بەلەستى جىلدىڭ بەرەكەسى

«بالاپاندى كۇزدە سانا». بۇل ءتامسىل تەك بالاپانعا عانا قاتىستى بولماسا كەرەك. جاز بويى بەلى بۇگىلىپ جەردەن نەسىبەسىن تەرگەن بارلىق شارۋاعا قاتىسى بار. كوكتەمدە باستالاتىن جۇمىس جازدا قىزىپ, كۇز كەلگەندە ءتىپتى ۇدەپ كەتەدى. ويتكەنى قۇداي بەرگەن بەرەكە دالادا ىسىراپ بولىپ قالماۋى قاجەت. ءبارىن قامباعا جيناپ, حالىقتىڭ ريزىعىنا اي­نالدىرۋ پارىز. سىردىڭ بويى استىعىن تولىعىمەن جيناپ بولدى. بۇل شارۋالار ءۇشىن ۇلكەن مەرەكە. سوعان وراي «التىن ءدان – 2011» مەرەكەسى ۇيىمداستىرىلدى. اتالعان شاراعا ۇزاقباي قارامانوۆ, كەڭەس اۋحاديەۆ, كامال ورمانتاەۆ سەكىلدى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەر­لەرى ارنايى كەلىپ قاتىستى. «التىن كۇز» مەرەكەسى وبلىستاعى كۇرىش شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ جاي-كۇيىن تالقىلاعان سەمينار-كەڭەسپەن باس­­تالدى. ونان سوڭ تۇڭعىش پرەزيدەنت ات­ىنداعى ساياباق جانىنداعى قالالىق يپپودرومدا ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىنەن جا­رىس ءوتتى. جىل سايىن مولشىلىق مەرەكەسى تۇسىندا ۇيىمداستىرىلاتىن ات جا­رىسى, قازاق كۇرەسى, قول كۇرەسى مەن گىر تاسىن كوتەرۋ سەكىلدى جارىستار جۇرت­شى­لىقتىڭ كوڭىل ءبىر سەرپىلتىپ تاستادى. وسى كۇنى ايماق ديقاندارى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرى ا.توقماعامبەتوۆ اتىنداعى مادەنيەت ور­تا­لىعىندا جينالدى. وعان وبلىس اكىمى بولاتبەك قۋاندىقوۆ قاتىسىپ, بايانداما جاسادى. – ەل قامباسىن التىن دانمەن تول­تى­رىپ وتىرعان سىر ديقاندارى تاۋەل­سىز­دىكتىڭ تورقالى تويىن تولاعاي تابىس­پ­ەن قارسى الىپ وتىر. ەلباسىمىز اگرو­ونەركاسىپتىك كەشەننىڭ دامۋىنا ەرەكشە ءمان بەرىپ كەلەدى. وتاندىق ءونىمنىڭ نەگىزگى كوزى – اۋىل شارۋاشىلىعى ەكەنى بەلگىلى. بۇگىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى ءتيىمدى بيزنەسكە اينالدى. ەل­با­سىنىڭ كەزەكتى جولداۋىندا اگرو­ونەر­كاسىپتىك كەشەندى دامىتۋدا ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, اگرارلىق سالانى ارتاراپتاندىرۋعا, اۋىل شارۋا­شى­لىعى شيكىزاتىن قايتا وڭدەۋ قار­قى­نىن ۇدەتۋگە اسا ءمان بەرىلگەن. