تاۋەلسىزدىگىمىز توبەدەن سالبىراپ تۇسە قالدى ما!؟ جوق! بۇل تاۋەلسىزدىك ەركىندىگىن وزدىگىنەن وزگەنىڭ قولىنا ۇستاتا سالمايتىن ۇلان دالا ۇلدارىنىڭ ۇلى شايقاستارىندا شىڭدالعان. بۇل ءتاۋەلسىزدىك بوداندىق بۇعاۋىنان بۇلقىنعان قايسار قازاق قانىمەن سۋارىلعان. بۇل تاۋەلسىزدىك حالىق شەجىرەسىندە كومەسكىلەنبەگەن ءىرىلى-ۇساقتى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەرمەن شىڭدالعان. اقيقاتىندا, قازاق حالقىنىڭ ازاتتىق جولىنداعى كۇرەسى 1991 جىلعا دەيىن ەشقاشان ءۇزىلىس تاۋىپ كورگەن ەمەس. سوندىقتان بەلگىلى جايتتەردى بىلتەلەي بەرمەي بىردەن تاڭداعان تاقىرىبىمىزعا تامىر تارتايىق.
وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارىندا قىزىل يمپەريانىڭ قازاقستاندا جۇرگىزىپ جاتقان قىڭىر ساياساتىنا قارسى وقىعان قازاق جاستارىنىڭ اراسىندا اشىق قارسىلىق تولقىنى بوي الدى. قازاقستانداعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنت-جاستارى اراسىندا ۇلتتىق سانانى وياتۋ, اياققا باسىلعان ۇلتتىق مۇددەنى قورعاۋ, قۇرىپ بارا جاتقان قازاق ءتىلىنىڭ قاسىرەتىن اشىق كوتەرۋ ماقساتىنداعى تالپىنىستارعا ماسكەۋدەگى قازاق ستۋدەنتتەرىنىڭ «جاس تۇلپار» اتتى ۇلتتىق-شىعارماشىلىق بىرلەستىگىنىڭ ىقپالى ەرەكشە زور بولدى. سول كەزەڭدەگى قازاق ستۋدەنت-جاستارى اراسىنداعى احۋالدى ايعاقتايتىن كسرو مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ (كگب) مۇراعات قۇجاتتارىن زەرتتەگەن تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى جاننا قىدىرالينانىڭ ايتۋىنشا, 1966 جىلى 9 اقپاندا «جاس تۇلپار» ۇيىمىنىڭ بىرقاتار مۇشەلەرى الماتىعا كەلىپ, قازمۋ ستۋدەنتتەرىمەن كەزدەسۋ وتكىزگەنىن, سول كەزدەسۋگە الماتى مەديتسينالىق ينستيتۋتىنىڭ 10 ستۋدەنتى قاتىسقانىن, كەزدەسۋدە الماتىدا جانە باسقا قالالاردا «جاس تۇلپار» سياقتى شىعارماشىلىق بىرلەستىكتەر قۇرۋ تۋرالى ءسوز بولعانىن كگب قىزمەتكەرلەرى جان-جاقتى زەرتتەپ, زەردەلەگەن. وسى جايلاردى قۇجاتتارعا حاتتاپ, «سەنىمسىزدەردى» ەكشەگەن.
سول قۇجاتتاردىڭ ءبىرى 1966 جىلعى 5 ناۋرىزدا قازاق كسر كگب-سىنىڭ كسرو كگب-ءسى 2-ءشى باس باسقارماسىنا جولداعان حاتىنا نازار سالايىق. وندا 11 اقپاندا الماتى مەديتسينالىق ينستيتۋتىنىڭ 1-ءشى كۋرسىندا وقيتىن قازاق ستۋدەنتتەرىنىڭ اشىق تۇردە ساباققا كەلمەگەندىگى, ءبىر توپ ستۋدەنتتىڭ رەكتوراتقا, سودان كەيىن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە ينستيتۋتتا بىرقاتار پاندەردىڭ (تاريح, حيميا, فيزيكا پاندەرىنىڭ) قازاق تىلىندە جۇرگىزىلۋىن تالاپ ەتكەن ۇجىمدىق تالاپتارىن اشىق مالىمدەگەن. قىلىشىنان قان تامعان قىزىل يمپەريانىڭ قاھارىنان جەل ىعىپ, ماسكەۋدىڭ تۇكىرىگى جەرگە تۇسپەي تۇرعان كەزەڭدە قازاق جاستارىنىڭ بۇل قادامى ناعىز توتەنشە جاعداي ەدى. كگب مۇراعاتىنداعى وسىنداي قۇجاتتاردا سونىمەن بىرگە قاراعاندى مەدينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى مۇرات كەيكيننىڭ, گوركيدەگى سۋ كولىگى ينجەنەرلەرى ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى سايات ابىلقاسىموۆتىڭ, ماسكەۋ مۇناي ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى كەڭەس ورىنباساروۆتىڭ, تسەلينوگراد مەدينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى گۇلجان بەيبىتوۆانىڭ قازاق ستۋدەنت-جاستارى اراسىنان ۇلتتىق ۇيىمدار قۇرۋعا نيەتتەنگەن ارەكەتتەرى جان-جاقتى تەكسەرىلگەندەرى ايتىلعان. بۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ باستى ارقاۋى دا 1967 جىلى اقمولا (تسەلينوگراد) مەديتسينالىق ينستيتۋتى ستۋدەنتتەرىنىڭ اراسىندا «ويان, قازاق!» اتتى ۇيىم قۇرۋعا تالپىنعان گۇلجان عازيزقىزى بەيبىتوۆا حاقىندا بولماق.
ءيا, ول ءبىر ۇلتتىق بولمىسىمىزدىڭ بولاشاعى ب ۇلىڭعىرلانىپ, تۋعان ءتىلىمىزدىڭ تۇنىعى تۇمشالانىپ, قولدانىس اياسى تارىلىپ, حالىقتىق قالىپ پەن ۇلتتىق سانانى قارا بۇلت تورلاعان كەزەڭ ەدى. قازاق مەكتەپتەرىن بىلاي قويعاندا, ىرگەلى قازاق اۋىلدارىنىڭ ءوزى «بولاشاعى جوق» اتتى قارا ءتىزىمنىڭ قامىتىن كيىپ, جاپپاي جابىلا باستاعان بولاتىن. بۇكىلوداقتىق تىڭ يگەرۋ ناۋقانىنىڭ ەپيتسەنترىنە اينالعان ورتالىق جانە سولتۇستىك قازاقستاننىڭ ءحالى ءتىپتى مۇشكىل كۇيگە ءتۇستى. تالاي-تالاي زوبالاڭداردان قازاعى تىپتەن سەلدىرەپ قالعان بۇل وڭىرلەرگە «تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ» جەلەۋىمەن وداقتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ادامداردى قويشا توعىتىپ, اينالدىرعان ءتورت-بەس جىلدىڭ ىشىندە قازاقستان «100 ۇلتتىڭ پلانەتاسىنا» اينالدى دا شىقتى.
مىنە, ناق وسىنداي تىعىرىقتى شاقتا جوعارى وقۋ ورنىنىڭ تابالدىرىعىن اتتاعان كوزى اشىق, كوڭىلى سەرگەك گۇلجاندى تۋعان حالقىنىڭ بولاشاعى قاتتى تولعاندىراتىن. قازاق كسر ءتۇستى مەتاللۋرگيا مينيسترلىگىنە قاراستى كەن ورىندارىندا عۇمىر بويى پارتيالىق جانە باسشىلىق قىزمەت اتقارعان اكەسى عازيز بەيبىتوۆتىڭ جۇمىس بابىنا بايلانىستى بەستوبە, جولىمبەت, اقسۋ سياقتى التىن ءوندىرىسى كەنتتەرىنە قونىس اۋدارا ءجۇرىپ, ول ءوز جەرىندە وزدەرى وگەي ۇلتقا اينالعان قازاق حالقىنىڭ قاسىرەتىن بالا كوڭىلىنە ءتۇيىپ, جاس جۇرەگىنە توقىپ ءوستى.
