ۋادەلەر ۇدەسىنەن شىققان «تەڭىزشەۆرويل»

«تەڭىزشەۆرويل» ەمەس, «سوۆشەۆرويل» بولۋى عاجاپ ەمەس ەدى...

ال «تەڭىزشەۆرويل» بك شەجىرەسى 1993 جىلدىڭ 6 ساۋىرىنەن باستاۋ الادى. الماتى قالاسىنداعى تالاي تاريحي وقيعالارعا كۋا بولىپ كەلە جاتقان دوستىق ۇيىندەگى دوڭگەلەك ۇستەل اينالاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن «شەۆرون» كورپوراتسياسى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى كەننەت دەرر بىرلەسكەن كاسىپورىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. ول كەزدە بۇل قۇجاتتىڭ قۇدىرەتى مەن ولكەنىڭ دامۋىنا ۇلەسى ولشەۋسىز ەكەندىگىن ەشكىم دە انىق ەلەستەتە الماعانى داۋسىز.

بۇل ءالى اياعىنان تۇرماعان جاس تاۋەلسىز مەملەكەتكە سالىنعان تۇڭعىش ءىرى ينۆەس­تيتسيا بولاتىن. الەمدىك ساياسي كارتادا قازاقستان دەگەن ەلدىڭ پايدا بولعانىنا دا 1,5 جىل عانا وتكەن-ءدى. جانە امەريكالىق ال­پاۋىت كورپوراتسيا وسى قادامى ارقىلى الەمدىك قاۋىمداستىققا ەكىۇداي ەمەس بەلگى بەردى: كورپوراتسيا جاڭا مەملەكەتپەن جۇمىس ىستەۋگە بولادى دەگەندى انىق مەڭزەدى.

ءارى اتىراۋداعى كەن ورنى كەشەگى كە­ڭەس وداعىنىڭ مۇناي-گاز سالاسى ءتاجىنىڭ جاۋھارى بولاتىن. جانە مۇناي قورى كولەمى جاعىنان الەمدەگى وندىقتان ويىپ ورىن الاتىن.

كاسپي جاعالاۋىنان تابىلعان تەڭىز كەنىشى 1979 جىلى اشىلىپ, اينالاسى 2-3 جىلدىڭ ىشىندە جىلىنا 3 ميلليون تونناداي مۇناي الىنسا دا, ونىڭ كولە­مىن وسىرۋگە, جاڭا تەحنولوگيالار ساتىپ الۋ­عا اسا قوماقتى قاراجات كەرەك ەدى. جا­نە ونداي ءىرى ينۆەستيتسيا قۇيۋعا كەڭەس وكىمە­تىنىڭ قاۋقارى كەلمەدى. ال مۇنداي الىپ جوبانى ەڭسەرۋگە «شەۆروننىڭ» الەۋەتى جەتەتىن.

تاريح دوڭگەلەگىن كەرى اينالدىراتىن بولساق, 1988 جىلى وداقتىڭ ورتالىقتاعى مۇناي-گازعا قاتىستى مينيسترلىكتەرى مەن «شەۆرون» كورپوراتسياسى اراسىندا «سوۆشەۆرويل» بك قۇرۋعا قاتىستى حات­تاماعا قول قويىلعان. وكىنىشكە قاراي, تەڭىز كەنىشى قازاقستان اۋماعىندا ورنا­لاس­قاندىعىنا قاراماستان, ماسكەۋ­دەگى مامىلەگە قازاقستان جاعى قاتىستى­رىل­مادى... تەك قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزي­دەن­تىنىڭ تەگەۋرىندى تالاپ ەتۋىمەن عانا كەلىس­سوزدەر بارىسىنا قازاقستاندىق ماماندار قوسىلا باستايدى. كسرو كۇيرە­گەن­نەن كەيىن عانا قازاقستان كەلىس­سوزدەردىڭ تولىققاندى كەلەسى تاراپىنا اينالدى. ناتيجەسىندە كەلەشەكتىك قۇ­جاتتىڭ ول­شەمدەرى, امەريكالىق مۇناي-گاز ال­پاۋىتى مەن جاڭا رەسپۋبليكاعا بىر­دەي ءتيىمدى كەلىسىمشارتتارعا قول جەت­كىزىلەدى.

