21 ناۋرىز، 2018

ۇلىق ناۋرىز، قۇت ناۋرىز

248 رەتكورسەتىلدى

ناۋرىز تويىنىڭ تابيعاتى، مازمۇنى مەن ءمانى، حالىقتىڭ مادەني-رۋحاني ومىرىندەگى ورنى ەرەكشە. ناۋرىز مەرەكەسىن جالپاق جيھاندى مەكەندەگەن حالىقتار ايرىقشا ىنتامەن قابىلداعان. ؛

ناۋرىزدى مەيرامداۋ ءداستۇرىنىڭ بىر­؛نەشە سەبەپتەرى بار. ادام بالاسى جىلدى ەكىگە جىكتەگەن: قىس جانە جاز. قازاقتار قىس پەن جازدى جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ، زۇلىمدىق پەن ىزگىلىكتىڭ، قايىرىمدىلىق پەن قاتىگەزدىكتىڭ، سۋىق پەن جىلىنىڭ كۇرەسى دەپ ۇققان. ەكىنشىدەن، استرونوميالىق ەسەپ بويىنشا، جاراتىلىستىڭ، تابيعاتتىڭ جاڭارىپ، جاسارىپ، جايناپ، قۇلپىرۋى­؛نىڭ باستاپقى شاعىمەن دە ءدوپ كەلەدى. ناۋرىزدا كۇن مەن ءتۇن تەڭەلەدى. قىستىڭ ساقىلدا­؛عان سارى ايازى، الاي-دۇلەي بورانى ءوتىپ، تابيعات ويانىپ، ەل ارقاسى، جەر اياعى كەڭىپ، ءتورت تۇلىك مالى تولدەپ، باۋ-باق تۇرلەنىپ، اۋىز اققا ءتيىپ، «؛جىبەك قانات جازدىڭ»؛ باسى باستالادى.

قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىندە اياعى نازىك، سارى باۋىر، كوك الا تورعاي ناۋرى­؛زەكتىڭ ۇشىپ كەلۋىمەن بايلانىستىرا توي­؛لاعان. ياعني بۇل قۇستى جىل باسى، بەرەكە-نەسىبە، يگىلىك-قۇت حابارشىسى دەپ بىلگەن. جاڭا جىلدىڭ بەتاشار ايىندا ءداستۇر بويىنشا ناۋرىزكوجە بەرىلەدى. ؛

دام-تۇزى مول داستارقان جايىلسا، اۋەدەن جاۋدىرادى، جەردەن وندىرە­؛دى، تەلەگەي-تەڭىز مولشىلىققا جەتكى­؛زەدى. حالىقتىڭ ىرىم-نانىمدارىندا ء«؛قىزىر-ىلياس»؛ دەگەن ۇعىم بار. قىزىر &ndash؛ ادام بالاسىنىڭ قولداۋشىسى ءھام قورعاۋشىسى، ال ءىلياس &ndash؛ مۇحيتقا باتقان كەمەلەرگە قولعابىس ەتەتىن پايعامبار. وسى ىڭعايدا «؛قىزىر ءتۇنى»؛ دەگەن بەينەلى تۇسىنىك بار. قىزىر ءتۇنى ناۋرىزبەن تۇسپا-تۇس. قازاقتار «؛جىل بويى اق مول، ءدان تاسقىن-تاسقىن، جاۋىن-شاشىن كوپ بولسىن»؛ دەپ قىزىر ءتۇنى ىدىس اتاۋلىنى اققا ء(سۇت، ايران، شۇبات، ۋىز، ت.ب.)، ىرىسقا (بيداي، تارى، ارپا، سۇلى، جۇگەرى، ت.ب.) جانە كاۋسار بۇلاق سۋىنا تولتىرادى»؛.

ۇلىس كۇنى قازاق تولسا،
ول جىلى اق مول بولار.
ۇلى كىسىدەن باتا السا،
سوندا ولجالى جىل بولار &ndash؛ دەگەن ەكەن.

ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىندە ۇرلىق قىلما، قىلمىس ىستەمە، وتىرىك ايتپا، شاراپ ىشپە دەگەن تاعىلىمدىق، تاربيەلىك ماڭىزى ەرەكشە لەبىزدەر تۋعان، ءان شىرقالعان، كۇي تارتىلعان، اقىندار ايتىسى، «؛جامبى اتۋ»؛، «؛اۋدارىسپاق»؛، «؛التى­؛باقان»؛، «؛اقسۇيەك»؛، «؛توعىزقۇ­؛مالاق»؛، «؛تەڭ كوتەرۋ»؛، «؛ارقان تارتىس»؛، «؛باعاناعا ورمەلەۋ»؛ سياقتى ۇلت­؛تىق ويىن­؛دار ۇيىمداستىرىلعان، تەرمە-تول­؛عاۋ­؛لار ورىندالعان، تاقپاقتار مەن جاڭىلتپاشتار تىڭنان شىعارىلعان.
قىز بەن جىگىت ايتىسى ارقىلى قىس پەن جازدىڭ ايقاسى بەينەلەنگەن جانە دە «؛قالتىراۋىق قارا كەمپىر»؛، «؛اق بوران»؛ سياقتى ەسكى ويىندار ناۋرىز كوجەدە ەكى جاقتىڭ تارتىسى ارقىلى كورسەتىلىپ، قاھارلى قىستىڭ سۇستى كەيپىن سۋرەتتەگەن سياقتى. قىز بەن جىگىت ايتىسىنداعى:

ەسىك الدى قارا سۋ بويلاعانىم،
جالعاننىڭ قىزىعىنا تويماعانىم.
ولسەم دە كەتەر مە ەكەن كوكەيىمنەن،
قالقامەن ۇلىس كۇنى ويناعانىم &ndash؛
دەگەن شۋماق تا ناۋرىزدىڭ وزىندەي شۋاقتى ەمەس پە.

تۇرمىس، تىرشىلىك، تابيعات مەيرامى حاقىندا مىناداي ورنەكتى، سۋرەتتى، ايشىقتى تىزبەكتەر ساقتالىپ قالىپتى: «؛جەر-انانىڭ توڭ كەۋدەسى ءجىبىپ، تاس ەمشەگى يىگەن كۇن»؛، «؛كوك قۇت كوزىن (وسىم­؛دىك) اشقان كۇن»؛، «؛جەر بەتىنە جاقسىلىق ۇيالاعان كۇن»؛، «؛ۇزاق ۇشىپ كەلگەن كۇن»؛.

فيرداۋسي، رۋداكي، ءابۋ رايحان بيرۋني، سايد نافيسي، يبن بالحي، ماحمۇد قاشعاري شىعارمالارىندا شىعىس حالىقتارىنىڭ ءتول مەرەكەسى تۋرالى دەرەكتەر، پىكىرلەر كەزدەسەدى.

ۇلى ويشىل ومار حاييام «؛ناۋرىز­؛ناما»؛ دەگەن ەڭبەگىندە ناۋرىزدىڭ شىنايى تابيعاتىنا، يراننىڭ قاي پاتشاسى قاي كۇنى بەلگىلەگەنىنە، نە ءۇشىن تاماشالايتىنىنا، كۇن پلانەتاسى قوزعالىسىنىڭ ەرەكشەلىگىنە ەگجەي-تەگجەيلى توقتالادى.

تويعا جيىرما بەس كۇن قالعاندا: حان سارايىنىڭ اۋلاسىندا بيداي، سۇلى، ارپا، جۇگەرى، بۇرشاق، كۇرىش، كۇنجىت جانە مەيىز سەكىلدى داقىلدار ەگىلەدى ەكەن. ناۋرىزدا سالتاناتتى تۇردە مۋزىكانىڭ، ءاننىڭ جانە ءبيدىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن ءوسىپ شىققان ماساقتارى تەرىلىپ، توي داستارقانىنا قويىلعان. بۇلار­؛دىڭ تۇسىمىنە وراي كەلەشەك ەگىننىڭ ءونىمىن بولجاعان.

ومار حاييامنىڭ تۇسىندىرۋىنشە، مەرەكەلىك تاباققا قۇرامى نەشە ءتۇرلى تاعامدار سالىنعان. ولار: جۇقا، ۇلبىرەپ پىسكەن نان، ارپا، جۇگەرى، ۇرمەبۇرشاق، كۇرىش، كۇنجىت، اتبۇرشاق، مەيىز جانە ج­؛اسىمىق ءدانى. ءار تاباقتىڭ اينالاسى­؛نا جەتى-جەتىدەن نان قالايدى، سونان سوڭ، مىسالى، ۇيەڭكى، ايۆا، ءزايتۇن سەكىلدى ءار­؛تۇرلى اعاشتاردىڭ جەتى بۇتاعىن الىپ، تاباقتى ورنەكتەيدى. ءارى ولاردىڭ جاپى­؛راق­؛تارىنا مىناداي سوزدەر جازىلاتىن بولعان: «؛كوبەيۋ»؛، «؛اعىل-تەگىل»؛، ء«؛وسى­؛رۋ»؛، «؛مول­؛شىلىق»؛، «؛قۋانىش»؛، «؛كوڭىل سەر­؛گىتۋ»؛.

