جيىرماسىنشى عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارىنىڭ ورتا شەنىندە باستالعان ماعجاندى يدەولوگيالىق جاعىنان تالقانداۋ ناۋقانى ول ولە-ولگەنشە ءبىر ساتكە دە توقتاعان جوق. ويتكەنى ماعجاننىڭ تاعدىرى بۇكىل ۇلتتىق ادەبيەتتىڭ دە تاعدىرى بولاتىن. ءبىر جاعى اقىننىڭ ءتىلىم-ءدىلىم, ەلىم-جەرىم, اناشىم-الاشىم دەپ, اڭىراعان ازاماتتىق باعىتى كەۋدەسىندە ۇلتتىق نامىسى بار ازاماتتاردى ازاتتىققا ۇندەگەنى, ەكىنشى جاعىنان, قازاق ادەبيەتىنىڭ, وتارلىق ەزگىدەگى قازاق جۇرتىنىڭ بولاشاق تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇرعانى قازاق زيالىلارىنىڭ كوپشىلىگىن ويلانتىپ, الاششىل باعىتقا ءىش بۇردى. بىراق تا بيلىكتىڭ اتى – بيلىك. بيلىك بار مۇمكىندىگىن پايدالانىپ, وتارشىلدىققا قارسى ۇلت-ازاتتىق يدەيالاردى كۇشپەن تالقانداۋعا بەت بۇردى. كەڭەس وكىمەتى قانشا قۋدالاعانىمەن دە ماعجان اقىننىڭ جۇرەگىنەن ولەڭ بولىپ قۇيىلعان ۇلت-ازاتتىق يدەيالاردى وشىرە المادى. كەرىسىنشە, م. جۇماباەۆتى قۋدالاعان سايىن ونىڭ اقىندىق, ازاماتتىق بولمىسى بيىكتەي ءتۇستى.
ماعجاننىڭ ءوزى دە, ولەڭدەرى دە قۋدالانىپ, تاعدىرى تالقىلانىپ, قىل ۇستىندە تۇرعان كەزدىڭ وزىندە دە اقىننىڭ ۇلىلىعىن اشىق ايتقان پىكىرلەر توقتامادى. سولاردىڭ ءبىرى الاششىل جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ اقىن ولەڭدەرىن العاش رەت جان-جاقتى تالداپ, ونىڭ ولەڭدەرىندە ءومىردىڭ اششى شىندىعى قازاقتىڭ قاسيەتتى قارا ءسوزىنىڭ قۇدىرەتىمەن ونەر بولىپ ءورىلىپ, وتارشىلدىقتىڭ سالدارىنان ءومىرى وكسىگەن قالىڭ وقىرماننىڭ جۇرەگىنەن ورىن الىپ جاتقان سەبەپتەرىن اشىپ بەردى. ماعجان پوەزياسى نەسىمەن مىقتى, بىزگە نەسىمەن قىمبات دەگەن ساۋالدار توڭىرەگىندە وي ءوربىتتى.
«ماعجان – الدىمەن, سىرشىل اقىن. ماعجان سوزىندەي «تىلگە جۇمساق, جۇرەككە جىلى» تيەتىن ۇلبىرەگەن نازىك اۋەز قازاقتىڭ بۇرىنعى اقىندارىندا بولعان ەمەس. ول جۇرەكتىڭ قوبىزىن شەرتە بىلەدى, ونىڭ جۇرەگىنەن جاسپەن قانى ارالاس شىققان ءتاتتى سوزدەرى وزگەنىڭ جۇرەگىنە ءتاتتى ۋ سەبەدى. ماعجان نە جازسا دا سىرلى, كوركەم, ءساندى جازادى».
ج.ايماۋىتوۆ ماعجان پوەزياسىنىڭ قازاقتىڭ شىنايى ءومىرىنىڭ وزىنەن ورىلگەن ناعىز حالىقتىق ونەر تۋىندىسى ەكەندىگىن ءدوپ باسىپ ايتا بىلگەن. قازاقستاننىڭ ساياسي ومىرىندە تاپتىق كۇرەستىڭ بارىنشا كۇشەيە باستاعان 1927 جىلى جازىلعان جۇسىپبەكتىڭ بۇل «ماعجاننىڭ اقىندىعى» اتتى كولەمدى سىن ماقالاسى اقىن پوەزياسىنىڭ ەشكىمگە ۇقسامايتىن وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن, نازىك قىرلارىن اقىندىق-سىنشىلىق كوزبەن كورە ءبىلىپ, قالىڭ قازاققا العاش رەت جان-جاقتى جارقىراتا تانىستىرعان تاريحي ەڭبەك بولدى.
