ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ بەدەرىندە استاناداعى پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىندا «قازاقستان جانە ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا يدەياسى» دەگەن تاقىرىپپەن قازاقستان ساياساتتانۋشىلارىنىڭ كونگرەسى بولىپ ءوتتى. وندا ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا يدەياسىنان تۋىندايتىن ۇدەرىستەر بارىسى تالقىعا سالىندى.
اتالعان شاراعا پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى باعلان مايلىباەۆ, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتتارى, ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, عىلىمي-زەرتتەۋ مەكەمەلەرىنىڭ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى مەن وتاندىق جانە شەتەلدىك ساراپشىلار قاتىستى. سونىڭ ىشىندە ىستامبۇل ۋنيۆەرسيتەتى ەۋرازيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تۇركى الەمى الەۋمەتتانۋشىلارى وداعىنىڭ پرەزيدەنتى حاياتي تۇفەكچيوعلى (تۇركيا), بۇۇ ناسىلدىك كەمسىتۋشىلىكپەن كۇرەس كوميتەتىنىڭ مۇشەسى الەكسەي اۆتونوموۆ, ناتو مارشالل باعدارلاماسى ورتالىعىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى گرەگوري گليسسەن, ۇلتتىق ستراتەگيالىق ينستيتۋتتىڭ حالىقارالىق باعدارلامالار جونىندەگى ديرەكتورى يۋري سولوزوبوۆ (رەسەي), ممۋ اقپاراتتىق-زەرتتەۋ ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى الەكسەي ۆلاسوۆ (رەسەي), ورتالىق ازيا ۋنيۆەرسيتەتى زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ەنحۋن حانگۋك سون (وڭتۇستىك كورەيا), ەۋروپالىق ينتەگراتسيا ماسەلەلەرى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى يۋري شەۆتسوۆ (بەلارۋس), سوفيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى تاتيانا درونزينا (بولگاريا) جانە قىرعىزستان, وزبەكستان مەن تاجىكستان ساراپشىلارى شاقىرىلعان ەكەن.
سوڭعى جيىرما جىلدىقتا قازاقستان – ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى جۇمىلدىرۋشى ۇدەرىستەردىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى عانا ەمەس, ول بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا ەرەكشە ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان مەملەكەت. سونداي-اق ءوڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى ورنى دا ايتارلىقتاي. الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزدەرىن وتكىزۋ, شىۇ, اوسشك جانە ۇقشۇ قۇرۋ ىسىندەگى بەلسەندى ءرولى, ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى سياقتى ماڭىزدى مىندەتتەردى ويداعىداي اتقارعانىن دا اتاپ وتۋگە بولادى. وسى رەتتە ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پلەنارلىق وتىرىستىڭ ۇيلەستىرۋشىسى كامال بۇرحانوۆ ەلىمىز ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانى جۇزەگە اسىرۋدا بەلسەندى ارەكەت ەتىپ وتىرعاندىعىن تىلگە تيەك ەتتى.
القالى جيىندا ءسوز سويلەگەن پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى باعلان مايلىباەۆ ەلىمىز ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن بىرقاتار جاھاندىق اۋقىمداعى ينتەگراتسيالىق ۇردىستەرگە باستاماشى بولعاندىعىنا ەرەكشە توقتالدى. ايتسە دە, ەۋرازيالىق يدەياسى كوپكە دەيىن كولەڭكەدە قالىپ قويدى. ن.نازارباەۆتىڭ وسىدان 17 جىل بۇرىن كوتەرگەن ەۋرازيالىق يدەياسى ماسكەۋدە «ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا تۋرالى» دەكلاراتسيا مەن «ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا تۋرالى» كەلىسىمگە قول قويىلعاننان كەيىن عانا عىلىمي قاۋىمداستىق ورتاسىندا تالقىعا تۇسە باستادى. وكىنىشكە قاراي, ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا ءجونىندەگى ويلاردى توپتاستىراتىن ارنايى ينستيتۋت نەمەسە ءتىپتى پورتال جوق. سوندىقتان ەۋرازەق پەن كەدەن وداعى تاجىريبەلەرىن مۇقيات زەرتتەپ, سالىستىرمالى تۇردە سارالاۋ قاجەت.