ومار حاييام «؛ناۋرىزناما»؛ تراكتاتىندا مۇنىڭ بەس مىڭ جىلدىق تاريحى بارىن ايتادى.

بىزدىڭ ۇلىق ناۋرىزىمىز، جاراتى­؛لىستىڭ سۇلۋ، ساۋلەتتى شاعى &ndash؛ ۇلتتىڭ سانا-سەزىمىنىڭ، سالت-داستۇرلەرىنىڭ، ولكە­؛تانۋ جۇمىستارىنىڭ گۇلدەنىپ جاڭارۋىنىڭ، رۋحاني جاڭعىرۋىنىڭ ناقتى ايعاعىنداي ءارى ايناسىنداي بولسا ەكەن!

سەرىك نەگيموۆ،
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

سوڭعى جاڭالىقتار

تاۋشىق اۋىلى 80 جىلدىعىن تويلادى

ايماقتار • بۇگىن، 16:35

اباي دۇكەنى – بەلگيادا

رۋحانيات • بۇگىن، 16:32

گەرولد بەلگەرگە كوشە بەرىلدى

قازاقستان • بۇگىن، 15:57

ەڭ قىسقا اڭگىمە. ريزا يساەۆا

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 15:50

ەڭ قىسقا اڭگىمە. نۇربيكە قۇدايبەرگەنوۆا

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 15:45

ەڭ قىسقا اڭگىمە. داۋرەن داريابەك

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 15:39

ەڭ قىسقا اڭگىمە. نازەركە سانيازوۆا

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 15:37

ەڭ قىسقا اڭگىمە. اقىلبەك شاياحمەت

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 15:22

ەڭ قىسقا اڭگىمە. الدابەرگەن كەمپىرباي

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 13:00

ەڭ قىسقا اڭگىمە. ەركەعالي بەيسەنوۆ

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:42

ەڭ قىسقا اڭگىمە. كوگەداي شامەرحان

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:39

ەڭ قىسقا اڭگىمە. جاسۇلان سەرىك

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:37

ەڭ قىسقا اڭگىمە. اقجول قالشابەك

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:28

ەڭ قىسقا اڭگىمە. نۇربەك نۇرجانۇلى

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:24

ەلباسى تاكەو كاۆامۋرامەن كەزدەستى

پرەزيدەنت • بۇگىن، 11:34

ساعىنايدىڭ بەيىتى تابىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 10:52

اقمولانىڭ استىعىنا سۇرانىس مول

ايماقتار • بۇگىن، 10:22

كۇلكى كەرۋەنى № 7

رۋحانيات • بۇگىن، 10:20

اتالماي نەگە قالسىن مۇسا اتى؟!

رۋحانيات • بۇگىن، 10:01

جاقسى ءداستۇر جالعاسادى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:49

الاشتانۋشى عالىمنىڭ بەلەسى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:47

يگىلىكتى ەڭبەك يەسى

قوعام • بۇگىن، 08:46

نامازالى وماشۇلى: ەل شەجىرەسى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:42

تاراز شاھارىنداعى تاماشا ءتۇن

ايماقتار • بۇگىن، 08:39

تۇڭعىش ءتىل فورۋمى وتەدى

قوعام • بۇگىن، 08:36

پاتريارحتىڭ ورىندالعان پارىزى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:33

كەدەرگىسىز كەلەشەك

قوعام • بۇگىن، 08:31

جوشى حانعا ەسكەرتكىش ورناتىلادى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:24

قازاقتاردىڭ اتقا ءمىنۋ مادەنيەتى

قازاقستان • بۇگىن، 08:22

ەۋرونى ساتىپ الۋشىلار كوبەيدى

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:20

اQR: 14 بانكتى «ساۋىقتىرۋ» كەرەك پە؟

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:15

ۇقساس جاڭالىقتار