اق ەتىكتى اپاي

ۇزىن بويلى, وتكىر كوزدى, ءوزى دە, ءسوزى دە, ءتىپتى ءىسى دە ءىرى سياقتى كورىنگەن جۇلدىزاي بيسەنباەۆامەن ءبىزدى جەلتوقسان قوزعالىسىنىڭ بەلسەندىلەرى تانىستىردى. 1986 جىلعى وقي­عا­لار كەزىندە «اق ەتىكتى اپاي» اتانعان, جاستارعا مۇزداي سۋ شاشىپ جاتقان ءورت سوندىرگىش ءما­شينەنىڭ شلانگاسىن ج ۇلىپ الماق بولىپ, العا ۇمتىلعان قازاقتىڭ جانكەشتى قىزىن الاڭعا شىققان جاستار ۇمىتپاپتى. جۇلدىزاي قاناپياقىزى 1946 جىلى قوس­تا­ناي وبلىسىنىڭ قامىستى اۋدانىندا دۇنيە­گە كەلگەن. ءومىر تالقىسى ونى الاقانعا سالعان جوق, ءتورت جاسىنان اناسىنان ايىرىلىپ, جاۋ­تاڭ­كوز بولىپ, اڭىراپ قالدى. اكەسى قاناپيا بەلسەندى كوممۋنيستەردىڭ ءبىرى بولعان. ول كىسى «پارتيانىڭ شاقىرۋىمەن» 1954 جىلى «ال­تىنسارين» ەسىمى بەرىلگەن تىڭ كەڭشارىنا ال­عاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ كوشىپ كەلىپ, جۇ­مىسقا تۇرادى. قازىر بۇل ءوڭىر «التىنسارين ستانساسى» دەپ اتالادى. كەنت تۇرعىندارى نەگىزىنەن تىڭ كوتەرۋگە كەلگەندەر, قازاقتار جوقتىڭ قاسى. وسى جەردە جۇلدىزاي ورىسشا ورتا مەكتەپ بىتىرەدى. اك­ە­سىنىڭ سوڭىنان قالماي ءجۇرىپ, ماشينەدەن باستاپ بارلىعىن جۇرگىزۋدى ابدەن ۇيرەنىپ, تەحنيكا قۇلاعىندا وينايتىن بولادى. جاسىنان العىر, وتكىر, ءارى بەلسەندى بولعان ونى مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ-اق جاستار ۇيىمىنىڭ كوشباسشىلىعىنا سايلايدى. 1968 جىلى قوس­تاناي پەدينستيتۋتىنىڭ فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىن دە اياقتايدى. تاپسىرعان ءىستى ۇر­شىقتاي ءيىرىپ, جالىنداپ تۇرعان جاستى 1969 جىلى اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ حات­شى­لىعىنا سايلاماق بولادى. بىراق اۋىل شارۋا­شىلىعىمەن عانا اينالىساتىن اۋدان بول­عان­دىقتان, كومسومولدىڭ حاتشىسى دا وسى سالا­نى جاقسى ءبىلۋى كەرەك, مۇعالىمدىك ءبىلىم بۇل جەرگە جارامايدى دەگەن سىلتاۋمەن ونى وتكىزبەي تاس­تايدى. بۇل نامىستى قىزدىڭ جىگەرىن جا­نىپ, سەندەرگە اۋىل شارۋاشىلىعى ءبىلىمى كەرەك بولسا, مەن ونى ماسكەۋىڭنىڭ وزىنەن الا­مىن دەپ 1970 جىلى تيميريازەۆ اتىنداعى اۋ­ىل شارۋاشىلىعى اكادەمياسى ەكونو­مي­كا فاكۋلتەتىنىڭ كۇندىزگى بولىمىنە وقۋعا تۇسەدى. مۇندا دا بەلسەندى كوممۋنيست جاس بىردەن كوزگە ءتۇسىپ, قوعامدىق جۇمىستارعا قىزۋ ارا­لاسىپ كەتەدى. قازاق ەلىنىڭ ءبىر تۇكپىرىنەن كەلگەن قىز وداق استاناسىنداعى اۋداندىق كەڭەس­تىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلانىپ, فاكۋلتەت كومسومول ۇيىمىنىڭ حاتشىسى سياقتى قىزمەت­تەر­دى اتقارادى. تاجىريبە الماسۋ باعدارلا­ما­سى بويىنشا بولگاريا, چەحوسلوۆاكيا, گدر سياقتى سوتسياليستىك ەلدەرگە دە بارىپ قاي­تادى. كوڭىلى جاراسىپ, وسىنداعى اگروفاكتا وقىپ جۇرگەن نۇرايدار سالداروۆ دەگەن قازاق جىگىتىنە تۇرمىسقا شىعادى. جۇلدىزاي 1976 جىلى اكادەميانى ويدا­عى­داي ءبىتىرىپ, قارلىعاش ەسىمدى تۇڭعىش قى­زىن كوتەرىپ, جولدامامەن الماتىعا كەلەدى. ول كەزدە ءبىر اۋىز قازاقشا بىلمەيتىن, ءوزى دە, ءسوزى دە ادۋىندى قازاق قىزى ەشكىمگە ۇناي قوي­مايدى. ءسويتىپ, وعان مۇندا ورىن تا­بىل­ماي, كۇرتى اۋدانىنداعى كۇرتى كەڭشارىنا باس