ناۋرىزدى مەيرامداۋ ءداستۇرىنىڭ بىرنەشە سەبەپتەرى بار. ادام بالاسى جىلدى ەكىگە جىكتەگەن: قىس جانە جاز. قازاقتار قىس پەن جازدى جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ, ز ۇلىمدىق پەن ىزگىلىكتىڭ, قايىرىمدىلىق پەن قاتىگەزدىكتىڭ, سۋىق پەن جىلىنىڭ كۇرەسى دەپ ۇققان. ەكىنشىدەن, استرونوميالىق ەسەپ بويىنشا, جاراتىلىستىڭ, تابيعاتتىڭ جاڭارىپ, جاسارىپ, جايناپ, قۇلپىرۋىنىڭ باستاپقى شاعىمەن دە ءدوپ كەلەدى. ناۋرىزدا كۇن مەن ءتۇن تەڭەلەدى. قىستىڭ ساقىلداعان سارى ايازى, الاي-دۇلەي بورانى ءوتىپ, تابيعات ويانىپ, ەل ارقاسى, جەر اياعى كەڭىپ, ءتورت ت ۇلىك مالى تولدەپ, باۋ-باق تۇرلەنىپ, اۋىز اققا ءتيىپ, «جىبەك قانات جازدىڭ» باسى باستالادى.
قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىندە اياعى نازىك, سارى باۋىر, كوك الا تورعاي ناۋرىزەكتىڭ ۇشىپ كەلۋىمەن بايلانىستىرا تويلاعان. ياعني بۇل قۇستى جىل باسى, بەرەكە-نەسىبە, يگىلىك-قۇت حابارشىسى دەپ بىلگەن. جاڭا جىلدىڭ بەتاشار ايىندا ءداستۇر بويىنشا ناۋرىزكوجە بەرىلەدى.
ءدام-تۇزى مول داستارقان جايىلسا, اۋەدەن جاۋدىرادى, جەردەن وندىرەدى, تەلەگەي-تەڭىز مولشىلىققا جەتكىزەدى. حالىقتىڭ ىرىم-نانىمدارىندا «قىزىر-ءىلياس» دەگەن ۇعىم بار. قىزىر – ادام بالاسىنىڭ قولداۋشىسى ءھام قورعاۋشىسى, ال ءىلياس – مۇحيتقا باتقان كەمەلەرگە قولعابىس ەتەتىن پايعامبار. وسى ىڭعايدا «قىزىر ءتۇنى» دەگەن بەينەلى تۇسىنىك بار. قىزىر ءتۇنى ناۋرىزبەن تۇسپا-تۇس. قازاقتار «جىل بويى اق مول, ءدان تاسقىن-تاسقىن, جاۋىن-شاشىن كوپ بولسىن» دەپ قىزىر ءتۇنى ىدىس اتاۋلىنى اققا ء(سۇت, ايران, شۇبات, ۋىز, ت.ب.), ىرىسقا (بيداي, تارى, ارپا, س ۇلى, جۇگەرى, ت.ب.) جانە كاۋسار بۇلاق سۋىنا تولتىرادى».
ۇلىس كۇنى قازاق تولسا,
ول جىلى اق مول بولار.
ۇلى كىسىدەن باتا السا,
سوندا ولجالى جىل بولار – دەگەن ەكەن.
ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىندە ۇرلىق قىلما, قىلمىس ىستەمە, وتىرىك ايتپا, شاراپ ىشپە دەگەن تاعىلىمدىق, تاربيەلىك ماڭىزى ەرەكشە لەبىزدەر تۋعان, ءان شىرقالعان, كۇي تارتىلعان, اقىندار ايتىسى, «جامبى اتۋ», «اۋدارىسپاق», «التىباقان», «اقسۇيەك», «توعىزقۇمالاق», «تەڭ كوتەرۋ», «ارقان تارتىس», «باعاناعا ورمەلەۋ» سياقتى ۇلتتىق ويىندار ۇيىمداستىرىلعان, تەرمە-تولعاۋلار ورىندالعان, تاقپاقتار مەن جاڭىلتپاشتار تىڭنان شىعارىلعان.
قىز بەن جىگىت ايتىسى ارقىلى قىس پەن جازدىڭ ايقاسى بەينەلەنگەن جانە دە «قالتىراۋىق قارا كەمپىر», «اق بوران» سياقتى ەسكى ويىندار ناۋرىز كوجەدە ەكى جاقتىڭ تارتىسى ارقىلى كورسەتىلىپ, قاھارلى قىستىڭ سۇستى كەيپىن سۋرەتتەگەن سياقتى. قىز بەن جىگىت ايتىسىنداعى:
ەسىك الدى قارا سۋ بويلاعانىم,
جالعاننىڭ قىزىعىنا تويماعانىم.