وسى ورايدا باعلان اساۋباي ۇلى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا ەلدەردىڭ تاۋەلسىزدىگىنە قايشى بولماۋى, تيىسىنشە ۇلتتىق مەملەكەتتەردى نىعايتۋى تيىستىگىنە ەرەكشە توقتالدى. سوندىقتان دا زاماناۋي ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا تەڭ قۇقىقتىق, ەرىكتى جانە ەكونوميكالىق نەگىزدە بولۋى ۋاقىت تالابىنا اينالىپ وتىر. قوعام ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ ارتىقشىلىقتارى ءجونىندە جان-جاقتى حاباردار بولۋى شارت. كەدەن وداعى قۇرىلعالى بەرى قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى 20 ميلليارد دوللاردان اسىپ وتىر. قازاقستاندىقتاردىڭ 85 پايىزى ەۋرازيالىق يدەياسىنىڭ وڭ ناتيجە بەرەتىنىنە بەك سەنىمدى.
ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى زاڭنامالىق قاماتامىسز ەتۋ جونىندەگى بايانداماسىندا سەنات توراعاسىنىڭ ورىنباسارى الەكساندر سۋدين ەۋرازيالىق يدەياسىن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ممۋ قابىرعاسىندا 1994 جىلى ايتقاندىعىن قاپەرگە سالدى. وسىدان 17 جىل بۇرىن ايتىلعان باستاماسىندا ەلباسى ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ەلدەردىڭ وداعى تۋرالى باستاما كوتەرگەن-ءدى. تاريح ەۋرازيالىق حالىقارالىق جانە وڭىرلىك ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتىڭ ءومىرشەڭدىگىن دالەلدەدى. ءۇش ەلدىڭ بەلسەندى ارەكەتىنىڭ ارقاسىندا كەدەن وداعى ءبىر جىل بۇرىن ومىرگە كەلىپ, ەۋرازيالىق يدەيانىڭ جاڭا ساپالى دەڭگەيگە كوتەرىلگەنىن كورسەتتى. ونىڭ قۇرىلۋىمەن بايلانىستار نىعايىپ, سەنىمسىزدىكتەر سىرىلىپ, كوڭىل-كۇيلەردىڭ جاقسارۋىنا وزىندىك وڭ ىقپالىن تيگىزدى.
پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىق ورگاندارى تاراپىنان كوپتەگەن مودەلدىك زاڭدار ازىرلەندى. بۇل ءوز كەزەگىندە مەملەكەتارالىق جانە ۇكىمەتارالىق كەلىسىمدەردىڭ جەدەل جۇزەگە اسۋىنا ءمۇمكىندىك بەردى. قازىرگى تاڭدا ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىككە قاجەتتى 17 كەلىسىمگە قول قويىلسا, وسى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن تاعى 8-ءى بەكىتىلەدى دەپ كۇتىلۋدە. بۇدان وزگە دە قۇجاتتار قابىلدانادى دەپ جوسپارلانعان. ونىڭ بارلىعى دا تاۋارلاردىڭ, ادامداردىڭ جانە كاپيتال مەن ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ ەركىن قوزعالۋىنا سەپتىگىن تيگىزەتىن بولادى.
ەلىمىزدىڭ ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا يدەياسىن باسىنان باستاپ ءۇزىلىسسىز ءجۇرگىزىپ كەلە جاتقاندىعىن تىلگە تيەك ەتكەن بۇۇ ناسىلدىك كەمسىتۋشىلىكپەن كۇرەس كوميتەتىنىڭ مۇشەسى الەكسەي اۆتونوموۆ ەۋرازيالىق يدەياسىنىڭ ءاربىر ەل ءوز ىشىندە تۇيىقتالىپ, ءبىر-بىرىنەن قول ءۇزىپ قالعان جاعدايدا ايتىلعانىنا ەرەكشە نازار اۋدارتتى. ۇلتتىق مەملەكەتتەر ۇستىنەن قۇرىلعان ورگانداردىڭ ەلدەر تاۋەلسىزدىگىن جويۋى تۇرعىسىندا ساياساتتانۋشىلار مەن زاڭگەرلەر ءجيى ايتىپ ءجۇر. ەگەر تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, 1995 جىلى رەسەي مەن بەلارۋس كەدەن وداعىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلدى. ارتىنشا وسى ەكىجاقتى كەلىسىمگە قازاقستان جانە وزگە دە ەلدەر كەلىپ قوسىلدى. بۇل وداق قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى ساۋدا اينالىمىنىڭ ارتۋىنا وڭ ىقپال ەتتى. سونىمەن قاتار, قازاقستان مەن بەلارۋس اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى بەس ەسەگە دەيىن ۇلعايدى.