ماعجان پوەزياسى بىزگە نەسىمەن تانىمال دەگەن ماسەلەگە سول كەزدە ءوزى دە قۋعىن كورىپ جۇرگەندىگىنە قاراماستان قازاقتىڭ تاعى ءبىر الاششىل ۇلى جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆ تە قالام تەربەتتى.
«ادەبيەت ادەبيەت ءۇشىن دەگەن تاڭبا ايقىن بولماي, ءنارلى ادەبيەت بولۋعا جول جوق. سوندىقتان بۇگىنگى كۇننىڭ بار جازۋشىسىنىڭ ىشىنەن كەلەشەككە بوي ۇرىپ, ارتقى كۇنگە انىق قالۋعا جارايتىن ءسوز – ماعجاننىڭ ءسوزى. ودان باسقالاردىڭ بارىمىزدىكى كۇماندى, وتە سەنىمسىز دەپ بىلەمىن».
م.جۇماباەۆتىڭ ولەڭدەرى العاش رەت كىتاپ بولىپ 1912 جىلى قازان قالاسىندا «شولپان» دەگەن اتپەن باسىلىپ شىقتى. قازاقستاندا تۇڭعىش رەت 1922 جىلى قىزىلوردادا جارىق كوردى. سول كەزدەگى تۇركىستان ولكەسى باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولعان سۇلتانبەك قوجانوۆ وسى باسىلىمنىڭ تارالىمى از بولعاندىعىن ەسكەرە وتىرىپ, 1923 جىلى تاشكەنت قالاسىندا قايتا باستىردى. سۇلتانبەكتىڭ كىتاپقا جازعان العىسوزىندە مىناداي جولدار بار:
«م.جۇماباي ۇلىنىڭ ولەڭدەرى قازاق ادەبيەتىندە ۇلكەن ورىن العان دەپ ساناپ, باسىپ وتىرمىز.
...ادەبيەتى جاڭا اياقتانىپ, ادەبيەت ءتىلى ەندى جاسالىپ كەلە جاتقان جۇرتتا ماعجانداي اقىنداردىڭ قىزمەتى زور ەكەنى انىق».
ءيا, بۇل پىكىردەن اقىن پوەزياسىن تەرەڭىرەك تۇسىنە الادى دەيتىن اقىن-جازۋشىلار عانا ەمەس, سول كەزدەگى بيلىك باسىندا جۇرگەن ۇلتجاندى كەيبىر ازاماتتاردىڭ دا ءسوز قۇدىرەتى الدىندا باس ءيىپ, مويىنداعانىن كورەمىز. مەملەكەتتىك بيلىكتە جۇرگەنىنە قاراماستان, سۇلتانبەك سياقتى ابزال ازاماتتاردىڭ قولىنان كەلگەنىنشە, مۇمكىندىگىنشە ۇلتىنا ادال قىزمەت ەتكەنىن كورەمىز.
وتىزىنشى جىلدارى «مەن قازاقپىن» دەي الاتىن ۇلتتىق ەليتا تۇگەلدەي دەرلىك قۋعىندالىپ, مۇنىڭ اياعى وتىز جەتىنىڭ ويرانىنا ۇلاستى; سولاردىڭ قاتارىندا م.جۇماباەۆ تا 1937 جىلى اقپان ايىنىڭ 19-ى كۇنى «حالىق جاۋى» رەتىندە اتىلدى.
بىراق اقىن ولگەنىمەن دە ونىڭ ءورشىل رۋحى, ومىرشەڭ ولەڭدەرى ولمەدى; باسقاشا ايتقاندا, ولتىرە المادى. قالىڭ قازاق ۇلى اقىنىن ءبىر ساتكە دە ۇمىتقان جوق.
ماعجاندى ازامات رەتىندە دە, اقىن رەتىندە دە اقتاۋ ماقساتىمەن تالاي-تالاي جۇمىستار اتقارىلدى. سولاردىڭ ءبىرى ماعجاندى كەزىندە كورگەن, بىرگە جۇرگەن, ونى ادام رەتىندە دە, اقىن رەتىندە دە جاقسى بىلگەن تۋىسقان تاتار حالقىنىڭ اتاقتى اقىنى ءسايفي قۇداش ماسكەۋگە اقىندى اقتاۋ جونىندە ارىز جازدى. كەيىننەن وسى حات قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ, باسىلدى. قالىڭ وقىرمان ماعجان تۋرالى تولىعىراق ماعلۇماتتى وسى ماقالادان وقىدى.