ءالى ەسىندە, سوناۋ ەلۋىنشى جىلداردىڭ باسىندا بەستوبە كەنتىندەگى بالالار باقشاسىنىڭ تابالدىرىعىن العاش اتتاعالى تۇرعان گۇلجانعا اكەسى: «بالام, بالالار باقشاسىنىڭ تاربيەشىلەرىنىڭ بارلىعى باسقا ۇلت وكىلدەرى. ولار سەنىڭ ەسىمىڭدى وزگەرتىپ, باسقاشا گاليا, گۋليا دەگەن سياقتى ورىسشا اتايتىن بولسا, كەلىسىمىڭدى بەرمە», دەگەن ەدى. ايتقانداي-اق, ەرتەڭىنە بالاباقشا تاربيەشىسى ليۋدميلا الەكساندروۆنا شپانبەرگ گۇلجاندى وڭاشا شاقىرىپ الىپ, «داۆاي مى تەبە ۆ ساديكە بۋدەم نازىۆات گۋلەي. گۋليا وچەن حوروشايا يميا» دەمەسى بار ما! نەت, منە نە نادو نيكاكايا حوروشايا يميا. مەنيا زوۆۋت گۋلجان», دەدى قارشاداي قىز تاربيەشىگە تۋرا قاراپ. تۋرا قارسىلىقتان توسىلعان تاربيەشى قايتا-قايتا باسىن يزەپ, تۇتىعىپ قالدى.
بۇل بالا گۇلجاننىڭ «اق دەگەنى العىس, قارا دەگەنى قارعىس» بولىپ كەلگەن توتاليتارلىق جۇيەگە جاساعان العاشقى قارسىلىعى ەدى. ۇزاماي ول مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتادى. سىنىپتاعى جالعىز عانا قازاق بالاسى ەكەن. بىراق گۇلجان جالعىز ەكەنمىن دەپ جاسىعان جوق. قايتا ىشتەي جىگەرلەنىپ, قازاق قىزى دەگەن اتىنا كىر كەلتىرمەي وقۋدا دا, قوعامدىق جۇمىستاردا دا وزگەلەرگە ۇلگى بولۋعا تىرىستى. شاڭىراقتىڭ تۇڭعىشى, ۇيدەگى جەتى بالانىڭ ۇلكەنى گۇلجاننىڭ بويىندا ۇلتجاندىلىق بولمىستى قالىپتاستىرۋعا عازيز وتاعاسى بارىنشا ىقپال ەتتى. ناعىز كوممۋنيست, لاۋازىمدى پارتيا قىزمەتكەرى عازيز بەيبىتوۆ پارتيانىڭ ۇلتتىق ساياساتىنا دەگەن قارسىلىعىن سىرتقا اشىق شىعارماسا دا, بالالارىنىڭ بويىنا تۋعان حالقىنىڭ داستۇرلەرىنە دەگەن ادالدىقتى, ۇلتتىق ءسۇيىسپەنشىلىكتى كەڭىنەن دارىتۋعا تىرىستى. ۇزاق ۋاقىت ءىسساپارلاردا جۇرگەندە, زامان اعىمىمەن ءبىرىڭعاي ورىس مەكتەپتەرىندە وقيتىن بالالارىنان قازاق تىلىندە حات جازۋدى تالاپ ەتتى. ولاردى قازاقتىڭ باي تاريحي باستاۋلارىنان ءنار الۋعا باۋلىدى.
اقسۋ ورتا مەكتەبىنىڭ جوعارى سىنىبىندا وقىپ جۇرگەن كەزىندە تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى كولومەيەتس دەگەن ەمتيحانعا دايىندالىپ جۇرگەن بالالارعا: «قازاق قىزدارىنا جاقسى وقۋدىڭ قاجەتى جوق. ءبارىبىر ولار مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن «قالىڭ مالعا» بەرىلىپ, تۇرمىس قۇرادى», دەپ باسقا ۇلتتىڭ بالالارىنىڭ جاقسى وقۋىنا بارىنشا جاعداي جاساۋعا تىرىساتىن. سوعان قاراماستان گۇلجان مەكتەپتى ۇزدىك ءبىتىرىپ شىقتى. كوپ سىنىپتاستارىنىڭ جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسۋگە جاعدايى بولماي جاتقاندا, بۇل تسەلينوگراد مەديتسينالىق ينستيتۋتىنا مەملەكەتتىك ەمتيحاندى ويداعىداي تاپسىرىپ, 1966 جىلى ءبىرىنشى كۋرس ستۋدەنتى اتاندى.
