بىراق سول ونىمدەردىڭ ساپاسى قانداي؟ اسىرەسە جاز مەزگىلىندە ايران, ءسۇت, قايماق سياقتى كىرپياز استىڭ ءب ۇلىنىپ كەتۋ قاۋپى جوق پا دەگەنگە كەلسەك, كوپشىلىگىمىزدىڭ ويلانا قويمايتىنىمىز شىن. سول سياقتى دۇكەندەردەگى مەرزىمى ءوتىپ كەتكەن تاعام تۇرلەرىن كەزدەستىرگەندە دە ونى قايتادان ورنىنا قويا سالىپ, وزىمىزگە قاجەتتىسىن ىزدەپ كەتە باراتىنىمىز تاعى بار.
جالپى, ادامنىڭ استىڭ ساپاسىنا, تازالىعىنا كوپ كوڭىل ءبولۋى كەرەكتىگى ءجيى ايتىلادى. كەيدە بۇعان مۇرشا دا بولا بەرمەيدى. ايتالىق ءتۇرلى سەبەپتەرمەن كوپشىلىك قاۋىم كولىكپەن بولسىن, پويىزبەن بولسىن ساعاتتاپ, ءتىپتى تاۋلىكتەپ جول جۇرۋگە ءماجبۇر بولادى. مۇنداي جاعدايدا ادامنىڭ بابى كەلىسپەيتىنى, استى تالعاپ ىشە المايتىنى ونسىز دا بەلگىلى. سوندىقتان كوپشىلىك كوشە بويى تولعان اسحانا, ءدامحانا بولعاندىقتان, سول جەرلەردەن تاماقتانۋدى قولايلى كورەدى. بىراق بۇدان بولەك جول دا جوق. ال پويىزبەن كەتىپ بارا جاتقان ادام ءۇشىن دە ءاربىر ستانسادا نە كەرەكتىڭ ءبارى بار. اقشاسىن تولەسەڭىز, ساۋداگەرلەر استىڭ ءتۇر-ءتۇرىن الدىڭىزعا تارتادى.
بۇل كۇندە جامبىل وبلىسىنىڭ شۋ اۋداندىق ۆوكزالىنىڭ ماڭى اجەپتاۋىر ساۋدا ورتالىعىنا اينالدى دەۋگە بولادى. پويىز توقتاعان مەزەتتە تاكسي جۇرگىزۋشىلەرىمەن جاعالاسا قولدارىنا ءتۇرلى تاعام تۇرلەرىن ۇستاعان ايەلدەر ۆاگوندارعا قاراي تۇرا ۇمتىلادى. قانداي ىستىق اس كەرەك, ءبارى دە بار. كۇننىڭ ىستىق-سۋىعىنا قاراماي, تابانىنان توزىپ جۇرگەن ساۋداگەرلەر ءۇشىن بۇل دا كۇنكورىستىڭ قامى. بىراق دالادا, اشىق جەرلەردە تاعام تۇرلەرىن ساتۋدىڭ سوڭىنىڭ قالاي بولارىن باعدارلاپ جاتقان ەشكىم جوق. قارنى اشقان قاۋىم تاڭداعانىن الىپ كەتە بارادى. تاباققا سالىنعان ءبالىش, مايلى باۋىرساقتاردىڭ بەتىن ورامالمەن جاۋىپ قويادى. ال مايدىڭ قاشاندا وزىنە شاڭ تارتاتىنى بەلگىلى عوي. بۇدان بولەك, پويىز ءجۇرىپ بارا جاتقاندا ۆاگون ءىشىن ارالاپ سۋسىن, شىلىم سياقتى دۇنيەلەرمەن قوسا تاماق ساتىپ جۇرگەن ساۋداگەرلەردى دە كەزدەستىرەمىز.
جامبىل وبلىستىق قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ دەپارتامەنتىنىڭ مالىمەتىنشە, وتكەن جىلى مەكەمەگە حالىق تۇتىناتىن تاۋارلاردىڭ قاۋىپسىزدىگى بويىنشا 21 عانا ءوتىنىش ءتۇسىپتى. ال اتالعان دەپارتامەنتكە 10 تاعام ونىمدەرىنە, 6 حالىق تۇتىناتىن تاۋارعا جانە 3 گيگيەنالىق كورسەتكىشتەر بويىنشا باقىلاۋ جۇرگىزۋ قۇزىرەتى بەرىلگەن. ولار جەكە كاسىپكەرلىك نىساندارىنا جوسپارسىز تەكسەرۋ جۇرگىزە المايدى. دەي تۇرعانمەن, تاعامنىڭ ساپاسى كۇمان تۋدىرعان جاعدايدا ءاربىر ازاماتتىڭ ءتيىستى مەكەمەلەرگە شاعىمدانۋىنا بولاتىنىن ەسكەرتەدى. دەپارتامەنت باسشىسى بەرىك جارقىنبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, مەكەمە ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ ساپاسى مەن جارامدىلىعىن تەكسەرۋ ءۇشىن ارنايى قارجى ءبولىپ, زەردەلەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى ەكەن. ماسەلەن, وتكەن جىلى تاعام ونىمدەرىن ساتىپ الۋدىڭ جوسپار-كەستەسىنە سايكەس, جالپى سوماسى 3 ميلليون 500 مىڭ تەڭگە كولەمىندە 252 ساۋدا جانە قوعامدىق تاماقتانۋ نىساندارىندا باقىلاۋلى ساتىپ الۋلار جۇرگىزىلىپتى. بۇل رەتتە 3600-دەن استام تاعام مەن حالىق تۇتىناتىن ونىمدەردىڭ ۇلگىلەرى ساتىپ الىنىپ, ونىڭ 479-نىڭ كەدەن وداعىنىڭ تەحنيكالىق رەگلامەنتتەرىنىڭ تالاپتارىنا ساي ەمەستىگى انىقتالعان.