بۋحگالتەردىڭ ورىنباسارى, ال جۇبايىن ءبولىم­شەنىڭ اگرونومى ەتىپ جىبەرەدى. بۇل كەزەڭ كەڭەس وداعىنداعى ايتۋلى جىل­داردىڭ ءبىرى ەدى. ويتكەنى, كوكپ ءححVى سەزىنە دايىندىق جىل بويى قىزۋ ءجۇرىپ جاتقان-تىن. جۇلدىزايدىڭ بىرگە وقىعان جەنيا دەگەن جول­داسى سول كەزدە «پراۆدا» گازەتىنىڭ اۋىل شا­رۋاشىلىعى بولىمىندە ىستەيدى ەكەن. سول سالداروۆتار وتباسىنا «سەزدىڭ قوناعى» بولۋعا ار­نايى شاقىرتۋ جىبەرەدى. وعان ەكىنشى قى­زىنا تاياۋدا بوسانعان جۇلدىزاي بارا الماي,  نۇر­ايدار كەتەدى. ماسكەۋدەگى جول­داس­تارى ونىڭ ءالى كۇنگە بولىمشە اگرونومى بو­لىپ ءجۇر­گەنىنە قايران قالادى. ءسويتىپ, نامىس­شىل كۋرس­تاستا­رىنىڭ كومەگىمەن ول ماسكەۋدە سەزدى قى­زىقتاپ جۇرگەندە مۇندا قالعان زايىبىنا سال­دا­روۆ­تىڭ ۆاسحنيل-ءدىڭ قازاق­ستان­داعى في­ليا­لىنان «پەرۆوماي» وندىرىستىك-تاجىريبە شا­رۋاشى­لى­عىنا ديرەكتور بولىپ تاعايىندال­عا­نى جونىندە بۇيرىق اكەلىپ بەرەدى. بۇل دا قى­زىق فاكت. قازاقستاندا شارۋا­شىلىق باسشىسى بولۋ ءۇشىن نەشە ءتۇرلى كەدەرگىلەردەن ءوتىپ جاتسا, ماسكەۋگە تىكەلەي باعى­ناتىن شارۋاشى­لىق­قا ونىڭ تۇككە دە كەرەگى جوق ەكەن... جۇلدىزايدىڭ وتباسى وسى جەردە ەكى جىل­عا تاياۋ بولىپ, ودان كۇيەۋىن قاسكەلەڭ اۋدا­نىن­دا­عى «شامالعان» ستانساسىندا ورنالاس­قان «درۋج­با» كەڭشارىنا اۋىستىرادى. بۇل اۋدان عانا ەمەس, وبلىس, رەسپۋبليكاعا بەلگىلى اسا ءىرى كوك­ونىس تۇقىمىن دايىندايتىن كەڭشار بولا­­تىن. وسىندا نۇرايدار 1986 جىلعا دەيىن ديرەكتور بولىپ قىزمەت ىستەيدى. ال جۇلدىزاي ءوزى وس­ىن­داعى ونەركاسىپتىك كاسىپورىننىڭ باس­تىعى بو­لادى. وسىندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەندە كەيىپكەرىمىز كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن دا قورعايدى. 1986 جىلى نۇرايدار اۋىرىپ قالىپ, ال­ماتىداعى اۋرۋحاناعا جاتقىزىلادى. جان­ساق­تاۋ بولىمىندەگى وعان جۇلدىزاي تاڭەرتەڭ ءبىر رەت, كەشكە ءبىر رەت كەلىپ تۇرادى. ءسويتىپ ءجۇر­گەندە 16 جەلتوقسان بولادى... سول كۇنى نۇرايدار كەلىنشەگىنە ءبىر شارۋامەن برەجنەۆ الاڭىندا ورنالاسقان اۋىل شا­رۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە سوعىپ شىعۋدى تاپ­سىرعان ەكەن. ويىندا ەشتەڭە جوق جۇل­دىزاي مينيسترلىككە بارسا, كەرەك ادامىن تابا المايدى. ەسەسىنە: «قوناەۆتى ورنىنان الىپ تاستاپتى», دەگەن كوڭىلسىز حاباردى ەستيدى. دالىزدە ەرسىلى-قارسىلى سەندەلگەندەر ونىڭ ورنىنا ماسكەۋدەن بىرەۋدى اكەلىپتى دەگەندى دە كۇڭكىلدەپ ايتىپ قالادى. بۇل جا­ڭا­لىق جۇل­دىزايدىڭ توبەسىنەن جاي تۇسىرگەندەي بولادى. ەسىنە ماسكەۋدە, «پراۆدا» گازەتىندە ىستەيتىن, بۇلاردى سەزگە شاقىرعان جولداس­تا­رى جەنيا­نىڭ 1985 جىلى كەزدەسكەندە: «جا­قىن­دا قا­زاق­ستاننىڭ مۇناي, گاز وندىرەتىن ايماعىن تۇگەلىمەن ورىنبورعا قوسادى. ءويت­كەنى, گورباچەۆ قازاقستاندا مۇناي مەن گاز وڭدەۋ زاۋ­ىتتارى سالىنبايدى, سوندىقتان ولار شيكى­زاتتى يگەرە المايدى دەپتى-مىس» دەگەن ءسوزى ويعا ورالادى. بۇل اڭگىمە جۇل­دى­زايدىڭ نا­مىسىنا قاتتى ءتيىپ, قازاق جەرىنىڭ رەسەيگە كەتپەگى ىشتەي شيرىقتىرعان بولاتىن. ەندى مىنا اۋىس-ءتۇيىس سول جوسپاردىڭ ىسكە اسا باستاعانىنداي