بۇرىننان-اق بويىندا ۇشقىنداپ جۇرگەن ۇلتتىق نامىستى تۇتاندىرىپ, تىعىرىققا تىرەي تۇنشىقتىرىلعان قازاق ءتىلىنىڭ قاسىرەتىنە بايلانىستى اشىق قارسىلىق سەزىمىنىڭ بەلەڭ العان ءساتى دە وسى كەزەڭگە تاپ كەلدى. ينستيتۋتتا بىردە-ءبىر ءپان قازاق تىلىندە وقىتىلمايدى. شالعاي اۋىلدارداعى قازاق مەكتەپتەرىن ۇزدىك بىتىرگەن ستۋدەنتتەردىڭ وقۋ ۇلگەرىمى ناشارلاپ كەتتى. ولارعا بىرىڭعاي ورىسشا جانە لاتىنشا وتكىزىلەتىن ينستيتۋت باعدارلاماسىن يگەرىپ اكەتۋ ءۇشىن ەشقانداي قوسىمشا كومەك شارالارى جاسالعان جوق. العاشقى سەمەستردەن كەيىن ورىس ءتىلىن جەتىك بىلمەيتىن قازاق ستۋدەنتتەرىن ينستيتۋتتان شىعارۋ ناۋقانى باستالدى. ولاردىڭ تالپىنىسى مەن تالابىنا ەشكىم كوڭىل دە اۋدارعان جوق.
بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتتىرگەن تالاي-تالاي تالانتتى قازاق جاستارىنىڭ ورىس ءتىلىن بىلمەگەندىگىنە بايلانىستى بولاشاقتارىنا بالتا شابىلدى. بۇگىندە قازاقستان مەديتسينا سالاسىنىڭ بىلىكتى عالىمى جاقسىلىق سارسەمباەۆ, ءبىلىمدى دارىگەرى, مارقۇم جىبەك بايتىشقانوۆا سيياقتى گۇلجاننىڭ كۋرستاستارىنىڭ باسىنا دا وسىنداي قيىندىق تۋدى. بۇدان ءارى ارەكەتسىز وتىرا بەرۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. گۇلجان تسەلينوگراد مەديتسينالىق ينستيتۋتىنداعى قازاق جاستارىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ءبىر ۇيىم قۇرۋعا بەكىندى.
العاش رەت جاتاقحاناداعى ءبىر بولمەدە جاتاتىن كۋرستاسى ءساليما قاسىموۆاعا وسى شەشىمىن ايتتى. گۇلجاننىڭ باتىل باستاماسىن ءساليما بىردەن قولدادى. ولار الدىمەن ينستيتۋت باسشىلىعىنا قازاق مەكتەپتەرىن ءبىتىرىپ كەلگەن ستۋدەنتتەر ءۇشىن جالپى ءبىلىم بەرەتىن پاندەردى قازاق تىلىندە وقىتۋ جونىندە تالاپ قويعان حات جازىپ, سودان كەيىن قازاق جاستارى اراسىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قورعاۋعا بايلانىستى ۇندەۋ تاراتۋ تۋرالى كەلىستى. ۇلتتىق رۋحاني قۇندىلىقتاردى قورعاۋعا باعىتتالعان «ويان, قازاق!» اتتى ۇيىم قۇرۋعا شاقىرعان ۇندەۋدىڭ قازاق جانە ورىس تىلدەرىندەگى ءماتىنىن گۇلجان بەيبىتوۆا ءوز قولىمەن جازىپ شىقتى. قولمەن جازىلعان سول ۇندەۋ ماتىنىنەن قىسقاشا ءۇزىندى كەلتىرەيىك: «قازىر قازاق حالقىن تولىق ورىستاندىرۋ ساياساتى