الەم قازىر قازاقستاندى حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ جاۋاپتى سۋبەكتىسى رەتىندە تانيدى. ەلىمىز الىس-جاقىن مەملەكەتتەردىڭ بارلىعىمەن دوستىق قاتىناس ورناتتى. سوندىقتان ەلىمىزدەگى وزەكتى وقيعالارعا شەتەلدىك ساياساتكەرلەر مەن ساراپشىلار, ەۋروپالىق باق نازار سالىپ, ءوز پىكىرلەرىمەن بولىسەدى. وسى رەتتە ەۋروپالىق «EUActiv» ەلەكتروندى گازەتى «قازاقستاننىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» رەفورمالارى اياسىندا ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاي وتىرىپ, لاتىن گرافيكاسىنا بىرتە-بىرتە كوشۋىنىڭ ماقساتى – بۇكىل الەممەن بايلانىستاردى جەڭىلدەتۋ» دەپ جازادى.
«EUReporter» گازەتى «قازاقستان قاشاندا ايماقتىق جانە جاھاندىق ينتەگراتسيانى كۇشەيتۋگە اتسالىسىپ كەلەدى. ساۋدا, بيزنەس جانە ديپلوماتيا سالالارىندا ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ تۇراقتى جانە وركەندەۋشى مەملەكەت قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. لاتىن الىپبيىنە كوشۋ – قازاقستان ءۇشىن وسى باعىتتاعى ماڭىزدى قادام», دەيدى.
ەۋروپالىق پارلامەنتتىڭ دەپۋتاتى اندرەي مامىكين: «قازاقستان لاتىن الىپبيىنە كوشۋگە كوپتەن دايىندالىپ كەلەدى. ەل پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ ۇلت كوشباسشىسى رەتىندە, ءدال قازىر بۇل وزگەرىستەردى جاساۋدىڭ ۋاقىتى كەلدى دەپ شەشتى. بۇل العا باسۋشىلىق – كوپتەگەن ەۋروپالىق ساياساتكەرلەرگە ۇلگى بولارلىقتاي», دەگەن ويىمەن ءبولىستى.
بەلگياداعى قازاقتاردىڭ «شاڭىراق» ۇيىمىنىڭ باسشىسى اقمارال امىرقۇلوۆا قازاق ءتىلىن لاتىن گرافيكاسىنا اۋىستىرۋ تۋرالى جاڭالىقتى ەۋروپاداعى قازاق دياسپوراسى قۋانا قارسى الدى دەيدى.
رەسەي سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى گ.كاراسين «بۇل جاعدايعا قاتىستى ءبىزدىڭ ۇستانىمىمىز بايسالدى. قانداي ءالىپبي قولداناتىنىن بەلگىلەۋ, ول – قازاقستاننىڭ ىشكى ءىسى» دەپ رەسمي مالىمدەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, وزگە الىپبيگە كوشۋدەن تۋىندايتىن جاڭا جاعدايعا بەيىمدەلۋ ۋاقىت الادى, بىراق ايتارلىقتاي پروبلەما تۋىندامايدى.
لاتىن گرافيكاسىنا اۋىسۋ ماسەلەسى ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزگەن ۋاقىتتان باستاپ تالقىلانىپ كەلەدى. 2012 جىلى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ 2025 جىلعا دەيىن لاتىن قارپىنە كوشۋ قاجەتتىگىن «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا مالىمدەدى. ياعني 2025 جىلعا قاراي ءىس قاعازدار, مەرزىمدى ءباسپاسوز, وقۋلىقتار, ءبارىن لاتىن الىپبيىمەن باسىپ شىعارا باستايمىز.
پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا «مەملەكەت پەن ۇلت قۇرىشتان قۇيىلىپ, قاتىپ قالعان دۇنيە ەمەس, ۇنەمى دامىپ وتىراتىن ءتىرى اعزا ىسپەتتى. ول ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن زامان اعىمىنا سانالى تۇردە بەيىمدەلۋگە قابىلەتتى بولۋى كەرەك» دەپ دۇرىس ايتتى.