1922 جىلى ماسكەۋدىڭ كۇنشىعىس ەڭبەكشىلەرىنىڭ كوممۋنيستىك ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا تۇسكەن ب.كەنجەباەۆ ماعجاننىڭ وسىندا ءبىر جىل ساباق بەرىپ, ءدارىس العانىن جازادى. توپتىڭ ستاروستاسى بولعان بەيسەكەڭ ۇستازىمەن جاقىنىراق ارالاسقانىن ەسكە تۇسىرەدى. ماسكەۋدە ادەبيەت ۇيىرمەسىندە اقىننىڭ تاشكەنتتە 1923 جىلى جارىق كورگەن ولەڭدەر جيناعىنىڭ قالاي تالقىلانعانىن, ءو. تۇرمانجانوۆتىڭ بايانداما جاساپ, ن.تورەقۇلوۆ, ع.مۇراتباەۆ, ع.توعجانوۆ, س.ساپارباەۆ, ج.سارسەنبين, ت.ب. شىعىپ سويلەپ, سوڭىندا «بۋرجۋازياشىل-ۇلتشىل, بىزگە مۇلدە جات» دەگەن قورىتىندى شىعارعانىن جازادى. پروفەسسور ب.كەنجەباەۆ اقىندى بىلايشا سىپاتتايدى:
«ماعجان عالىم, تاجىريبەلى, شەبەر وقىتۋشى, اسقان مەتوديست-پەداگوگ ەدى. پەداگوگيكا جايىندا, قازاق ءتىلى مەن قازاق ادەبيەتىن وقىتۋ جايىندا جاريالانعان كىتابى, ماقالالارى بولۋشى ەدى. وسىدان بولۋ كەرەك, ول بىزگە قازاق ءتىلى مەن قازاق ادەبيەتىن تاماشا وقىتتى; ساباق لەكتسيالىق, پراكتيكالىق ادىستەردى رەتىمەن قاتار قولدانار ەدى».
قازاقتىڭ بەلگىلى اقىنى مۇزافار الىمباەۆ م.جۇماباەۆتى «ماعجان ولەڭدەرىن وقي جونەلگەندە, اقىن ءوزىڭدى قايدا جەتەلەرىن, قاي جاعالاۋدان شىعارارىن كۇنى بۇرىن سەزە المايسىڭ, ايتەۋىر تەگەۋرىندى ءبىر اعىنعا تۇسكەنىڭدى بىلەسىڭ, ايتەۋىر ايدىندى مۇحيتقا شىققانىڭدى سەزەسىڭ», دەپ ەسكە الىپتى.
ۇلى اباي:
«اركىمدى زامان سۇيرەمەك,
زاماندى قاي جان بيلەمەك؟
زامانعا جامان كۇيلەمەك,
زامانا ونى يلەمەك», –
دەپ جىرلايدى. تۇسىنگەن ادامعا وسىندا ادام ءومىرىنىڭ فيلوسوفياسى جاتىر. ماعجاندار وتارشىلدىق جۇيەنىڭ زامانىنا ۇيلەسە المادى, سوندىقتان دا بيلىك بۇلاردى قابىلداماي, قاۋىپتەنىپ, قۇتىلۋعا اسىقتى. باس اماندىعىن ويلاپ, كەيبىرەۋلەر ارەكەتتەر جاساۋعا دەيىن باردى. جيىرماسىنشى, وتىزىنشى جىلدارداعى جەكە ادامعا تابىنۋشىلىق بارىسىندا «قازاق ۇلتشىلدىعىنا» قارسى كۇرەستە ۇلتتىق زيالى قاۋىم وكىلدەرى دە بوي كورسەتتى. سولاردىڭ ءبىرى سول كەزدەگى «كومسومول اقىنى» ءا.تاجىباەۆ تا ماعجاندى اشكەرەلەۋ ناۋقانىنا قاتىسقان بولاتىن. زامان وزگەرىپ, ماعجاندار اقتالعان سوڭ, يدەولوگيا مايدانىندا «ساياسي قىراعىلىق» تانىتقاندار «ازاماتتىققا جات» قىلىقتارى ءۇشىن حالقىنان كەشىرىم سۇراپ, وكىنەتىندىكتەرىن ءبىلدىردى. ءابدىلدا اقىن دا كەزىندە وسىلاي جاساۋعا ءماجبۇر بولعانىن ايتىپ, ماعجان رۋحى الدىندا باس ءيدى. 1988 جىلى م.جۇماباەۆ اقتالىپ, 1989 جىلى ءبىر تومدىق شىعارمالارى شىققاندا وعان العىسوز جازىپ, قالىڭ وقىرمانعا تانىستىردى:
م.جۇماباەۆ 1988 جىلى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ قاۋلىسىمەن ازامات رەتىندە دە, اقىن رەتىندە دە اقتالىپ, تۋعان حالقىنا قايتا ورالدى. ناعىز ۇلتتىق پوەزياعا شولدەپ قالعان قازاق حالقى ماعجانداي ۇلى اقىنىمەن قايتا تابىستى. اقىن ولەڭدەرى قايتا-قايتا باسىلىپ, قالىڭ وقىرماننىڭ جۇرەگىنە جىر بولىپ, نۇر بولىپ تاراپ جاتتى.