كورىنەدى. قازاق جەرىن ءبول­شەك­تەۋگە كونبەگەن قوناەۆتى الىپ تاستاپ, ايت­قانىنان شىقپايتىن ءوز ادامدارىن اكەلگەن عوي دەگەن وي ونىڭ قانىن باسىنا شاپتىرادى. ىشىنە كوپ نارسە جيماي, ورىسشا مىنەزبەن وسكەن جۇلدىزاي سول جەردە وزىمەن سويلەس­كەن­دەردىڭ بارىنە جوعارىداعى جايدى جايىپ سالادى. بۇل ولاردىڭ زىعىردانىن قايناتادى. كەيبىرەۋلەرى مۇندايدىڭ شەت جاعاسىن ەستىگەن دە بولىپ شىعادى. كوپتىڭ اراسىنان قوناەۆقا بارىپ جولىعۋىمىز كەرەك, ءبىز – ءبارىمىز دە كوممۋنيسپىز, ءبارىمىز دە ونى ارقاشان قولدا­دىق, ەندى نەگە ول كۇتپەگەن جەردەن كەتىپ وتىر. قازاقستاننىڭ بولشەكتەنەتىنى راس پا؟ بىزگە سەبەبىن ايتسىن دەگەن ۇسىنىستار شىعادى. «داۆايتە, زاۆترا س ۋترا ۆسە پويدەم ۆ تسك, ۆسترە­تيمسيا س نيم», دەگەن ۇسىنىستى ورىس, قازاقتىڭ ءبارى ءبىراۋىزدان قولدايدى. كەۋدەسىن نامىس قىسقان جۇلدىزاي وسى سوزگە توقتاپ, ارىپتەستەرىمەن بىرگە مينيسترلىكتەن شىقسا, برەجنەۆ الاڭىنا سول كەزدىڭ وزىندە كوپتەگەن ادامدار جينالىپ قالعان ەكەن. كەلىنشەككە جۇرتتىڭ ءبارى دە اشۋلى, ءبارى دە نارازى سياقتى بولىپ كورىنەدى. بۇل قالىپ جۇلدىزايدىڭ نامىسىن قايراي تۇسەدى. ول ەرتەڭ مىندەتتى تۇردە كەلەمىن دەپ شەشەدى. وسى جەردەن ءارى ءبىز جۇرتقا بەلگىلى بولعان فاكتىلەردى ەمەس, تەك جۇلدىزايدىڭ ءوزىنىڭ باستان كەشكەنىن عانا باياندايمىز. «ەرتەسىنە الاڭعا كەلسەم, ءبىراز ادام جي­نا­لىپ قالعان ەكەن. سول جەردە وك-نىڭ بۇل شەشىمى دۇرىس ەمەس, قوناەۆتى بۇلاي شىعارماۋ كەرەك ەدى, ورنىنا ەل جاعدايىن جاقسى بىلەتىن ءوزىمىزدىڭ رەسپۋبليكانىڭ ادامىن قويۋ كەرەك دەگەن سياقتى سوزدەر اقىرىن دا, قاتتى دا ايتىلىپ جاتتى. وسى كۇندەرى الاڭدا تەك جاستار عانا بولدى دەسىپ ءجۇر. ول دۇرىس ەمەس, مەن قاتارلى ادامدار دا, ءتىپتى بىزدەن ۇلكەن كىسىلەر دە سول جەردە بولدى. ورىس حالقىنىڭ وكىلدەرى دە از بولعان جوق. بىراق ەرەۋىلدەگەن نارازى­لىق­تار نەگىزىنەن ءبىرىنشى باسشىلىققا باسقا جەردەن كەلگەن ورىس وكىلىنىڭ تۇرعانىنا دەگەن قارسىلىققا ويىسا ءتۇستى. ءبىر كەزدە «كو­شە­لەرگە شىعىپ, بارلىق قازاق ازاماتتارىن قاتارىمىزعا قوسىپ الايىق» دەگەن يدەيا ايتىلىپ, ونى ءبارى قولداپ كەتتى. سول ۋاقىتتا «قايتا قۇرۋ», «دەموكراتيا» دەگەن ۇراندار دا شىعىپ, حالىق وزىنەن ءوزى كۇشەيە باستاعان جوق پا, سول بىزگە دە كۇش بىتىرگەن ەدى. سودان كوشە-كوشەنى ارالاپ كەتتىك. ول ساپارلاردى قازىر جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى. جازۋشىلار ودا­عىنىڭ الدىنا بارىپ, ولجاسقا ايعايلا­عا­نىمىز – ءبار-ءبارى بەلگىلى. حالىق بىرلەسىپ, وسىلاي قوسىلىپ سويلەگەندە, ءبىر-بىرىنە قۋاتى دارىپ, وزىنەن-ءوزى كۇشەيە بەرەدى ەكەن. سودان الاڭعا قايتىپ كەلسەك, توڭىرەكتى قول­دارىنا شۇبەرەك بايلاعان حالىق جاساق­شى­لارى مەن ميليتسيا ەكى قاتار قىلىپ قور­شاپ الىپتى. سىرتتان كەلگەن ءبىزدى كىرگىزبەيدى, ىشتەگى قالعان توپتى سىرتقا شىعارمايدى. تاعى ءبىر ۇراندار كوتەرگەن قالىڭ توپتار دا كەلدى. سول جەردە مەن جۇگىرىپ العا شىعىپ, لەنيننىڭ پورترەتىن ۇستايىق جانە «دا زدراۆستۆۋەت لەنينسكايا ناتسيونالنايا پوليتيكا» دەگەن ۇراندى العا قويايىق, سوندا بىزگە ەشكىم تيمەيدى دەپ ايعايلادىم. سولاي ەتسەك تە ءبىزدى كىرگىزبەدى. سونسوڭ «بەرەكە» دۇكەنىنىڭ ماڭى­نان ءبىر اق حالاتتى قىز جۇگىرىپ شىعىپ, بىزگە مىنا جەردەن وتىڭدەر دەپ ايعايلادى. دۇكەن­نىڭ الدىندا قازىلىپ قالعان شۇڭقىر بار ەكەن, ءبىز سول جەردەگى ساڭىلاۋمەن الاڭعا كۇش­پەن كىردىك. ال سول اق حالاتتى قىزدى ارتىنان, 20 جىل وتكەن سوڭ تاۋىپ الدىق. ول گۇلنار ىستىقباەۆا ەكەن. توبەلەس بولادى دەپ ەشكىم دە ويلاعان جوق, ءبارى ك ۇلىپ-ويناپ ءجۇردى. اركىم وزىنشە ايعايلاپ جاتىر, ءبارىمىز ولەڭ دە ايتتىق. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز قوناەۆتى شىعارىپ, ءسوزىن ەستۋ ەدى. ارامىزداعى ورىستار: «ون نام كاك وتەتس رودنوي, پۋست س نامي پوپراششاەتسيا», دەيدى. «كۋناەۆ, كۋناەۆ!» دەپ ايعايلادىق. مەن مىنبەرگە ءۇش رەت شىعىپ سويلەدىم. بىزگە قو­ناەۆ شىقپايدى, تاراڭدار, جۇمىس ورىندا­رىڭا بارىڭدار دەپ سويلەگەندەر كوپ بولدى. بىراق ولاردى ەشكىم تىڭداعان جوق. بىرەۋلەر ولارعا تاس لاقتىرۋدى باستادى. وعان سەبەپ ءبىر قازاق باستىقتىڭ ورىسشا سويلەگەنى بولدى. ىسقىرعان توپ وعان قازاقشا سويلە دەسە, اناۋ ءمان بەرمەدى, سونسوڭ تاس لاقتىرۋ باستالدى. مەن ءوزىمنىڭ سوزدەرىمدە بالالاردى تىنىش تۇرۋعا, ارانداتۋعا ەرمەۋگە, توبەلەسكە شىق­پاۋعا شاقىردىم. ارامىزدان دەلەگاتسيا جىبەرىڭدەر, ءبىز قو­­ناەۆپەن اۋىزبا-اۋىز سويلەسەيىك دەسەك, قۇلاق­تارىنا ىلمەيدى. تالاپ ەتىپ قويماعان سوڭ, ءبىر جاس بالالاردى جىبەردى. مەن سەكىلدى ۇلكەن كىسىلەردى جولاتپايدى. ەرەسەكتەر مەنى بارسىن دەپ يتەرەدى, ال ميليتسيا ءبىزدى كىرگىزبەيدى. ءسويتىپ, جاۋاپقا جارىمادىق. ايتەۋىر, ەكىنشى جىبەرگەن دەلەگاتسيانىڭ اراسىنا ەلۋلەر شاماسىنداعى ءبىر كىسى ەنىپ كەتتى. سول اعامىز شىعىپ, قوناەۆ ءوزى ارىز جازىپ كەتىپتى, دەدى. كەشكە قاراي اسكەر قاپتاپ كەلىپ, الاڭدى تىعىز شەڭبەرمەن قورشاپ الدى. ارانداتۋ سولاردىڭ جاعىنان باستالدى. مەن شىرىلداپ, بالالارعا توبەلەسپەڭدەر, تىنىش تۇرىڭدار دەپ جۇرگەن ەدىم. سول كەزدە ءبىر ايەلدىڭ: «انا قىزدى ءولتىردى عوي, ازاماتتار بولىسپايسىڭدار ما؟» دەپ جانۇشىرا شىڭعىرعان داۋىسى ەستىلدى. جاستار سول جاققا قاراي ويىستى. سول كەزدە توبەلەس باستالىپ كەتتى», دەيدى جۇل­دىزاي. بىزبەن كەزدەسۋگە جۇلدىزاي بيسەنباە­ۆا­نىڭ قاسىنا ەرىپ تاعى ءبىر اپاي كەلگەن ەدى. شى­رىنكۇل وسەر ەسىمدى بۇل جان دا جەلتوق­سانعا قاتىسۋشى ەكەن. «انا قىزعا بولىسساڭ­دار­شى», دەپ ايعايلاعان مەن ەدىم, – دەدى ول. – كوز الدىمدا ورىمدەي ءبىر جاس قىزدى ميليتسيا فورماسىنداعى ەڭگەزەردەي ورىس تەۋىپ قۇلاتتى دا, تومپەشتەي باستادى. شىداماعان مەن ءجۇ­گىرىپ بارىپ, اراشالاماق بولعان ەدىم, ۇشى­رىپ ءتۇسىردى. سول كەزدە مەن جىگىتتەردەن كومەك سۇراپ ايعايلادىم», دەدى ول. وسەر اجىقىزىنىڭ دا اڭگىمەسى ادامنىڭ توبە شاشىن تىك تۇرعىزادى. ونى قىلمىستىق كودەكستىڭ «قاساقانا كىسى ءولتىردى» دەگەن 88-ءشى بابىمەن سوتتاماقشى بولعان ەكەن. بىراق بۇل جەردە ءبىز ونىڭ اڭگىمەسىن ايتىپ بەرۋدى باسقا جولعا قالدىرىپ, جۇلدىزايدىڭ كەيىنگى تاعدىرىنا ورالايىق. سول كۇنى كەش باتا الاڭنىڭ بارلىق جاعى قورشاۋعا الىنادى. جالعىز ميليتسيا ەمەس, سولداتتار دا, كۋرسانتتار دا بار – ءبارى الاڭدى قورشايدى. تىم-تىراقاي توبەلەس باستالىپ كەتەدى. ارماتۋرا كەسىندىسى, ساپەر كۇرەك­شە­لە­رىمەن قارۋلانعان جاساقشىلار مەن سولداتتار جاستاردى اياماي, سوعىپ جاتتى. جۇلدىزايدىڭ دا باسىنا سىلتەنگەن تەمىر شەكەسى مەن مۇرنىن جىرىپ كەتىپ, قىزىل قانعا بويايدى. وسى جەرگە دەيىن اڭگىمەسىن ءبىر دەممەن ايت­قان جۇلدىزاي اپاي ءارى قاراي اۋىر كۇرسىنىپ, ءبىرشاما ۋاقىت ءۇنسىز قالدى. سول كەزدىڭ سۋرەتتەرى كوزىنە ەلەستەپ, جۇرەگى اۋىرىپ كەتكەن سياقتى. جاڭا عانا جالىن اتىپ تۇرعان ونىڭ كوزدەرى دە بوتالاپ كەتىپتى. كەشكە قاراي الاڭ تەگىس قانعا بويالدى. جا­راسى جانىنا باتىپ, قوزعالا الماي قالعاندار, شاشىلعان كيىم, ءتۇسىپ قالعان ءشالى – ءبارى-ءبارى تروتۋاردى تولتىرىپ تاستادى. جاستاردىڭ شىڭعىرعان داۋىسى ەستىلمەسىن دەگەن بولۋى كەرەك, ءبىر قاتتى مۋزىكالاردى جىبەرىپ قويىپ­تى. ولاردىڭ ۇنىنەن قۇلاق تۇنادى. الاڭعا كەلگەن «جەدەل جاردەم» ماشينەلەرى قۇلاپ جاتقان جاستاردى العان جوق, تەك سولداتتار مەن جاساقشىلارعا كومەك بەرۋمەن بولدى. بۇعان ىزالانعان جاستار كەيبىر «جەدەل ءجار­دەم» ماشينەلەرىن توڭكەرىپ تاستادى. ءورت سوندىرگىش ماشينەلەر دە وكىرە كىرىپ, مۇزداي سۋدى شاشا باستادى. مەن سوندايدىڭ ءبىرىنىڭ شلانگاسىنا جارماسىپ, اعىتىپ تاستاماق بول­عان ەدىم. جاستاردىڭ ەسىندە سول سۋرەت قالىپ قويىپتى. ارتىنان توقتار, ەرتاس جانە تاعى باسقا جىگىتتەر: «ءسىزدىڭ اياعىڭىزداعى اق ەتىك ەسىمىزدە قالدى دەگەندەر كوپ بولدى», دەدى. سول ءتۇنى قورشاۋداعى الاڭنان جۇلدىزاي زورعا قاشىپ قۇتىلادى. جالعىز-اق ساتباەۆ كوشەسى ارقىلى قازىرگى «دوستىق» داڭعىلىنا دەيىنگى جول اشىق ەكەن, قالعان ەل سونىمەن ءجوڭ­­­كى­لە قاشادى. ايتەۋىر ءبىر ءۇيدىڭ كىرەبەرىسىنە (ول كەزدە پودەزدەر جابىلمايتىن ەدى عوي) ەنىپ كەتىپ, امان قالدىق. وزگە جۇرتتى تەمىرمەن, كۇ­­رەك­­­پەن سوققىلاپ, يتپەن قۋىپ بارا جاتتى, دەيدى ول. ءبىر قىزىعى دەمونسترانتتاردىڭ اراسىندا قىزدار كوپ تاياق جەگەن ەكەن. ويتكەنى, با­لالاردى ۇرعىزبايىق, قىزدارعا تيە قويماس دەپ الدىڭعى لەككە كىلەڭ سولاردى قويعان ەدىك, دەيدى ول. بىراق سولداتتار مەن جاساقشىلار ولار­دى دا ەش شىمىرىكپەستەن, باستان ۇرا بەرىپتى. تىعىلعان جەردەن شىعۋعا دا قورقىپ, قىز­دار كوپ جاتادى. تەك سىرتتان قازاق جىگىتتە­­رىنىڭ داۋىستارى شىققاندا عانا ءبارى دالاعا شىعادى. بۇل جەردەن الاڭ الاقانداعىداي كورىنەدى ەكەن. ويتكەنى, وعان جارىق سامالاداي بولىپ ءتۇسىپ تۇرادى. «سول جەردە قۇلاپ قالعان, جاتىپ قالعان جاستاردى اۆتوبۋستارعا, جۇك ماشينەلەرىنە اياق-قولدارىنان ۇستاپ لاقتىرىپ جاتقانىن كوزىممەن كوردىم. ودان ءارى ماشينەلەر تاۋ جاققا بەت الدى. مەن ءوزىم عانا سولاي جۇرگەن سەگىز ماشينەنى سانادىم», – دەيدى جۇلدىزاي اپاي. سول ءتۇنى كەيىپكەرىمىز تانىستارىنىڭ ۇيىنە تۇنگى ساعات 3-تە جەتىپ, قونادى. ال ەرتەسىنە نە بولعانىن بىلمەك بولىپ, كوشەگە شىعىپ, اباي داڭعىلىندا قالىڭ توپ بولىپ كەلە جاتقان جاستارمەن جولىعادى. ولارعا ءوزىنىڭ كەشەگى كورگەنىن, ياعني سەگىز اۆتوبۋسپەن ادامداردى تيەپ اكەتكەنىن ايتادى. ميليتسياعا دا مىڭداعان جاستار قامالعانى بەلگىلى بولادى. سول جەردە: ولاردى