ءجۇرىپ جاتىر. قازاق مەكتەپتەرى جاپپاي جابىلۋدا. بالاباقشالاردا بۇلدىرشىندەر تازا ورىس تىلىندە تاربيەلەنەدى. بارلىق جەردە بىردەي قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىن قاساقانا تارىلتىپ, بىرتە-بىرتە ۇلتتىق ءتىلىمىزدى مۇلدە جويىپ جىبەرۋ ناۋقانى بەلەڭ العان. ۇلتتىق ءداستۇرىمىز بەن مادەنيەتىمىز وگەيسىپ بارادى. ۇلت وكىلى رەتىندە پارتيا, سوۆەت جانە كومسومول قىزمەتىندە جۇرگەندەر حالىق مۇددەسى ءۇشىن ءبىر اۋىز جىلى ءسوز ايتا المايدى. قازاقشا قويىلعان ەسىمدەرىنەن باس تارتاتىن بالالار كوبەيدى. بىزگە ۇلتتىق بولمىسىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن, تۋعان ءتىلىمىزدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن كۇرەسەتىن كەز كەلدى. كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىمىزعا سايكەس تالاپ ەتەمىز: قازاق ءتىلى مەن مادەنيەتىنە, ۇلتتىڭ ءداستۇرى مەن دىلىنە قىسىم كورسەتۋ توقتاتىلسىن!..»
وسىنداي ماعىنادا جازىلعان ۇندەۋدى ءساليما ەكەۋى قولدان كوشىرىپ, كوبەيتتى. ەندى ستۋدەنتتەر اراسىندا جاقتاستار ىزدەپ, بۇل ۇندەۋدى بارىنشا كوپتەپ تاراتۋ ماسەلەسى تۇردى. گۇلجان بەيبىتوۆانىڭ «ويان, قازاق!» ۇيىمىن قۇرۋ جونىندەگى باستاماسى تسەلينوگراد مەديتسينالىق ينستيتۋتىنىڭ جاقسىلىق سارسەمباەۆ, اقبايان مالدىباەۆا, جىبەك بايتىشقانوۆا جانە باسقا ستۋدەنتتەرىنىڭ اراسىندا قىزۋ قولداۋ تاپتى. ارينە, ينستيتۋتتان شىعىپ قالۋ قاۋپىنەن قورقىپ, ۇيىم تالاپتارىن ءىشتەي جاقتاسا دا مۇشە بولۋدان باس تارتقاندار دا از بولعان جوق. وعان قيمىلداعاندى قالت جىبەرمەي قاداعالايتىن اتاقتى «ءۇش ءارىپتىڭ» دە سالقىنى ءتيدى.
ول ءبىر كەزەڭدە كەز كەلگەن مەكەمەدە, وقۋ ورىندارىندا «ءۇش ءارىپتىڭ» جاسىرىن جانسىزدارى جۇرەتىن. ءتىپتى وزىڭمەن كوپ جىلدار قىزمەتتەس بولعان تامىر-تانىستارىڭنىڭ دا كگب-نىڭ جاسىرىن تىڭشىسى بولىپ شىققان جاعدايلارى از بولمايتىن. گۇلجان بەيبىتوۆانىڭ باستاماسى دا وسىنداي جانسىزدار نازارىنان قاعىس قالمادى. 1968 جىلى ءوزىنىڭ سوڭىنا تىڭشى تۇسكەنىن گۇلجان دا انىق سەزىنە باستادى. ولار اشىق ارەكەتكە بارماعانىمەن باسقان ءىزىن اڭدىپ, ءاربىر قيمىلىن ءجىتى باقىلادى. ينستيتۋت رەكتوراتى مەن وقىتۋشىلارى تاراپىنان دا كۇدىك كۇشەيە ءتۇستى.