كوپ جىلدار وتكەننەن كەيىن ەل پرەزي­دەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سول كەلىسسوز­دەردى ەسكە الا وتىرىپ, بىلاي دەدى: «جيىرما ءبىر جىل بۇرىن مەن ءبىرىنشى رەت قازاقستانعا وسى كومپانيانى شاقىرا وتى­رىپ, «شەۆرونمەن» كەلىسسوزدەر جۇر­گىزدىم. وسى كورپوراتسيانىڭ سول كەز­دەگى پرەزيدەنتى كەننەت دەرر مىرزاعا قاراما-قارسى وتىرىپ, سالىقتارعا قاتىس­تى جانە ونىڭ قانشاسى قازاقستانعا تيە­سىلى بولاتىنى جانە كەنىش اۋماعى تۋرالى ساۋال قويدىم». ول ماعان: «پرەزيدەنت مىرزا, سىزدەردە زاڭدار دا, ماماندار دا, تەح­نو­لوگيالار دا جوق. ءبىز نەگە ءۇمىت ارتا الامىز؟ ءسىز ءبىزدى نەگە سەندىرەسىز؟». مەن ولاردى جەرگە قاراتقان جوقپىن دەپ ەسەپ­تەيمىن. ولار وسى جەردە, وسى قازاقستاندا تابىستى جۇمىس ىستەپ جاتىر... ».

داعدارىس: بىراق باس تارتۋعا بولمايتىن جوبا

راسىندا بۇگىندە تەڭىز بەن كورولەۆ كەنىشتەرىنەن الىناتىن شيكى مۇنايدىڭ كولەمى بۇكىل ەلدە ءوندىرىلىپ جاتقان مۇنايدىڭ 34 پايىزىن قۇرايدى. وتكەن جىلدىڭ ورتاسىندا كومپانيا تاريحي مەجەسىنەن اتتاپ, 3 ميلليارد باررەل مۇناي ءوندىردى. كومپانيا ءوزىنىڭ العاشقى ميللياردىنا 13 جىلدان كەيىن, ياعني 2006 جىلى-اق قول جەتكىزىپ قويعان-دى.

ەكىنشى ميللياردتىق مەجەگە جەتۋگە ەكى ەسە از ۋاقىت كەتتى. بۇل 6 جىلدان كەيىن, 2012 جىلى ەكىنشى بۋىن زاۋىتىنىڭ (ەبز) ارقاسىندا جۇزەگە استى. ەبز 2010 جىلى تولىق قۋاتپەن جۇمىس ىستەي باستاعان-دى. 2007 جىلى شيكى گازدى جوعارى قىسىممەن جەر قويناۋىنا كەرى ايداۋ زاۋىتىنىڭ (شگا) قۇرىلىسى باستالدى. شىن مانىندە,  بۇل ەكى نىسان دا الەمدە بالاماسى جوق قوندىرعىلار ەدى.

2017 جىل تشو ءۇشىن بەلەستى بولدى. مۇناي ءوندىرۋ كولەمى رەكوردتىق 28,7 ملن تونناعا جەتتى. بىلتىر تشو سۇيىتىلعان گاز ساتۋ كولەمىن شامامەن 1,38 ملن توننادان اسىرىپ,  قۇرعاق گاز ساتۋ كولەمىن 7,45 ملرد تەكشە مەترگە جەتكىزدى. ال كۇكىرت ساتۋ كولەمى 2,49 ملن تونناعا كوتەرىلدى. 

