وسى اقپاراتتى Facebook پاراعىمىزدا ءبولىسىپ, مارقۇمنىڭ اعايىندارىنا ىزدەۋ سالعانداردىڭ ءبىرى ءبىز ەدىك. ارادا ءۇش جىلعا تاياۋ ۋاقىت وتكەندە الىستاعى امەريكادان ۆيارا سمايلوۆا ەسىمدى قولدانۋشى حابارلاسىپ, ء«بىز اتامىزدى تاپتىق, اقپاراتتى بولىسكەنىڭىزگە راحمەت!» دەپ جازىپتى. مىنە, قىزىق!
«وبد مەموريال» سايتىنداعى دەرەكتەرگە قاراعاندا, كالين كينجيگاليەۆ 1903 جىلى باتىس قازاقستان وبلىسى, كامەن اۋدانى, پانيك اۋىلىندا تۋعان, 884 اتقىشتار پولكىندە قىزمەت ەتكەن اعا لەيتەنانت. ستالينگراد تۇبىندە قولعا تۇسكەن, اۋەلى ستالاگ, كەيىن وفلاگ لاگەرىندە بولعان. تۇتقىن ءنومىرى – 27 730 جازىلعان فوتوسۋرەتى دە ساقتالعان. ول 1943 جىلدىڭ 21 مامىرىندا وسى لاگەردە قايتىس بولىپتى.
«حابارسىز كەتتى» دەگەن تىلدەي قاعازدان باسقا دەرەك بىلمەي, مايدانعا كەتكەن اعالارىن ءومىر بويى جوقتاپ كەتكەن جاننىڭ ءبىرى – ءوز اكەمىز ەدى. سوعىسقا كەتكەن اعالارى تۋرالى ءالى كۇنگە ەش مالىمەت تاپپايمىز. ال مىناۋ – ناقتى دەرەك قوي! ءارى مارقۇمنىڭ سوڭعى سۋرەتى قولعا ءتيىپ وتىر. اقىلعا سىيماسا دا «قازا تاپتى» دەگەن اۋىر حاباردىڭ ءوزى سۇيىنشىدەي بولىپ ەستىلەتىن جاعداي.
– قالەن كەنجەعاليەۆ (دۇرىسى وسىلاي ەكەن – ق.ق.) تۋرالى دەرەكتى ءۇش كۇن بۇرىن العاش كورىپ, «اتى-ءجونى اجەمىزدىڭ مايدانعا كەتكەن كۇيەۋىنە ۇقسايدى ەكەن» دەگەن وي كەلدى. ءسويتىپ باسقا دا مالىمەتتەرىن قاراپ, «ايەلى زويا» دەگەن جازبانى وقىعان سوڭ كۇمانىم قالمادى. زيادا اجەمىزدى ءبارى «زويا» دەپ اتايتىن. الماتىدا تۇراتىن سۆەتا اپايىما حابارلاسىپ, سۋرەتىن كورسەتتىم. ءيا, سۆەتا سۋرەتتەن اكەسىن تانىدى! بۇل – كۇمانسىز ءبىزدىڭ اتامىز ەكەن! – دەيدى بۇگىندە فلوريدا شتاتىندا تۇراتىن ۆيارا.
مارقۇمنىڭ جەسىرى زيادا وتارباەۆا 1910 جىلى تۋعان ەكەن. ءبىلال وتارباەۆ ەسىمدى العاشقى كۇيەۋىنەن گۇلباحرام ەسىمدى قىزىن 1934 جىلى كورگەن. بىراق كوپ ۇزاماي ءبىلال قايتىس بولادى. بۇدان كەيىن زيادا ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان كەنجەعاليەۆ قالەنگە تۇرمىسقا شىققان. 1941 جىلى 14 اقپاندا سۆەتا دۇنيەگە كەلەدى. سوعىس باستالىسىمەن اۋىلدا ساۋدا سالاسىندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن قالەن مايدانعا الىنادى. سۆەتا اكەسىنەن ءۇش ايلىعىندا قالعان.