ولسەم دە كەتەر مە ەكەن كوكەيىمنەن,
قالقامەن ۇلىس كۇنى ويناعانىم –
دەگەن شۋماق تا ناۋرىزدىڭ وزىندەي شۋاقتى ەمەس پە.
تۇرمىس, تىرشىلىك, تابيعات مەيرامى حاقىندا مىناداي ورنەكتى, سۋرەتتى, ايشىقتى تىزبەكتەر ساقتالىپ قالىپتى: «جەر-انانىڭ توڭ كەۋدەسى ءجىبىپ, تاس ەمشەگى يىگەن كۇن», «كوك قۇت كوزىن (وسىمدىك) اشقان كۇن», «جەر بەتىنە جاقسىلىق ۇيالاعان كۇن», «ۇزاق ۇشىپ كەلگەن كۇن».
فيرداۋسي, رۋداكي, ءابۋ رايحان بيرۋني, سايد نافيسي, يبن بالحي, ماحمۇد قاشعاري شىعارمالارىندا شىعىس حالىقتارىنىڭ ءتول مەرەكەسى تۋرالى دەرەكتەر, پىكىرلەر كەزدەسەدى.
ۇلى ويشىل ومار حايام «ناۋرىزناما» دەگەن ەڭبەگىندە ناۋرىزدىڭ شىنايى تابيعاتىنا, يراننىڭ قاي پاتشاسى قاي كۇنى بەلگىلەگەنىنە, نە ءۇشىن تاماشالايتىنىنا, كۇن پلانەتاسى قوزعالىسىنىڭ ەرەكشەلىگىنە ەگجەي-تەگجەيلى توقتالادى.
تويعا جيىرما بەس كۇن قالعاندا: حان سارايىنىڭ اۋلاسىندا بيداي, س ۇلى, ارپا, جۇگەرى, بۇرشاق, كۇرىش, كۇنجىت جانە مەيىز سەكىلدى داقىلدار ەگىلەدى ەكەن. ناۋرىزدا سالتاناتتى تۇردە مۋزىكانىڭ, ءاننىڭ جانە ءبيدىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن ءوسىپ شىققان ماساقتارى تەرىلىپ, توي داستارقانىنا قويىلعان. بۇلاردىڭ تۇسىمىنە وراي كەلەشەك ەگىننىڭ ءونىمىن بولجاعان.
ومار حايامنىڭ تۇسىندىرۋىنشە, مەرەكەلىك تاباققا قۇرامى نەشە ءتۇرلى تاعامدار سالىنعان. ولار: جۇقا, ۇلبىرەپ پىسكەن نان, ارپا, جۇگەرى, ۇرمەبۇرشاق, كۇرىش, كۇنجىت, اتبۇرشاق, مەيىز جانە جاسىمىق ءدانى. ءار تاباقتىڭ اينالاسىنا جەتى-جەتىدەن نان قالايدى, سونان سوڭ, مىسالى, ۇيەڭكى, ايۆا, ءزايتۇن سەكىلدى ءارتۇرلى اعاشتاردىڭ جەتى بۇتاعىن الىپ, تاباقتى ورنەكتەيدى. ءارى ولاردىڭ جاپىراقتارىنا مىناداي سوزدەر جازىلاتىن بولعان: «كوبەيۋ», «اعىل-تەگىل», ء«وسىرۋ», «مولشىلىق», «قۋانىش», «كوڭىل سەرگىتۋ».
ومار حايام «ناۋرىزناما» تراكتاتىندا مۇنىڭ بەس مىڭ جىلدىق تاريحى بارىن ايتادى.
ءبىزدىڭ ۇلىق ناۋرىزىمىز, جاراتىلىستىڭ سۇلۋ, ساۋلەتتى شاعى – ۇلتتىڭ سانا-سەزىمىنىڭ, سالت-داستۇرلەرىنىڭ, ولكەتانۋ جۇمىستارىنىڭ گۇلدەنىپ جاڭارۋىنىڭ, رۋحاني جاڭعىرۋىنىڭ ناقتى ايعاعىنداي ءارى ايناسىنداي بولسا ەكەن!
سەرىك نەگيموۆ,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