قاماۋدان بوساتسىن دەپ تالاپ ەتەيىك دەگەنگە ۋاعدالاسادى. بىراق وسى كەزدە بۇ­لار­دىڭ قاسىنا توقتاعان اق «ۆولگاداعى» مي­ليتسيانىڭ ۇلكەن شەندى ادامى بۇعان: «جەنششينا, ساديتەس, مى س ۆامي سو ۆچەراشنەگو دنيا زنا­­­كومى», دەيدى. بىراق جۇلدىزاي وتىرمايدى ءجا­­­نە جانىنا توپتالىپ قالعان جاستار دا جىبەرگىسى جوق-تى. سول كەزدە باسقا جاقتان ميليتسيا قىزمەتكەرلەرى جۇگىرىپ كەلىپ, ونى جا­نىنداعى ءۇش جىگىتپەن بىرگە ماشينەگە كۇشتەپ وتىر­عىزىپ, اۋداندىق ميليتسيا بولىمىنە جەتكىزەدى. ودان كگب-نىڭ تۇرمەسىنە اپارادى. «ار­­تىق ايتپايمىن, مەنى ەشكىم ۇرعان جوق, بىراق بارىنشا قورقىتتى. وك-داعى ۇيىمداس­تى­رۋ­شىنىڭ اتىن اتا, سەن ونىڭ ادامى ەكەنىڭدى بىلەمىز. وسىنى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى سەنسىڭ, اتۋ جازاسىن الاتىن بولاسىڭ, دەگەن قوقان-لوقىلار كوپ بولدى. قابىرعاعا قويىپ, ەكى جاعىمنان پيستولەتتەن وق اتىپ تا قورقىتتى. ءبىر ءسات كوزىم كورمەي قالعان دا كەزدەر بولدى. ەڭ قىزىعى حالىق ەشكىم ۇيىم­­داستىرماي-اق وزدەرى جينالدى دەگەن شىن ءسوزىمنىڭ بىرىنە سەنبەيدى. مەنى وك-مەن تىكەلەي بايلانىستاعى ادام دەپ قانا ۇعىپ تۇردى. بىرنەشە رەت اۋىسقان تەرگەۋشىلەردىڭ ءبارى دە سولاي ويلادى», دەيدى جۇلدىزاي اپاي. اقىرى مەنىڭ اۋىلدان كەلگەنىمدى تەكسەرىپ كورمەك بولىپ, قاسكەلەڭ اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنە تەلەفون شالدى. ونداعىلار كىم ەكەنىمدى ايتۋمەن قاتار, بارىنشا جامانداپ, ول پارتيا مۇشەسى بولسا دا ءپرينتسيپشىل, ايت­قانعا كونبەيدى دەپ زارلاپ قويا بەرگەندەرىن قۇلاعىممەن ەستىدىم, دەيدى. سونىمەن, الدىمەن پارتيا قاتارىنان شى­عارۋ ءۇشىن ونى قاسكەلەڭ اۋدانىنا الىپ بارادى. سول كۇنى ءبىر جۇلدىزايدى پارتيادان شىعارۋ ءۇشىن اۋداندىق اكتيۆتى تۇنگى ساعات 2-دەن اكەلىپ وتىرعىزىپ قويعان ەكەن. پارتيا مۇشەلەرى ءبىراۋىزدان جۇلدىزايدى پارتيادان شىعارۋعا قول كوتەرەدى. ءبارى دە كەشەگى دوس­تارى, تانىستارى. ارقايسىمەن قالجىڭداسىپ, ءازىلى جاراسىپ جۇرەتىن جاندار. كولەسنيكوۆ دەگەن كگب قىزمەتكەرىنەن باسقا بىردە-ءبىر ادام ارا ءتۇسىپ, جاناشىرلىق بىلدىرمەيدى. بۇل ۇلكەن سوققى بولاتىن. بۇدان كەيىن ەشقانداي جەرگە جۇمىسقا تۇرۋ, قىزمەت با­بىندا ءوسۋ دەگەن اتىمەن جوق-تىن. ايتەۋىر سول كۇنى قايتا الىپ كەتپەك بولعانداردان اۋدان­دىق كگب باستىعى پ.كولەسنيكوۆ, كەڭشار پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى ي.لوبار, اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنەن ا.گوركوپەنكو دەگەن ازاماتتار جاس بالاسى بار, ونىڭ ەشقايدا قاش­پايتىنىنا ءبىز كەپىل بولامىز دەپ ارا ءتۇسىپ, ونى جەندەتتىڭ تىرناعىنان قۇتقارىپ, ۇيىنە قايتارادى. بىراق ءاربىر ون كۇن سايىن كەلىپ, بەلگىلەنىپ تۇرۋعا ءماجبۇر ەتەدى. زايىبىنىڭ وسىنداي جاعدايعا تاپ بول­عا­نىن ەستىگەندە كوپتەن جانساقتاۋ بولىمىندە جاتقان نۇرايدار قايتىس بولادى. «باسىما ءىس تۇسكەن سونداي قىسىلتاياڭ كەزدە مەن جاقسىلىقتى كوبىنەسە باسقا ۇلت وكىل­دە­رىنەن كوردىم», دەيدى اپاي. كۇيەۋىنىڭ ورنىنا تۇرعان كەڭشار ديرەكتورى بولعان ۆ.