اقىرى 1968 جىلدىڭ كۇزىندە گۇلجان بەيبىتوۆاعا كگب-دان «شاقىرتۋ» كەلدى. وبلىستىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ باسشىسى قابدۋلحاميت نۇرعاليەۆتىڭ بولمەسىندە استانادان ارنايى كەلگەن بىرنەشە كوميتەت قىزمەتكەرى گۇلجاننان جاۋاپ الدى. گۇلجان بەيبىتوۆا كگب وفيتسەرلەرىنىڭ قويعان قيتۇرقى سۇراقتارىنا ۇكىمەتكە قارسى ەشقانداي ارەكەت جاسالماعانىن, مەملەكەتتىك ساياساتتى مويىندايتىندارىن, تەك قازاق كسر-نىڭ كونستيتۋتسياسىنا سايكەس قازاقتىڭ ءتىلى, ءداستۇرى مەن مادەنيەتىنىڭ قۇقىن قورعاۋ تۇرعىسىندا عانا تالاپتار قوياتىنىن ايتىپ, باتىل دا ناقتى جاۋاپ بەردى. بىرنەشە ساعاتقا سوزىلعان تەرگەۋ گۇلجان بەيبىتوۆا ءۇشىن «بەيبىت» اياقتالدى. وعان ۇيىم قۇرۋعا قاتاڭ تىيىم سالىناتىنى تۋرالى ەسكەرتۋ جاساپ, ينستيتۋتتا ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرگە بايلانىستى كەمسىتۋ كەمشىلىكتەرىنىڭ الدىن الۋ شارالارى جاسالاتىندىعى جونىندە مالىمدەدى.
كوپ ۇزاماي تسەلينوگراد مەديتسينالىق ينستيتۋتىندا قالىپتاسقان جاعداي بىرقاتار وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. قازاق مەكتەپتەرىن ءبىتىرىپ كەلگەن جاستارعا قوسىمشا ساباقتار وتكىزىلىپ, ءتىل ۇيرەنۋ ءۇشىن جاعداي جاسالىندى. ولاردى وقۋ ۇلگەرىمىنە بايلانىستى ينستيتۋتتان شىعارۋ فاكتىلەرى بارىنشا شەكتەلدى. گۇلجان بەيبىتوۆا كەيىننەن كگب كەڭسەسىندە بولعان سول ءبىر كۇردەلى كەزدەسۋدىڭ قاتاڭ شاراعا ۇلاسپاي بىتىمگەرشىلىكپەن اياقتالۋى سول ءبىر جىلدارداعى تۋعان حالقىنىڭ ۇلتتىق قاسىرەتىن بار بولمىسىمەن سەزىنەتىن ۇلتجاندى ازامات, كگب گەنەرالى قابدۋلحاميت نۇرعاليەۆتىڭ كومەگى ەكەنىنە كوز جەتكىزدى.
1972 جىلى ينستيتۋتتى ويداعىداي ءتامامداعاننان كەيىنگى گۇلجان عازيزقىزىنىڭ بارلىق سانالى عۇمىرى ادام دەنساۋلىعىنا اراشا تۇرۋمەن ءوتىپ كەلەدى. اق حالاتتى ابزال جان ساناتىنداعى وسى ءبىر قىرىق جىلعا سوزىلعان ەڭبەك جولىنىڭ وتىز جىلدان استام ۋاقىتىن بۇگىنگى استانا قالاسىنىڭ مەديتسينالىق سالاسىن نىعايتۋعا ارناپ, ەمحانالار جۇيەسىندەگى باسشىلىق قىزمەتتە وتكىزگەن ەكەن. وسى جىلدار ىشىندە ول اقمولا وبلىسىندا ۇلتتىق مۇددەنىڭ, مەديتسينا سالاسىنداعى قازاق كادرلارىنىڭ قانشالىقتى قىسپاققا الىنعانىن ءوز كوزىمەن كوردى. سوناۋ سەكسەنىنشى جىلداردىڭ سوڭىنا دەيىن تسەلينوگراد قالاسىنداعى بىردە-ءبىر ەمحانادا قازاق باس دارىگەرىنىڭ بولماۋى سوعان دالەل بولسا كەرەك.