وبلىستىڭ باس سانيتار دارىگەرىنىڭ ايتۋىنشا, ءوڭىردىڭ ىشكى نارىعىنداعى بارلىق سايكەس ەمەس ونىمدەردىڭ ىشىندە ەڭ جوعارى پايىز يمپورتقا تيەسىلى بولىپ وتىر. وتاندىق ونىمدەر 28 پايىزدى قۇرايدى. سونىمەن قاتار يمپورتتاۋشى ەلدەردىڭ ىشىندە رەسەي مەملەكەتىنەن اكەلىنگەن تاۋارلاردىڭ 1050 ۇلگىسىنەن 30 ۇلگى, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنان جەتكىزىلەتىن تاۋارلاردان الىنعان 144 ۇلگىدەن 84 ۇلگى سايكەس كەلمەگەن.
بۇگىندە وزگە اۋدانداردى ايتپاعاندا, تاراز قالاسىنىڭ وزىندە جابايى ساۋدا نۇكتەلەرى كوبەيىپ كەتتى. ايتالىق «مىڭبۇلاق» شاعىن اۋدانىنداعى «قايقارمەت» بازارىنىڭ ماڭىن جاعالاي ساۋداگەرلەر جايلاپ العان. سونىمەن قاتار تاراز قالالىق سوتىنىڭ عيماراتىن جاعالاي جوعارى ورلەي بەرسەڭىز, لەرمونتوۆ كوشەسىمەن قيىسار بۇرىشتىڭ دا قان بازارعا اينالعانىن كورۋگە بولادى. مۇندا سالاتتىڭ ءتۇر-ءتۇرى, نان, تورت, پىسىرىلگەن بالىق, ايتەۋىر تاعامنىڭ نەشە اتاسى ساتىلادى. ەرسىلى-قارسىلى جۇرگەن حالىق بۇل جەردەن دە كەرەگىن تاۋىپ, ساۋدا جاساپ جاتادى. ال بۇل كوشەمەن جەكەمەنشىك كولىكتەر مەن قوعامدىق كولىكتەر تىنىمسىز قاتىنايدى. بىراق بارلىعى دا جەكە كاسىپكەرلىكپەن اينالىساتىندىقتان, ءتيىستى مەكەمەلەردىڭ ولاردى جوسپارسىز تەكسەرۋگە قۇقىعى جوق.
وبلىستىق قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ دەپارتامەنتىنىڭ مالىمەتىنشە, بىلتىر ءونىم قاۋىپسىزدىگىن باقىلاۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلگەن مونيتورينگ قورىتىندىسى بويىنشا تەحنيكالىق رەگلامەنتتەردىڭ تالاپتارىنا سايكەس كەلمەگەن ونىمدەردى ساتۋ جاعدايلارىمەن 50 اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق ءىس قوزعالىپتى. ناتيجەسىندە, جالپى سوماسى 3 ميلليون 600 مىڭ تەڭگە كولەمىندە ايىپپۇل سالىنىپ, كاسىپكەرلەرگە كەمشىلىكتەردى جويۋ ءۇشىن 108 نۇسقاما بەرىلگەن ەكەن. الايدا تاراز قالاسىنداعى «تارگو» سۋپەرماركەتى, «كۋليكوۆسكي» ساۋدا ءۇيى, ت.رىسقۇلوۆ اۋدانىنداعى «بەرەكە» جانە بايزاق اۋدانىنداعى «اققۋ» دۇكەندەرى اتالعان كەمشىلىكتەردى جويماعان. ال دەپارتامەنت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ءبايدىلدا شىناليەۆ «كۋليكوۆسكي» ساۋدا ۇيىندە ساتىلعان ءۇش ونىمنەن ىشەك اۋرۋلارىن تۋدىراتىن باكتەريالار تابىلعانىن دا اتاپ ءوتتى.
حالقىمىزدا «اس – ادامنىڭ ارقاۋى» دەگەن ءسوز بار. بىراق كەي كەزدە «اۋرۋ – استان...» ەكەنىن دە ۇمىتپاعان ءجون سياقتى. ءاربىر ادام ءوز دەنساۋلىعىنا ءجىتى كوڭىل بولسە عانا قوعامدا دەنساۋلىق جايىنا الاڭداۋشىلىق ازايا تۇسەر ەدى.
حاميت ەسامان,
«ەگەمەن قازاقستان»
جامبىل وبلىسى