وسى ارادا مىنا ءبىر ماڭىزدى ماسەلەگە ايرىقشا توقتالا كەتكەن ءجون. 2013 جىلى قازاقستان ۇكىمەتى مەن «تەڭىزشەۆرويل» جشس ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مامىلەگە قول قويىپ, وندا تەڭىز كەنىشىندەگى مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن ارتتىرۋعا قاتىستى ەكىجاقتى مىندەتتەمەلەر كورسەتىلگەن بولاتىن. بۇل مەجە كەلەشەك كەڭەيۋ جوباسى – ۇڭعى ەرنەۋىندەگى قىسىمدى باسقارۋ جوباسىنىڭ اياسىندا جۇزەگە اسۋى ءتيىس ەدى. الايدا الەمدىك قارجى داعدارىسى بۇل جوسپارلاردى كەيىنگە جىلجىتتى. ءىس جۇزىندە الەمنىڭ بارلىق مۇناي كومپانيالارى وزدەرىنىڭ ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالارىن وزگەرتۋگە ءماجبۇر بولدى. جالپىلاي العاندا, ينۆەستيتسيالىق قاراجاتتىڭ كولەمى 1 تريلليونعا دەيىن قىسقاردى. ءوز كەزەگىندە «شەۆرون» دا 2015 جىلى بۇكىل الەمدەگى بارلاۋ, بۇر­عىلاۋ مەن جاڭا جوبالارعا جۇمسالاتىن قارجىسىن 24 پايىزعا ازايتتى. الايدا كومپانيانىڭ ديرەكتورلار كەڭەسى قازاقستانداعى ءۇشىنشى زاۋىت – كەلەشەك كەڭەيۋ جوباسى – ۇڭعى ەرنەۋىندەگى قىسىمدى باسقارۋ جوباسىنان باس تارتقان جوق. بۇل كۇندەرى تەڭىزدە الەمدەگى ەڭ الىپ قۇرىلىس كەستەگە ساي جۇرۋدە.

ءۇشىنشى بۋىن زاۋىتى – 2016 جىلى تشو سەرىكتەستەرىنىڭ «كەلەشەك كەڭەيۋ جوباسى – ۇڭعى ەرنەۋىندەگى قىسىمدى باسقارۋ جوباسىن» (ككج-ۇەقبج) قارجىلاندىرۋ تۋرالى اقىرعى شەشىممەن ماقۇلداندى. بۇل 37 ميلليارد اقش دوللارى – 2016 جىلعى مۇناي-گاز سالاسىنا سالىنعان الەمدەگى ەڭ ءىرى ينۆەستيتسيا بولدى. جوبا تەڭىز كەنىشىندەگى جاڭا ءىرى زاۋىتتى كوتەرىپ قانا قويماي, شيكى گازدى تاۋارلىق ساپاعا دەيىن وڭدەپ, ىلەسپە گازدى كەرى جەر قويناۋىنا قايتارۋدى دا قاراستىرادى. مۇندا مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ەڭ وزىق تەحنولوگيالارى پايدالاناتىندىعىن بايانداپ وتىرۋدىڭ ءوزى ارتىق. جوسپار بويىنشا 2022 جىلى ككج-ۇەقبج قۇرىلىسى اياقتالادى.

جوبا دۇنيە ءجۇزىنىڭ 11 ەلىندە ورنالاسقان 19 ورتالىق ارقىلى جۇزەگە اسادى. بۇل زاۋىت مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن جى­لىنا 12 ملن توننا نەمەسە تاۋلىگىنە 260 مىڭ باررەلگە ارتتىرا وتىرىپ, مۇ­ناي ءوندىرىسىنىڭ جىلدىق كولەمىن شاما­مەن 39 ملن تونناعا نەمەسە تاۋلىگىنە 850 مىڭ باررەلگە جەتكىزۋدى كوزدەيدى. ءارى قول­دانىستاعى نىسانداردىڭ تولى قۋات­پەن جۇمىس ىستەپ تۇرۋىن قامتاماسىز ەتەدى.