ادەبيەت سىنشىلارى مەن زەرتتەۋشىلەرىنىڭ ەڭبەكتەرىندە ماعجان پوەزياسىنىڭ ومىرشەڭدىك, كوركەمدىك قىر-سىرلارىنا ءۇڭىلىپ, اقىننىڭ ازاماتتىق, شىعارماشىلىق بولمىسى اشىلا ءتۇستى.
تاۋەلسىز قازاقستاندا ماعجان تۋرالى زەرتتەۋلەر ادەبيەتتانۋ عىلىمىندا تۇتاس ءبىر سالاعا اينالىپ, ماعجانتانۋ ءىلىمى پايدا بولدى. م.جۇماباەۆ تۋرالى ديسسەرتاتسيالار قورعالىپ, توم-توم زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى جازىلدى.
م.جۇماباەۆ قازاق پوەزياسىنىڭ عانا ەمەس, تۇركىلىك دەڭگەيگە كوتەرىلگەن, ودان قالدى الەمدىك ادەبيەتتىڭ كوگىندە جارقىراعان جارىق جۇلدىزداردىڭ بىرىنە اينالدى. اقىننىڭ تۇركىلىك بىرلىك تۋرالى ايتقان پىكىرلەرى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءوزىنىڭ ماڭىزىن جويعان جوق. كەرىسىنشە, جاھاندانۋ داۋىرىندە تۇركى الەمىنىڭ بولاشاعىنا كەپىلدىك بەرەتىن بىردەن-ءبىر جول رەتىندە كۇن تارتىبىنە وتكىر قويىلۋدا. وسى ءبىر ۇلت بولاشاعى ءۇشىن اسا ماڭىزدى ماسەلەنى وتكەن عاسىردىڭ باسىندا-اق سەزىنىپ, تۇركى حالىقتارىن دوستىققا, ىنتىماقتاستىققا شاقىرۋى ماعجاندى ۇلى ويشىل, گۋمانيستەردىڭ قاتارىنا قوسادى.
بيىل ۇلى اقىننىڭ تۋعانىنا – 125, قايتىس بولعانىنا 80 جىل تولعالى وتىر. وسى ءبىر ايتۋلى داتاعا وراي, 2018 جىل تۇركى الەمىندە ماعجان جىلى دەپ جاريالاندى. بۇل دەگەنىمىز – م.جۇماباەۆتى ازامات رەتىندە دە, اقىن رەتىندە قازاق حالقى عانا ەمەس, كۇللى تۇركى حالىقتارى تانىپ, ماقتان تۇتىپ وتىر دەگەن ءسوز. قازاقستاندى الەمگە تانىتا تۇسەتىن وسى ءبىر وقيعانى حالىقارالىق دەڭگەيدە ويداعىداي وتكىزۋ ەلدىگىمىزگە سىن بولايىن دەپ تۇر. بۇل سالادا ەڭ الدىمەن اتقارىلار ءىس ەلىمىزدە اتقارىلىپ جاتقان رۋحاني جاڭعىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا اقىننىڭ ومىرشەڭ شىعارمالارىن, ۇلى يدەيالارىن حالىق اراسىنا كەڭىنەن ناسيحاتتاي ءتۇسۋ ماقساتىمەن كىتاپتارىن, ول تۋرالى جازىلعان زەرتتەۋلەر مەن ەستەلىك, ەسسە ماقالالاردى كوپتەپ باستىرىپ شىعارۋ سونداي-اق باسقا حالىقتاردىڭ تىلدەرىنە, ونىڭ ىشىندە تۋىسقان تۇركى حالىقتارىنىڭ, سونداي-اق الەمدىك قارىم-قاتىناس تىلدەرىنە اۋدارىپ شىعارۋدى تەزدەتىپ قولعا العان ءجون.
ماعجانعا قاتىستى ءتۇرلى شارالار اقىننىڭ تۋعان جەرىندە عانا ەمەس, قازاقستاننىڭ بارلىق جەرىندە ۇلتتىق رۋحانيات تويى رەتىندە اتالىپ ءوتۋى ءتيىس. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, م.جۇماباەۆتىڭ 125 جىلدىعى قازاق حالقىنىڭ عانا ەمەس, تۋىسقان حالىقتاردىڭ ورتاق تويى رەتىندە بار سالتاناتىمەن جوعارى حالىقارالىق دەڭگەيدە ءوتۋى كەرەك.
دانداي ىسقاق ۇلى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