سايكين بۇعان: «سەنى زاڭنىڭ بابىمەن شىعارۋعا قو­لىم بارماي تۇر, بۇرىنعى كۇنمەن «ءوز ەركىمەن كەتتى» دەپ شىعارامىن», دەگەن كومەك جاسايدى. ەشقانداي جەر جۇمىسقا المايدى. كەشە عانا ءۇيىن سىپىرىپ, وتىن جاعىپ بەرىپ جۇرە­تىن كورشىلەرىنە دەيىن تەرىس اينالىپ, امان­داسۋعا جاراماعاندا سۋلەيمان دەگەن تۇرىك ازاماتى مۇنىڭ وتىنىشىمەن ءوزىنىڭ بۇرىنعى كاسىپورنىنان ماتەريالدار اكەلىپ, قولعاپ تىككىزەدى جانە ونى ءوز ايەلىنىڭ اتىنان وتكىزىپ, اقشاسىن جۇلدىزايعا بەرىپ وتىرادى. ءبىر كۇنى كەڭشار ديرەكتورى ۆ.سايكين ءۇيدى بوساتۋدى تالاپ ەتەدى. ويتكەنى, ديرەكتورعا ارناپ سالىنعان, اۋماعى اتشاپتىرىم ۇيگە قىزىعۋشىلار كوپ بولعان ەكەن. سونىڭ ىشىندە استىق قابىلداۋ كاسىپورنىنا (اقك) جاڭادان تاعايىندالعان داناباي دەگەن ازاماتقا ءۇيدى الىپ بەرمەك بولادى. بۇل تالاپتى ورىندى كورگەن جۇلدىزاي باسىندا كونىپ قالسا دا, كەشە عانا ومىردەن وتكەن كۇيەۋىنىڭ قولىنىڭ ىستىق تابى قالعان قاراشاڭىراقتان ايىرىلعىسى كەلمەيدى. ءتۇنى­مەن جىلاپ, كوز ىلمەي شىعادى. ەرتەسىنە ءۇيدىڭ جانىنا ماشينە توقتاپ, ديرەكتور باستاعان 3-4 ادام اۋلاعا بەتتەگەندە جۇلدىزاي ۇيدەگى قوساۋىز مىلتىقتى الىپ شىعىپ: «مەن ەشكىمگە زيان قىلعان جان ەمەسپىن, حالىق جاۋى اتانعان جوقپىن, بار جازىعىم حالقىمنىڭ نامىسىن قورعادىم. كەشە كۇيەۋىمنىڭ دەنەسى وسى ۇيدەن شىقتى. سوندىقتان مەن بۇل ءۇيدى بەرە المايمىن. ال كۇشپەن الامىن دەسەڭدەر, مەن قانىم بۇزىلعان اداممىن. ماعان ءبارىبىر, بەسەۋىڭدى دە جايراتامىن, سوسىن ەكى بالامدى, ءوزىمدى اتىپ ولتىرەمىن. وسىعان تۇرساڭدار تاعى ءبىر قادام اتتاڭدار», دەپتى. ايەلدىڭ ابدەن اشىنعان ءتۇرىن كورگەن سايكين: «نۋ, ەە ك چەرتۋ», دەپ قولدى ءبىر سىلتەپ, كەتىپ قالادى. سودان كەيىن ءۇيدى الامىن دەپ ەشكىم كەلمەيدى. بىراق بىردە دانابايدىڭ ءوزى كەلەدى. ول وتباسى ۇلكەن ەكەنىن ايتىپ, جۇل­دىزايعا باسقا جەردەن كىشىرەك پاتەر بەرۋگە, گاراج دا سالىپ بەرۋگە ۋادە ەتەدى. ەڭ باستىسى – اقك-گە جۇمىسقا الۋىنا بولاتىنىن دا ايتا­دى. وسى سوڭعى سوزگە ەلپ ەتكەن جۇلدىزاي كونىپ قالادى. ەرتەسىنە ودان حابار بولماعان سوڭ, ەكى كۇن وتكەن سوڭ ءۇيدى قاشان بوساتۋ كەرەك ەكەنىن بىلمەك بولىپ ءوزى بارادى. سويتسە... دانابايدىڭ اكەسى, قازاقتىڭ اقىل­گوي اقساقالى: «ءوزى دە باسىنا ءىس ءتۇسىپ جۇرگەن جەسىر ايەلدىڭ ءۇيىن تارتىپ العانىمىز وبال بولادى, ول ساعان قۇت بولمايدى», – دەپ بالاسىن توقتاتقان ەكەن. سودان قايتىپ جۇل­دىزايدىڭ ۇيىنە قىزىعۋشىلار بولماپتى. كۇندەر وتە بەرەدى. قايعىعا «قاراعايدىڭ قارسى بۇتاعىنداي قارسى تۇرعان» جۇلدىزاي جاسىماي, ەكى قىزىن جەتكىزۋدى ويلاپ, جاسى­رىن قولعاپ تىگىپ, تاماعىن اسىراپ جاتادى. ءبىر كۇنى ۇيىنە ۆولوديا بىكوۆ دەگەن جىگىت كەلەدى. بۇل كەزىندە پروراب بولىپ ىستەگەن, كەيىن ءىشىپ كەتىپ, قارا جۇمىس ىستەيتىن جان ەكەن. الگى دالادان ايعايلاعان بويى: «كاناپيەۆنا, داي تروياك, ۋميرايۋ», دەپ كەلەدى. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, وسىناۋ, وزىمسىنە ايتىلعان سوزدەر مەنىڭ جۇيكەمدى بوساتىپ جىبەرگەنى عوي», دەيدى اپاي. سول جەردە ەڭكىلدەپ, بوتاداي بوزدادىم. اعىل-تەگىل كەتكەن كوز جاسىما يە بولا ال­سامشى. اراققا اقشا سۇراي كەلگەن ماس ادام­نىڭ ءوزى قاتتى ساسىپ قالدى. سويتسەم, جۇيكەم­نىڭ ءبارى تەك شابۋىل جاساعان جاندارعا, تەك جاماندىق اتاۋلىعا دومبىرانىڭ شەگىندەي ابدەن قاتىپ, وزىمسىنە, جاقىن تارتىپ سويلە­گەن داۋىستى ەستىگەندە بىردەن بوساپ كەتكەن سياقتى, دەپ كۇلەدى ول قازىر. ارتىنان سول ۆ.