يزرايلدەگى قازاقستان ەلشىلىگىندە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كەزىمدە 2008 جىلعى 23 قاڭتاردا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە مەنىڭ ء«ولى ءتىل دەپ ەسەپتەلگەن كونە يۆريت جازۋى تىرىلگەندە, جانى بار قازاق ءتىلى نەگە جاندانباسقا؟» اتتى ماقالام جارىق كوردى. وندا ءيزرايلدىڭ ء«ولى» دەپ ەسەپتەلگەن يۆريت ءتىلىن ء«تىرى» تىلگە اينالدىرىپ, شاپشاڭ قارقىنمەن دامىتىپ, ونى ساياسات, ەكونوميكا, ادەبيەت, مادەنيەت, تەحنيكا جانە جالپى كۇندەلىكتى قولدانىستاعى دەڭگەيگە كوتەرۋ جولىنداعى تاجىريبەسىمەن بولىسكەن ەدىم. كونە زاماننان بەرى يۆريت ءتىلى تەك ەۆرەيلەردىڭ ء«تاۋرات» ءدىني كىتابىنىڭ ءتىلى بولىپ كەلدى جانە ول, لاتىن ءتىلى سياقتى, تەك دۇعا وقۋ كەزىندە عانا پايدالانىلاتىن. 1948 جىلى جاڭا قۇرىلعان يزرايل مەملەكەتىنە دۇنيە ءجۇزىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ءارتۇرلى تىلدە سويلەيتىن ەۆرەيلەر جينالا باستادى. مەملەكەتكە ءبارىنىڭ باسىن قوساتىن ۇلتتىق يدەيا قاجەت بولدى. ءسويتىپ 1949 جىلى يۆريت يزرايلدە رەسمي مارتەبەگە يە بولدى. يۆريت تىلىنە دامۋعا مۇمكىندىك بەرۋ ءۇشىن سول كەزدەرى شەتەلدەن كەلگەن رەپاتريانتتار پايدالانعان يديش, اراب, اعىلشىن, فرانتسۋز جانە ورىس تىلدەرىنە تىيىم سالىندى, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر يۆريت ءتىلىن بىلۋگە مىندەتتەلدى. بۇل تاۋەلسىزدىك العان بارلىق مەملەكەتتەردىڭ ۇستانىمى.
كۇندەلىكتى ومىرگە جاڭالىق ەنگىزۋدە, اسىرەسە وسىنداي تاريحي ماڭىزى بار ىستە قولداۋشىلارمەن بىرگە وپپونەنتتەر دە بولادى. وتانىنىڭ بولاشاعىن ويلايتىن ءار قازاقستاندىقتىڭ الدىندا بۇل تاريحي شەشىم نە بەرەدى, قانداي قيىندىقتار بولادى دەگەن ساۋال تۇرۋى – تابيعي قۇبىلىس. سوندىقتان ءتۇرلى پىكىرلەر مەن ويلار, كۇمان مەن سەنىم سياقتى سەزىمدەر تۋىندايدى. بىراق كەرتارتپا جانە بوتەن پيعىلدى ادامدارعا قازاق حالقى ءۇشىن تاريحي ءساتتى سىناۋعا جول بەرۋگە بولمايدى.