گۇلجان عازيزقىزى 1978 جىلدان 1989 جىلعا دەيىن تسەلينوگراد قالاسىنداعى №2 ەمحانا باس دارىگەرىنىڭ ەمدەۋ جۇمىسى جونىندەگى ورىنباسارى بولىپ ەڭبەك ەتتى. وسى ون جىلدان استام ۋاقىتقا سوزىلعان بۇل كەزەڭ ءوز جەرىندە وگەيسىتىلگەن ۇلتتىق كادرلار ءۇشىن كۇرەسپەن ءوتتى دەسە دە بولعانداي. №2 ەمحانانىڭ باس دارىگەرى ەكاتەرينا رىباكوۆا ناعىز شوۆينيستىك پيعىلداعى ادام ەدى. بۇل كوزقاراسىن جاسىرماي-اق اشىق كورسەتەتىن. سول كەزەڭدە الدىڭعى قاتارلى مەكەمە بولىپ سانالاتىن №2 ەمحانادا قازاق دارىگەرلەرى جوقتىڭ قاسى ەدى. بىلىكتى دە تاجىريبەلى ۇلتتىق مامانداردى باس دارىگەر جۇمىسقا قابىلدامايتىن. ۇلتجاندىلىق جاستايىنان بويىنا بەرىك ورنىققان گۇلجان بەيبىتوۆا باس دارىگەردىڭ بۇل قىلىعىنا ۇنەمى قارسى تۇرىپ, قازاق كادرلارىنا قارسى بۇرا تارتۋشىلىقتى بولدىرماۋعا تىرىساتىن. بىراق «قازانشىنىڭ ەركى بار, قايدان قۇلاق شىعارسا» دەگەندەي, بيلىك باسىنداعى باس دارىگەر ارتىقشىلىعىن پايدالانىپ, ويىنا كەلگەنىن ىستەدى. باس دارىگەر مەن ورىنباسارىنىڭ اراسىنداعى ەكىۇداي كوزقاراستان تۋعان كەلىسپەۋشىلىك تالاي رەت قالالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ بولىمىندە, قالالىق پارتيا كوميتەتىندە قارالعان. بۇل رەتتە بىلىكتى مامان, بىربەتكەي بەيبىتوۆانىڭ جەڭىسكە جەتكەن كەزدەرى از بولعان جوق.
1989 جىلى گۇلجان بەيبىتوۆا قالادا جاڭادان اشىلۋعا ءتيىس №6 ەمحانانىڭ باس دارىگەرى بولىپ تاعايىندالدى. تسەلينوگراد قالاسىنىڭ تاريحىندا ءبىرىنشى رەت ەمحانانىڭ باس دارىگەرى بولىپ تاعايىندالعان قازاق كادرىن سىناقتان وتكىزۋ ءۇشىن جاسالى ما, كىم ءبىلسىن, قۇرىلىس جۇمىستارى جارتىلاي عانا اياقتالعان ەمحانانىڭ اتى بار دا, زاتى جوق ەدى. بۇل تسەلينوگراد (اقمولا) قالاسىنىڭ تاريحىندا ەمحاناعا العاش رەت باس دارىگەر بولىپ باراتىن قازاق كادرىنا جاسالعان ناقتى كەدەرگى, اشىق سىناق ەدى. ونى گۇلجان دا, باسقالار دا بىردەن ءتۇسىندى.
باستاپقىدا گۇلجان بەيبىتوۆا «ون ەكىدە ءبىر نۇسقاسى جوق» №6 قالالىق ەمحاناعا باس دارىگەر بولىپ بارۋدان باس تارتتى. دەگەنمەن, سول كەزەڭدەگى وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى زاۋرە قادىروۆا مەن تسەلينوگراد قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بەكەن ءالىمجانوۆتىڭ ايتقاندارى ونى رايىنان قايتاردى. «قالالىق ەمحانالاردىڭ بىردە-بىرەۋىندە قازاق باس دارىگەرى جوق. گۇلجان-اۋ, بۇل قورلىقتان قاشان, قالاي قۇتىلامىز؟», دەگەن ەدى ءبىر سوزىندە بەكەن وكەن ۇلى.