ەگەر تەحنولوگيالىق تۇرعىدان ءۇشىنشى بۋىن زاۋىتىنىڭ تيىمدىلىگى مەن وندىرىستىك پايداسىن تىزبەكتەپ شىعاتىن بولساق, ونى گازەت كولەمى كوتەرمەيدى. بىراق ككج-ۇەقبج ونىڭ الدىنداعى ەبز مەن شگا نىساندارىنا قاراعاندا يننوۆاتسيالىق جوبا. ونىڭ قۇرال-جابدىقتارى مەن قوندىرعىلارى ءبىر عانا دانادان جانە تەك تەڭىز كەنىشىنىڭ قاجەتتىلىگى ءۇشىن عانا جاسالىنادى.

ككج-ۇەقبج قۇرال-جابدىقتارىنىڭ باسىم بولىگى قازاقستاندا (ماڭعىستاۋ وب­لىسىنداعى «ەرساي» ءوندىرىس الاڭىنداعى قۇبىر ەستاكادالارى), وڭتۇستىك كورەيا مەن يتاليادا دايىندالۋدا. مودۋلدەر الدىن الا قۇراستىرىلىپ بولعاننان كەيىن تەڭىز جولىمەن كەن ورنىنا تۇپكىلىكتى ورنالاستىرۋ ءۇشىن جەتكىزىلەدى.

قازاقستاننىڭ ۇلەسى

قازىر ككج-ۇەقبج نىساندارىندا 30 مىڭنان استام وتانداسىمىز ەڭبەك ەتۋدە. بۇل جوبانىڭ جالپى شتاتتىق كولەمىنىڭ 92 پايىزى. بۇل مالىمەتتى الماتىداعى ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا «تەڭىزشەۆرويل» جشس باس ديرەكتورى تەد ەتچيسون دا قۋاتتاي كەلە: ء«بىز ءوز تاراپىمىزدان جەرگىلىكتى كادرلاردىڭ كومپانياعا كەلۋىنە, بىزبەن ارىپتەس بولا وتىرىپ, ءوز ستاندارتتارىن كوتەرۋگە قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساپ وتىرمىز. بىزدەر جەرگىلىكتى قامتاماسىز ەتۋشىلەردىڭ تاماشا مۇمكىندىكتەرى مەن ونىڭ تاماشا كەلەشەگىن كورىپ وتىرمىز», دەگەن بولاتىن. 

كەلەشەك كەڭەيۋ جوباسى ديرەكتورىنىڭ قازاقستاندىق تارابى جاعىنان ورىنباسارى ايدار دوسباەۆ تشو-دا كومپانيالاردىڭ كەڭ بازاسى بار ەكەندىگىن ايتادى. ياعني بۇل سايتقا تشو-نىڭ تالاپتارى مەن ولشەمدەرىنە ساي كەلەتىن كەز كەلگەن كومپانيا جازىلا الادى. بازادا قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ سانى ارتىپ كەلە جاتقان كورىنەدى. تەك قانا تەڭىز جوباسى بويىنشا بۇل تىزىمدە 2 مىڭنان استام قازاقستاندىق كومپانيا بار. قازىردىڭ وزىندە 1400-دەي كومپانيا  الدىن الا كۆاليفيكاتسيالىق ىرىكتەۋدەن وتكەن. 2022 جىلعا قاراي ككج جوباسى اياقتالعانشا بۇل ءتىزىم تاعى 400-دەي كومپانيامەن تولىعادى دەپ كۇتىلۋدە.  ەگەر ناقتى ارەكەت ەتىپ وتىرعان كومپانيالار تۋرالى ءسوز قوزعايتىن بولساق, تەك ككج بويىنشا قازاقستاندىق كومپانيالارمەن 500-دەن استام كەلىسىمشارت جاسالىنعان. 2010-2017 جىلدار ارالىعىندا تەك ككج بويىنشا قازاقستاندىق قامتۋعا 3 ملرد 527 ملن قاراجات جۇمسالعان.