سىناۋشىلاردىڭ ءبىرى «اسحانا» لاتىنشا «Ashana» دەپ جازىلىپ, ول «اشانا» دەپ وقىلاتىنىن ايتىپ مازاق ەتەدى. ولارعا مەنىڭ جاۋابىم – جاڭا ءالىپبيدى دۇرىس مەڭگەرىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدى جەتىك بىلەتىن, كوزى اشىق جانە ساۋاتتى ادام بۇل ءسوزدى تۋرا وقيدى. ماسەلەن, فرانتسۋز تىلىندە 3-4 ءارىپ ءبىر دىبىس بەرە الادى. ايگىلى فرانتسۋز ءاۆتوموبيلى «رeugeot» (پەجو) دەگەن سوزدە ءتورت دىبىستى 7 ءارىپ بەرەدى. فرانتسۋزشا ««merci beaucoup» دەگەن سويلەمدى ءبارى بىلەر. وندا «beaucoup» (بوكۋ) (اۋدارماسى – ۇلكەن) دەگەن سوزدە 4 دىبىس 8 ءارىپ ارقىلى جازىلادى. ودان فرانتسۋز ءتىلىن ەشكىم كەمسىتىپ, باسقا سوزدەرمەن شاتاستىرىپ جاتقان جوق. كەرىسىنشە, فرانتسۋز ءتىلى ساياسات, ديپلوماتيا, ەكونوميكا, ادەبيەت, ونەر, كينو, مۋزىكا, مودا ءتىلى رەتىندە الەمگە بەلگىلى.
كەيبىرەۋلەر ءالىپبيدىڭ ءبىر-ەكى ءارىپىن قايتا قاراۋ كەرەك دەگەن پىكىر ايتادى. بۇل قاتە پىكىر, ءاربىر ون-جيىرما جىلدا ءالىپبي وزگەرە بەرمەيدى. ەلباسى تاۋەلسىزدىككە قولى جەتكەن مەملەكەت ءۇشىن ومىرلىك ماڭىزى بار جارلىق بەكىتتى, ال ءبىز وسى ەلدىڭ ازاماتتارى رەتىندە ونى ىسكە اسىرۋىمىز قاجەت. فرانتسۋز ءتىلى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى I عاسىردىڭ ورتاسىندا لاتىن اۋىزەكى تىلىنەن پايدا بولىپ, دامي كەلە XII عاسىردا جازۋ قۇقىعىنا يە بولدى, ءسويتىپ وسى كۇنگە دەيىن ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. قاسيەتتى قۇران كارىمنىڭ جازىلعانىنا ون ءتورت عاسىردان استى, بۇگىنگە دەيىن سول 28 اراب ءارىپى ەش وزگەرمەي كەلەدى. قىتاي, جاپون, كورەيلەر دە كونە يەروگليفىن ساقتاپ وتىر.
قازاق ءتىلىنىڭ جاڭا لاتىن گرافيكاسىن ازىرلەۋدە ونى ءتۇرلى سالاداعى عالىمدار, ونىڭ ىشىندە ءتىل ماماندارى, ساراپشىلار, فيلولوگتەر جانە بۇكىل حالىق بىرلەسە تالقىلاپ, ۇلكەن ەڭبەك جاسادى. وعان قوسا, جاڭا قازاق الىپبيىنە كوشۋگە 2025 جىلعا دەيىن ۋاقىت بەرىلدى, ياعني بۇل ۇدەرىس كەزەڭ-كەزەڭمەن وتەدى دەپ كوزدەلىپ وتىر. وسى تۇرعىدا, قازاقتاردىڭ تىلدەردى مەڭگەرۋ قابىلەتىن ەسكەرسەك, رەسپۋبليكادا لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ۇدەرىسى جوعارىدا ايتىلعان يۆريت ءتىلىن «تىرىلتكەنگە» قاراعاندا اناعۇرلىم جەڭىل وتەتىنى ءسوزسىز.
لاتىن الىپبيىنە ءوتۋدىڭ قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندەگى مارتەبەسىن كوتەرۋگە ىقپالى زور. سەبەبى ءتىلىمىز باسقا ەلدەردىڭ تىلدەرىمەن بىردەي دەڭگەيدە تۇرادى, وعان قوسا, وزگە ەلدەرمەن جانە شەتتە جۇرگەن قانداستارىمىزبەن قارىم-قاتىناس جاساۋدا تيىمدىلىگىن كورسەتەدى.
ساۋلەكۇل سايلاۋقىزى,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بەلگيا كورولدىگىندەگى ەلشىلىگىنىڭ كەڭەسشىسى
