەدەي ەل ەمەس ەدى. جەرىنىڭ استى دا, ءۇستى دە بايلىق. قازاقستاندا اسا داۋلەتتى ادامداردىڭ قالىڭ شوعىرى ءوسىپ شىقتى. ەسەپشوتىنداعى قارجىسى ميللياردتى قۇرايتىن وليگارحتار قارا حالىقتان ۇقساستىعى دا, ۇستانىمى دا بولەك كۇيىندە, بولەك تاپ بولىپ قالىپتاسىپ كەلەدى. ەلمەن جاقىندىعى دا, بايلانىسى دا شامالى. دارىگەردىڭ الدىنا كوبىنە تۇرمىس قاجىتقان, اۋرۋدان قالجىراپ, ءوڭى دە, ءومىرى دە جۇدەۋ تارتقان ادام كەلەدى. سوندا «شىركىن, سونشاما ميللياردتىڭ قاجەتى بار ما؟ 5, ءتىپتى 7 ميلليون دوللار دا شالقىپ ءومىر سۇرۋىنە جەتەدى عوي, قالعان ميلليونداردى ەلگە قايتارسا, تۇرمىسى تومەن وتباسىلارعا كومەكتەسسە, ناۋقاس ادامدار دەنساۋلىعىن تۇزەپ, بالا-شاعاسىمەن بىرگە باقىتتى ءومىر سۇرەر ەدى-اۋ» دەپ ويلايمىن. باسى اۋىرماعاننىڭ بالتىرى سىزداعانمەن جۇمىسى جوق. ايتپەسە ءبىز, حيرۋرگتەر, ەكى كوزى جاۋدىرەپ اۋىر وتا كۇتىپ جاتقان, وتە قىمبات ەم جاسالسا عانا شيپاسىن بەرەتىن, ءتىپتى تۋا سالا اۋرۋدىڭ قۇرساۋىندا قالعان ناۋقاس بالالاردى كۇن سايىن كورەمىز. انادان الىپ قانا تۋمايدى, اۋرۋ بالا دا تۋىپ جاتىر. ويتكەنى ءوزى اۋرۋ ايەل دەنى ساۋ بالانى ومىرگە اكەلە المايدى. ەگەر انا پايدالى سۋسىن, جەمىس-جيدەك, قۇنارلى اس ءىشىپ جۇرسە, قاجەتتى دارۋمەندى ۋاقتىلى قابىلداسا, دەنساۋلىعى دا, كوڭىل كۇيى دە جاقسى بولادى. جارقىراپ, جايناپ تۇرعان ادامعا اۋرۋ جولامايدى. بۇل قاراجاتتى قاجەت ەتەدى. مۇنى داۋلەتى ەسەلەنىپ, بايلىعى باس بىلدىرمەي وسكەن ميللياردەرلەرگە ۇلت ءالى دە كەرەك بولار دەگەن ءۇمىتىمدى ۇزبەگەندىكتەن ايتىپ وتىرمىن...
– ءسىزدى بىلەتىندەر دوستىققا بەرىك, كوپشىل, توڭىرەگىنە باۋىر جيناپ جۇرەتىن دارحان كوڭىل ادام دەيدى...
– دارىگەردىڭ دوسى كوپ بولادى. مەنىڭ ەڭ ۇلكەن باقىتىم – دوستارىم. الاشتىڭ ايتۋلى ازاماتتارىمەن دامدەس-تۇزداس, وي-پىكىرىمىز ورتاق, رياسىز يىقتاسىپ قاتار ءجۇرۋدى جازىپتى. ولار قيىن-قىستاۋ كۇندە دە, قۋانىشىمدا دا قامقور, سۇيەۋ بولدى. كەزدەسكەن سايىن ارقايسىسىنىڭ كوزقاراس كوكجيەگىنىڭ كەڭدىگىنە, اقىل-پاراساتىنىڭ تەرەڭدىگىنە, ءبىلىم-بىلىگىنىڭ ۇشان-تەڭىزدىگىنە ءتانتى بولامىن. بۇگىنگە دەيىن جۇبىمىزدى جازباي كەلە جاتقانداردى اتاسام, ابايسىزدا ءبىرىن ۇمىت قالدىرىپ وكپەلەتىپ الارمىن. بىراق باقيلىق بولىپ كەتكەن ءا.تاجىباەۆ, س.نۇرماعامبەتوۆ, ءا.كەكىلباەۆ, ش.ەسەنوۆ, م.قاراتاەۆ, ب.ءاشىموۆ, س.زيمانوۆ, م.قوزىباەۆ, ءو.سۇلتانعازين, يا.اۋباكىروۆ, س.بالمۇحانوۆ, ب.اتشاباروۆ سىندى قازاقتىڭ مارعاسقا ۇلدارىمەن باقاي ەسەپسىز جاقىن ارالاسىپ, ءار جۇزدەسۋدەن عيبراتتى ساباق العانىمدى باعا جەتپەس باقىت دەپ بىلەمىن. ارقايسىسى تۋرالى تاڭدى تاڭعا ۇرىپ قىزىقتى ەستەلىك ايتار ەدىم, اتتەڭ, اڭگىمەمدى تاۋىسا الارمىن با؟! ەلىمىزدىڭ ادەبيەتىن, تاريحىن, ونەرىن, عىلىمىن اسقاقتاتقان وسى ازاماتتاردىڭ قاي-قايسىسى دا ەڭبەكتى تۋ ەتىپ, بويىنداعى بار اسىلىن ەلىنە بەرىپ, وزىنە دە, ومىرىنە دە ادال ءومىر سۇرگەن جاندار.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