بىكوۆپەن بىرگە بىرنەشە ادامدى بىرىكتىرىپ, كەڭشاردان تەحنيكا الىپ, جالگەرلىك بريگادا قۇرىپ جەكە كاسىپكەر بولىپ كەتەدى. كەيىن كوشىپ كەتكەندەردىڭ جەر پايلارىن دا ساتىپ الىپ, 12 گەكتار سۋارمالى القاپقا يە بولىپ, قانت قىزىلشاسىن وسىرەدى. ءارى ىسكەر, ءارى بىلگىر جاننىڭ شارۋاسى دوڭگەلەنىپ, اۋدان باسشى­لا­رىنىڭ ءوزى مۇنىڭ الدىنا كەلىپ, كومەك سۇ­رايتىن حالگە جەتەدى. ول ول ما, وڭىنان تۇرعان جەل ونى جەبەي ءتۇسىپ, حالىقارالىق قورلارمەن بايلانىستار جاساپ, جاڭا تەحنيكالار الىپ, وزىق تەحنولوگيالارمەن جۇمىس ىستەۋگە قول جەتكىزەدى. جۇلدىزاي اپايدىڭ بۇل ىستەگى جەتىستىكتەرىن ايتساق, ءبىر ماقالانىڭ شەڭبەرىنەن شىعىپ كەتەر ەدىك. تەك ەندى ونىڭ قالاي ال­دان­عانىن عانا ءبىر اۋىز سوزبەن ايتىپ كەتەيىك. بىردە اۋدان باسشىلارىنىڭ ءبىرى كەلىپ, شامالعاننان قازاق مەكتەبىن سالعالى جاتىر­مىز, سوعان ءسىزدىڭ جەردەن 1,8 گا الايىق دەپ ەدىك, ەسەسىنە سىزگە باسقا جەردەن 5 گا ۇلەس بەرەمىز دەپ جەر اكتىسىن سۇرايدى. قازاق مەكتەبى دەگەن سوڭ جان بار ما, بارلىق قاعازدارىمدى قولىنا ۇستاتا بەردىم, دەيدى اپاي. سونىمەن, ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ اۋدانعا بارسا, ءوزىنىڭ وزگەرتىلگەن جەر اكتىسىن ءتۇرلى سەبەپتەرمەن قاي­تىپ الا المايدى. سابىلىپ بىرنەشە بارا­دى, قۇجات جوق. اقىرىندا اۋىسىپ جاتقان اكىم-قارارلاردىڭ مۇنىڭ جەرىن ساتىپ جىبەرگەنى بەلگىلى بولادى... ءسويتىپ, اڭىراپ-بوزداپ اپا­مىز قالا بەرەدى. اۋەلگى جەرمەن كەلگەن قۇت اپاي زاڭ قۋىپ, ەسىك-تەسىكتەردى جاعالاپ ءجۇر­گەندە عايىپ بولىپ, تەحنيكالارى دا, مالدارى دا تالان-تاراج بولادى. قازىر جەلتوقسانشى اپايىمىز ءادى­­­­لەت ىزدەپ باس پروكۋراتۋرانىڭ ەسىگىن توزدى­رۋ­دا. بىرەۋلەر جەلتوقسانشى رەتىندە اقتالۋى­ڭىز كەرەك دەگەن سوڭ پرەزي­دەنت­تىڭ مۇراعا­تى­نان قاسكەلەڭ اۋپارتكومى جينا­لىسىنىڭ 1986 جىلعى 21 جەلتوقسانداعى مۇ­نى جەلتوقسانشى رەتىندە پارتيادان شىعارعان حاتتاماسىنىڭ كو­شىرمەسىن الادى. ونى باس پروكۋراتۋراعا اكەلىپ بەرسە, ونداعى ءبىر باس­تىقسىماق سوزبۇيداعا سا­لىپ, تاعى دا زىعىر­دانىن قايناتادى. ءسويتىپ, ءبىر كەزدە تۋعان حالقى ءۇشىن الىپ يمپەرياعا قارسى بەلدەسۋگە جاراعان جۇرەك جۇتقان, ادۋىندى جان بۇل كۇندەرى ەشكىمنىڭ قا­­­­دىرىن بىلمەيتىن ۇساق شەنەۋنىكتەردىڭ جەمى بو­لىپ, ءجۇنجىپ كەتۋدىڭ از-اق الدىندا ءجۇرىپ جاتىر. رS: جەلتوقسان وقيعاسىن كوپتەن بەرى تەرەڭنەن زەرتتەگەن ادامداردىڭ ەڭبەك­تەرىنەن دە كولبيننىڭ كەلۋ سەبەپتەرىن تۇگەل بىلە بەرمەيمىز. جۇلدىزاي بيسەن­باە­ۆانىڭ ءاڭ­گى­مەسىنەن ءبىر سەبەپتىڭ ۇشى قىلتيىپ قالعا­نىن زەر سالىپ وقىعاندار اڭعارعان بولار. ول – گورباچەۆتىڭ مۇناي مەن گاز شىعاتىن قازاقستاننىڭ باتىس ايماقتارىن ورىنبورعا قوسقىسى كەلگەنى تۋرالى اڭگىمە. وسىنىڭ شىن­دىعىن انىقتاۋ دا جەلتوقسان وقيعا­سى­نىڭ ماڭىزىن اشا تۇسەر ەدى. جاقسىباي سامرات.