– اجەمىزدىڭ كورمەگەن قيىندىعى جوق. ەكى قىزىن جالعىز اسىراپ جەتكىزگەن. ۇلكەن قىزى, مەنىڭ انام گۇلباحرام 1950 جىلدارى الماتىداعى مۋزىكا ۋچيليششەسىنە ءتۇسىپ, كەيىن اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا ءان ايتتى. 1957 جىلى اناسى مەن ءسىڭلىسىن الماتى قالاسىنا كوشىرىپ العان دا مەنىڭ انام. اجەمىز 1989 جىلى الماتىدا قايتىس بولدى. سۆەتا اپايدىڭ ءۇيىنىڭ تورىندە جاپ-جاس قالەن مەن زيادانىڭ بىرگە تۇسكەن سۋرەتى ءالى كۇنگە ءىلۋلى تۇر. بىراق اجەمىز كوزى تىرىسىندە كۇيەۋى تۋرالى ەش دەرەك بىلە الماي كەتتى, – دەيدى ۆيارا.
ءبىز وسى ۆيارانىڭ كومەگىمەن ورال قالاسىندا تۇراتىن زەينەتكەر جامال ورازاليەۆانى تاۋىپ الدىق. جامال قامپاشقىزىنىڭ اناسى گۇلجيان كەنجەعاليەۆا – قالەن كەنجەعاليەۆتىڭ تۋعان قارىنداسى ەكەن. بۇل انامىز دا ومىردە جوق, 1998 جىلى قايتىس بولعان.
– ءبىز انامىزدىڭ وتىنىشىمەن ناعاشىمىز تۋرالى دەرەكتى كوپ ىزدەدىك. جەرگىلىكتى اسكەري كوميسسارياتتان باستاپ ماسكەۋگە دەيىن تالاي حات جازدىق. بىراق «حابارسىز كەتتى» دەگەننەن باسقا جاۋاپ بولمادى. زيادا اپايمەن ءجيى ارالاسىپ تۇردىق. جارىقتىق جاقسى كىسى ەدى. قايىنسىڭلىسىن, ونىڭ بالالارى – ءبىزدى ەرەكشە سىيلاۋشى ەدى. الماتىدا بولعانىمدا ءبىراز ۋاقىت سول ۇيدە تۇرعانىم بار. قالەن ناعاشىمنىڭ فوتوسۋرەتتەرى كوپ بولاتىن, البومعا مۇقيات ساقتاپ قويۋشى ەدى, – دەيدى جامال اپاي.
دەرەكتەرگە قاراعاندا, قالەن كەنجەعاليەۆ قايتىس بولعان وفلاگ لاگەرى – قولعا تۇسكەن قىزىل ارميا وفيتسەرلەرىنە ارنالعان تۇرمە بولىپتى. ۆيۋرتسبۋرگ قالاسىنا تاياۋ جەردە تومەنگى فرانكونياداعى حاممەلبۋرگ پوليگونى اۋماعىندا تۇرعان لاگەردە 1941-1945 جىلدارى 18 مىڭنان اسا سوۆەت وفيتسەرى بولعان ەكەن. ايگىلى گەنەرال كاربىشەۆ تە وسى جەردە بولعانى ايتىلادى.
– ءومىر قىزىق قوي. ءىنىمنىڭ بالاسى رۋسلان ورازاليەۆ بىلتىردان بەرى گەرمانيادا دوكتورانتۋرادا وقىپ ءجۇر. مىنا حابار شىققان سوڭ-اق رۋسلانعا تاپسىرما بەرىپ, ناعاشىمىزدىڭ زيراتىن ىزدەستىردىك. وكىنىشكە قاراي, بۇرىنعى لاگەر ورنىندا بۇگىندە وندىرىستىك كەشەن سالىنىپتى. «بۇل جەردەگى باۋىرلاستار قابىرى باسقا ورىنعا كوشىرىلدى» دەگەننەن باسقا ازىرگە ناقتى مالىمەت تاپپاي وتىرمىز. بىراق رۋسلان سول جەردە قۇران اياتىن وقىپ, ناعاشىمىزدىڭ رۋحىنا دۇعا ەتىپ قايتتى, – دەيدى جامال اپاي.
تۋعان جەردەن الىستا, جاۋ تۇتقىنىندا قازا تاپقان قازاق وفيتسەرىنەن قالعان جالعىز تۇياق – سۆەتا كەنجەعاليەۆا بۇگىندە الماتىدا تۇرادى. جالعىز ۇلى ەربول ومىردەن ەرتە كەتكەن. جاسى 80-گە تاياعان كەيۋانانىڭ قۇلاعى توساڭ ەكەن, سويلەسە المادىق. مىنە, 50 ملن ادامدى جالمادى دەيتىن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ءبىر قۇربانى – قازاق وفيتسەرى قالەن كەنجەعاليەۆتىڭ تاعدىرى وسىنداي.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
ورال