ءوز كەزەگىندە تشو كونسورتسيۋمدار مەن شەتەلدىك جانە قازاقستاندىق بىرلەسكەن كاسىپورىنداردىڭ  ءبىلىمى مەن ماشىعىن كوتەرۋگە دە كوپ ءمان بەرىپ وتىر. مىسال رە­تىندە تەحنيكالىق جوبالاۋ, بۇرعىلاۋ, مو­دۋلدەر دايىنداۋ مەن وندىرىستىك ۇدەرىس­تەردى اۆتوماتتاندىرۋ جونىندەگى بىرلەس­كەن كاسىپورىنداردى كەلتىرۋگە بولادى. جەرگىلىكتى كومپانيالارعا مەردى­گەرلىك الۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن ءالسىز تۇس­تارى بار ەكەنىن دە جاسىرماۋ كەرەك. نارىق تۇراقسىزدىعى كەزىندە قۇرىلعان كومپا­نيالارعا اياعىنان تۇرىپ كەتۋ وڭاي ەمەس. ماسەلەن, قاشاعان جوباسى بويىنشا قۇرىل­عان, وسكەن, كەيىن باسقا جوبالارعا تارتىل­ماعان كومپانيالارعا تاراۋعا تۋرا كەلدى. وسى ارالىقتا ولاردىڭ كوبىسى كادر­لارىنان دا, ماشىعىنان دا ايىرىلىپ قالدى. ەندىگى جەردە قازاقستاندىق كوم­پانيالارعا بۇرىنعى كاسىپقويلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن كوپ جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلۋدە.

ال ءبىز اتىراۋ وڭىرىندەگى جۋر­نا­ليستىك ساپارىمىزدا اقپاننىڭ ايازىنا قاراماستان, الىپ قۇرىلىستىڭ قارقىنىن كورىپ, زاۋىتتىڭ استىندا قالاتىن, كوم­مۋنيكاتسيالىق, ەلەكتر-جەلىلىك جەر استى جۇمىستارىنا كۋا بولدىق. بۇل بولىك الداعى كۇندەرى 3 ميلليون تەكشە مەتر قۇم استىندا ماڭگىگە كورىنبەي قالادى جانە زاۋىت تىرەۋىشتەرىنىڭ ءوزى 33 مىڭعا جەتەدى. بۇل ايتۋعا عانا وڭاي. ءتۇرلى جەر استى, جەر ءۇستى وزىق تەحنيكالارى جۇمىس ىستەۋدە. قىس­قاسى, قۇرىلىس كەستەگە ساي, قاتاڭ ساپالىق باقىلاۋ تۇرعىسىندا ءجۇرىپ جاتتى.

تابىس كەرەك, بىراق تابيعات تازالىعى مەن قاۋىپسىزدىك كوكەيكەستىرەك

جيىرما بەس جىل بويى قازاقستاندا تابىستى جۇمىس ىستەپ جاتقان تشو ءۇشىن ەكى ماسەلە اسا ماڭىزدى. بىرىنشىدەن – ءوندىرىس قاۋىپسىزدىگى قاشاندا وزەكتى بولسا, ەكىنشىدەن ونىڭ تابيعاتقا زيانىن مۇمكىندىگىنشە تومەندەتۋ.

قورشاعان ورتانى قورعاۋ – كومپانيا ءۇشىن ءبىرىنشى كۇننەن باستاپ با­سىم­دىققا يە. ونىڭ اينالاسىندا قانشا­ما قۇجاتتارعا قول قويىلدى. ماسە­لەن, تشو-نىڭ ۇكىمەتپەن جانە جۇرتشى­لىقپەن باي­لانىس ءبولىمىنىڭ باس مەنەد­جەرى رزابەك ارتىعاليەۆتىڭ ء«بىز مەموران­دۋم­دارعا جاي قول قويا سالاتىن قاعاز دەپ قاراماي­مىز» دەيتىن مالىمدەمەسىنىڭ اس­تار­ىندا كوپ ءمان-ماسەلە, اتقارىلىپ جات­قان ەرەسەن جۇمىستار جاتىر. جۇمىس­تى قاۋىپ­سىز اتقارۋ – تشو-نىڭ باستى قۇن­دى­لىعى عانا ەمەس ءارى ءاربىر قىزمەتكەردىڭ مىندەتى.