اتالى ءسوز گۇلجاننىڭ نامىسىن قايرادى. ول تاۋەكەلگە بەل بۋىپ, جاڭا ەمحانانىڭ تىزگىنىن قولعا الدى. الدى دەگەن اتى بولماسا, شتاتتىق كەستەدە «باس دارىگەر» دەگەننەن باسقا نۇسقاسى جوق ۇلكەن مەكەمەنى تاقىر جەردەن تارتىپ اكەتۋ وڭاي بولعان جوق. گۇلجانعا الدىمەن قۇرىلىسشى, ودان قالدى پروراب بولۋعا تۋرا كەلدى. القام-سالقام قۇرىلىستى ءبىر جونگە كەلتىرىپ, جابدىقتاۋ جۇمىسىنا كىرىستى. ەمحانانىڭ مەديتسينالىق قۇرالدارىنان باستاپ, جيھازدارىنا دەيىن تىرنەكتەپ قۇراستىرۋعا تۋرا كەلدى. قالا ىرگەسىندەگى شورتاندى جيھاز فابريكاسىنان ءاربىر ورىندىق, ۇستەلگە دەيىن ءوزى تاسىدى. سول كەزدە شورتاندى اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولعان ۇلتجاندى ازامات, ەل اعاسى وراز بورانباەۆ سياقتى اعالارىنىڭ جاساعان جاقسىلىعىن ەشقاشان ۇمىتپاق ەمەس...
ەمحانانىڭ ەتەك-جەڭى جينالىپ, دارىگەرلەر قۇرامىن قابىلدايتىن دا كەز كەلدى. تابيعاتىنان بىربەتكەي گۇلجان عازيزقىزى قالالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ءبولىمىنىڭ شەكتەۋ قويعانىنا قاراماستان باس دارىگەردىڭ ورىنباسارلارىنان باستاپ, سالالىق ءدارىگەرلەرگە دەيىن قازاق كادرلارىنىڭ ىشىنەن ىرىكتەدى. ۇجىمعا قابىلداعان قانداستارىنا قوياتىن ءبىر عانا تالابى: ءبىلىم مەن بىلىكتىلىك ەدى. تەك قانا قازاق ماماندارىنان تۇراتىن ۇجىمدى كورگەن وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى ۆلاديمير مالتسەۆ «ەر-توقىمىن باۋىرىنا الا تۋلادى». گۇلجان بەيبىتوۆاعا ۇلتشىل دەگەن ايىپ تاعىپ, ماسەلەسىن ءارتۇرلى پارتيالىق كوميسسيالاردا قاراتتى. بىراق ۇجىمنىڭ قالا تۇرعىندارىنىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋداعى جۇمىسىنان كەمشىلىك, مامانداردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىنەن كىنارات تابا الماعان كوميسسيا «ەمحانادا قازاق كادرلارى شەكتەلسىن» دەگەن نەگىزسىز شەشىم شىعارا المادى. ودان كەيىن ءتورت قۇبىلامىزدى تەڭەستىرگەن تاۋەلسىزدىك تاڭى اتتى...
ءوزى قولىمەن قۇرعان ۇجىمىنا تابان اۋدارماي 21 جىل جەتەكشىلىك جاساعان گۇلجان بەيبىتوۆا ءۇلكەن ابىرويمەن زەينەت دەمالىسىنا شىقتى. ءتاۋەلسىز قازاقستاننىڭ «قۇرمەت» وردەنى مەن بەس بىردەي مەدالىنىڭ يەگەرى, «قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ۇزدىگى» گۇلجان عازيزقىزى ومىرلىك قوساعى, قازاقستان ءباسپاسوزىنىڭ ارداگەرى ءبادۋان يماش ۇلى ەكەۋى ايدار, ايدىن, ايبەك اتتى ءۇش ۇل ءوسىرىپ, شۇپىرلەگەن نەمەرە ءسۇيىپ وتىر. مىنە, وسى ماقالا قاتتالىپ جاتقاندا, گۇلجان بەيبىتوۆا تاعى دا ءبىر يماندىلىق پارىزىن اتقارىپ, قاجىلىق ساپاردان ورالدى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
استانا.