كەدەن وداعىنىڭ تيىمدىلىگىن وسىلايشا سيپاتتاعان ا.اۆتونوموۆ مەملەكەتتىلىك جايىن دا اۋىزعا الدى. مۇنداي كەزدە مەملەكەتتىلىك قايدا قالادى, دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى, دەدى ول. بارلىق تاراپقا اشىق, ىقپالداستىقتا بولعان ەلدەر عانا تابىسقا جەتەدى. سوندىقتان ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعايتقىسى كەلەتىن كەز كەلگەن مەملەكەت جاھاندىق ۇردىستەردەن الشاقتاماۋى ءتيىس. شاعىن عانا مالتانىڭ ەۋروپا وداعىنا قوسىلۋى تۋرالى ماسەلە تالقىلانىپ جاتقاندا, نەندەي پايداسى بار دەگەن سۇراق قويىپتى الدەكىم. ونىڭ قۇرتاقانداي ەلگە ەش زيانى جوق, دەپ جاۋاپ بەرىلگەن ەكەن. سوندىقتان ۇلكەن وداقتارعا كىرىپ, الەمدىك ساياساتتا ماڭىزدى دەگەن پروبلەمالاردى شەشۋگە اتسالىسقان ءجون. قازاقستان, بەلارۋس جانە رەسەي كىشكەنتاي ەلدەر ەمەس. ءۇش ەل ءبىر-ءبىرىنىڭ تاۋەلسىزدىكتەرىنە نۇقسان كەلتىرمەي, ءوزارا كەلىسىم نەگىزىندە وكىلەتتىكتەرىن ءبىر ورتالىققا باعىندىرۋى مەملەكەتتەردىڭ نىعايۋىنا سەرپىن بەرەدى. مەملەكەتتەر ەشقاشان تولىق تاۋەلسىز بولعان ەمەس. كەز كەلگەن ەل حالىقارالىق بايلانىستارعا بارىپ, ۇيىمدارعا كىرۋىمەن دە ءوز موينىنا مىندەتتەمەلەر قابىلدايدى.
كامال بۇرحانوۆ ءوز كەزەگىندە جاھاندانۋ ەلدەردىڭ ىشكى ساياساتىنا, ەكونوميكاسىنا, ءتىپتى مادەنيەتىنە وزىندىك ىقپال ەتەرىن باسا ايتىپ كەتتى. ەلىمىز 1992 جىلى-اق تاۋەلسىز ەل رەتىندە ءوزىنىڭ دامۋى مەن قالىپتاسۋىنىڭ ستراتەگياسىن قابىلدادى. اتالعان قۇجاتتا ەلىمىز ۇلتارالىق جانە دىنارالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاي وتىرىپ, نارىقتىق ەكونوميكا قۇراتىنىن بەلگىلەدى. ال 1997 جىلى قازاقستاننىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى ستراتەگياسى قابىلداندى. شەشەن وسى رەتتە ن.نازارباەۆتىڭ ەۋرازيالىق ساياسي فيلوسوفياسى نەگىزىندە ءوزىنىڭ ومىرشەڭ ەكەندىگىن دالەلدەگەن جانە ۋاقىت سىنىنان وتكەن قازىرگى زامانعا ساي مەملەكەت قۇرىلعاندىعىن ەرەكشە اتادى. قازاقستاندىق ۇلگى اتانىپ كەتكەن تاجىريبەنى ءالى تولىقتاي پايىمداۋدان وتكىزۋ قاجەت ەكەنىن ۋاقىت كورسەتىپ وتىر, دەدى ك.بۇرحانوۆ وسى رەتتە.
سونىمەن قاتار, پلەنارلىق وتىرىستا شەتەلدىك ساراپشىلار دا ءسوز الىپ, ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ بارىسىنا باعدار جاسادى. ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتەگى ينتەگراتسيانىڭ پەرسپەكتيۆالارى مەن پروبلەمالارىن, بولىپ جاتقان ۇدەرىستەردىڭ بارىنشا اشىق تا وبەكتيۆتى بولۋى قاجەتتىگىن, اقپاراتتىق جاعىنان قامتاماسىز ەتىلۋىن ورتاعا سالدى. وسى رەتتە ورتالىق ازيا ۋنيۆەرسيتەتى زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ەنحۋن حانگۋك سون (وڭتۇستىك كورەيا) ءوز بايانداماسىن تازا قازاق تىلىندە جاساعاندىعىن دا بولە-جارا ايتا كەتكەن ورىندى.
تۇسكى ۇزىلىستەن كەيىن تالقىلاۋ سەكتسيالىق وتىرىستاردا جالعاسىن تاپتى. ولاردا «ەۋرازيالىق يدەيا پوستكەڭىستىك ەلدەردەگى ينتەگراتسيالار مەن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق نەگىزى», «قازاقستان شىعىس پەن باتىستى بايلانىستىرۋشى كوپىر» جانە «ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردەگى حالىقارالىق تاجىريبە» تاقىرىپتارى جان-جاقتى قوزعالدى.
اسقار تۇراپباي ۇلى,
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.