دەگەنمەن الىپ ءوندىرىس ورنىندا كۇردەلى ساتتەر دە جوق ەمەس. وتكەن جىلى 4 ادام زارداپ شەگىپ, ياعني تشو مەن ونىڭ مەردىگەر ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىن جوعالتقان ءتورت تەرىس وقيعاعا قاراماستان 94,6 ميلليون ادام-ساعاتتان استام جۇمىس اتقارىلعان. بۇل الەمدىك دەڭگەيدەگى ۇزدىك كورسەتكىش بولسا دا, تشو بارلىق كەزدە ەشبىر وقيعاسىز جانە جاراقاتسىز جۇمىس ورتاسىن قالىپتاستىرۋعا ءبىرىنشى كەزەكتە ءمان بەرەدى. جانە وسى ماقسات جولىندا ۇزدىكسىز جۇمىستار توقتاماق ەمەس. ماسەلەن, تشو-نىڭ وزىندە نەمەسە ونىڭ مەردىگەر ۇيىمدارىندا جۇمىس ىستەيتىن كەز كەلگەن ادام ءبىر جەردەن تەحنيكالىق اقاۋدى بايقاسا وندىرىستىك پروتسەستى كىدىرتە تۇرۋعا قۇقىلى. ەگەر ول ءوز ارەكەتىن دايەكتەي السا, ول قىزمەتكەرگە ەشبىر جازا قولدانىلمايدى. كەرىسىنشە قاۋىپتى جاعدايات نەگىزدەلسە, تىكەلەي باس ديرەكتور تاراپىنان قولداۋ تابادى.

سول سياقتى قورشاعان ورتانىڭ تازا­لى­عىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋعا قاتىس­تى تەد ەتچيسون مىرزا 2000 جىلدان بەرى مۇناي ءوندىرىسىنىڭ تابيعاتقا كەرى اسەرىن ازاي­تۋعا باعىتتالعان جوبالارعا 3 ميلليارد اقش دوللارى بولىنگەنىن اتادى. وسى ارا­لىقتا وندىرىلگەن مۇنايدىڭ 1 توننا­سىنا شاققاندا اۋاعا جىبەرىلگەن شىعارىن­دىلار 70 پايىزعا ازايعان. 2000 جىل­دان بەرى گازدى الاۋدا جاعۋدىڭ جال­پى كولەمى 99 پايىزعا ازايىپ, گازدى كا­دەگە جاراتۋ ۇلەسى 98 پايىزدان اسىپ ءتۇستى.

نە دەسەك تە, الەۋمەتتىك جاۋاپكەر­شى­­لىكتى ارىپتەس بولىپ تابىلاتىن ءارى ەل ەكو­نو­­ميكاسىنداعى ءىرى سالىق تولەۋشى ساناتىن­داعى تشو كۇمىس تويىنا ۇلكەن تابىس­تارمەن جەتتى. قازاقستان ۇكىمەتىنە بەرىلگەن ۋادەلەر ۇدەسىنەن شىقتى. جيىر­ما بەس جىلدىڭ ىشىندە قازاقستاندىق قىز­مەت­كەرلەرگە تولەنگەن جالاقى, قازاقستان­دىق قامتۋ, وتاندىق تاۋارلار ساتىپ الۋ, تاريفتەر, تاعىسىن تاعى.., قىسقاسى مەم­لەكەتتىك بيۋدجەتكە باعىتتالعان قاراجات كولەمى 8,5 ميلليارد اقش دوللارىنان استى. 1993-2017 جىلدار ارالىعىنداعى كومپانيانىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنا قوسقان ۇلەسى 125 ميلليارد بولدى.

ەڭ باستىسى, «تەڭىزشەۆرويل» وركە­نيەت­تى ەڭبەك قارىم-قاتىناسىن اكەلدى, مىقتى مامانداردىڭ لەگىن ءوسىردى. قازىرگە بالاماسى جوق مۇنايدى شىن مانىندە ادام بالاسىنىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتكىزىپ كەلەدى.

ايناش ەسالي,

«ەگەمەن قازاقستان»

الماتى – اتىراۋ – تەڭىز – الماتى