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ايماعىمىزعا ارنايى جۇمىس ساپارىمەن كەلگەن ساتىندە ەكى اۋىلدا بولىپ, كۇرىش وراعى ناۋقا­نى­نىڭ باستالۋىنا كۋا بولدى. ديقان قا­ۋىمىنىڭ ەگىننەن مول ءونىم الاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. سول سەنىم ۇدەسىنەن شىعا بىلدىك. ەگىننىڭ ءار گەكتارىنان 47,8 تسەنتنەر ءونىم جينالىپ, ەل ەگەمەندىگىنىڭ جي­ىرماسىنشى جىلىندا وبلىس ديقان­دا­رى وتان قامباسىنا بارلىعى 350 مىڭ توننا استىق قۇيدى. وسىلايشا, ەل ءتاۋ­ەلسىزدىگىنىڭ مەرەيلى مەرەكەسىنە تابىس­پەن جەتتىك, – دەدى ول. جيىن بارىسىندا اۋىل شارۋا­شى­لى­عى سالاسىنىڭ وزاتتارى مەن وبلىس­تىڭ ۇزدىك شارۋاشىلىقتارىنىڭ باس­شى­لارى جانە ۇزدىك دەپ تانىلعان اۋدان اكىمدەرى ماراپاتتالدى. جىل قورىتىن­دى­سى بويىنشا شيەلى «ەڭ ۇزدىك اۋدان» بولىپ تانىلدى. ماراپاتتى اۋدان اكىمى نۇرلىبەك نالىباەۆ قابىلداپ الدى. اۋدان ەڭبەككەرلەرى اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋدا ىلگەرى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزدى. وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ءار گەكتار كۇرىشتەن 2,5, كوكونىستەن 27,2, كارتوپتان 75,7 جانە باقشادان 52,1 تسەنتنەر ءونىمدى ارتىق جيناعان. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماق­ساتىندا اۋداندا كوكونىس, باقشا, كارتوپ داقىلدارى وتكەن جىلدارمەن سالىس­تىر­عاندا 300 گەكتارعا ارتىق ەگىلىپ, اۋدان كولەمىنەن تىس جەرلەرگە 16 مىڭ توننا كارتوپ, 9,3 مىڭ توننا كوكونىس جانە 21,8 مىڭ توننا باقشا ونىمدەرى ساتىلعان. ەگىن شارۋاشىلىعىندا ۇزدىك تابىسقا قول جەتكىزگەن ايماق رەتىندە سىرداريا اۋدانى تانىلدى. ال مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا جاڭاقورعان اۋدانى الدىنا جان سالعان جوق. «التىن ءدان – 2011» سالتاناتتى شا­رالارى اياسىندا وبلىستا كۇرىش شارۋا­شى­لىعىن دامىتۋ ماسەلەلەرى تۋرالى سە­مينار بولىپ ءوتتى. سەمينار-كەڭەس جۇ­مىسىنا ەلىمىزدىڭ كۇرىش سالاسىن عى­لىمي نەگىزدەۋمەن اينالىساتىن بەلگىلى عالىمدار, اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسار­لا­رى, اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدا­رى­نىڭ جەتەكشىلەرى قاتىستى. سەميناردا كۇرىش شارۋاشىلىقتارىنىڭ ونىمدەرى مەن وندىرىسكە قاجەتتى تاۋارلاردى, ما­تەريالدىق قۇندىلىقتاردى جەتكىزۋشى كومپانيالاردىڭ كورمەسى ۇيىمداس­تى­رىل­دى. كورمەگە «ابزال جانە ك», «رزا», «الۋان اس», «سىر مارجانى» سەرىكتەستىكتەرىنىڭ جاڭاشىل سورتتارى مەن كومباين, جاتكا جانە تىڭايت­قىش­تار جەتكىزۋشى كومپانيالار مەن اگرو­فيرمالاردىڭ ۇلگىلەرى قويىلدى. كەلەلى كەڭەستى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى با­قىت جاحانوۆ جۇرگىزدى. وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باستىعى تالعات دۇيسەباەۆ بيىل سالاعا مەملەكەتتىك قولداۋ 3,3 ملرد. تەڭگەنىڭ كولە­مىن قۇراعانىن اتاپ, قازىرگى تاڭدا وب­لىستا 7 تۇقىم شارۋاشىلىعى جۇمىس ىستەيتىنىن جەتكىزدى. سونىمەن بىرگە ديقاندار جەتى ءتۇرلى كۇرىش سورتتارىن ءوسىرىپ جاتقانىن جەتكىزدى. دەگەنمەن, داقىلدى دامىتۋ مەن ونىڭ ساپاسىن كو­تەرۋدە الدا ۇلكەن مىندەتتەر تۇرعانىن دا قوسا ايتتى. ال «ابزال جانە ك» جشس-ءنىڭ ديرەكتورى ابزال ەراليەۆ تاۋار وندىرۋشىلەر الدىندا تۇرعان كەلەلى ماسەلەلەردى قوزعادى. بۇگىنگى تاڭدا ءدۇ­نيە جۇزىندە 3,5 ملرد.-تان استام حالىق كۇرىش تۇتىنادى ەكەن. باعالى ونىمگە سۇرانىس جىلما-جىل ارتىپ كەلەدى. وب­لىس ديقاندارى ەلىمىزدە داقىلدىڭ 85 پايىزىن قامتاماسىز ەتەدى. سىر مار­جا­نى شەتەلدىڭ 10 مەملەكەتىنە ەكسپورتقا شىعارىلادى. ولاردىڭ قاتارىندا رەسەي, ۋكراينا, بەلورۋسسيا, وزبەكستان, قىرعىزستان سىندى ەلدەر بار. بىراق ءونىمنىڭ ساپاسى جونىندە ءبىرىنشى كەزەكتە ايتۋعا تۋرا كەلەدى. وندىرۋشىلەر قارا كۇرىشتى وڭدەۋگە وتكىزەدى دە ءارى قاراي جۇمىسى بولمايدى. ال سىر سالىسىنىڭ ساپاسى ەكى جاق بىرلەسىپ قيمىلداعاندا عانا جاقسارا تۇسپەك. سوندىقتان قازاق­ستان كۇرىشىن سىرتقا شىعارۋ ءۇشىن وسى ماسەلەگە ايرىقشا كوڭىل ءبولۋىمىز قاجەت. سونداي-اق ول ەگىندى جيناپ الۋ مەرزىمىنە بايلانىستى وزىق تەحنولوگيالاردى العا تارتتى. رەسەيدە 5 مىڭ گەكتار كۇ­رىشتى 25 كۇندە جيناسا, بىزدە ونى 45 كۇن­دە ورىپ الادى. سودان داقىلدىڭ ءون­ىمدىلىگى تومەندەپ, ساپاسى كەتىپ, ىسى­راپ­قا ۇشىرايدى. الدىمەن ساپالى ەلي­تا تۇقىمدارىن ەگۋدى ۇيرەنۋىمىز كەرەك. ديقاندارعا قولداۋ كورسەتۋدە سۋبسيديا كولەمىن 30 مىڭ تەڭگەگە جەتكىزۋدى وي­لاس­تىرعان ءلازىم. ەۋروپا مەن ازيادا بۇل كورسەتكىش داقىلدىڭ وزىندىك قۇنى­نىڭ 30 پايىزىن قۇرايدى. تىڭايت­قىش­تار مەن گەربيتسيد باعالارىندا دا ويلا­ساتىن جايلار جەتكىلىكتى. كەڭەستە «قازاق كۇرىش شارۋاشى­لى­عى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» جشس-ءنىڭ ءبولىم باستىعى الەكساندر پودولسكيح كۇرىش جارماسىنىڭ ساپاسىن جاق­سارتۋ جولدارىن اڭگىمەلەسە, ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا عزي-ءدىڭ ءبولىم باستىعى عاني تاۋبەكوۆا ەگىستىكتە توپى­راقتىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋدا ميك­رو­ورگانيزمدەردىڭ ءرولى زور ەكەنىن تارا­تىپ بايانداپ بەردى. وبلىستا بىرلەسكەن جۇ­مىستار جۇرگىزىپ جاتقان ينستيتۋت كەلەر جىلى فيليال اشۋدى جوبالاپ وتىر ەكەن. سوڭعى ۋاقىتتا ساپالى «مارجان» سور­­تىنىڭ ءوزى اۋرۋعا ۇشىراپ ءجۇر. دا­قىل­دىڭ ارام شوپتەرى مەن زيانكەستەرىنە قار­سى حيميالىق ءدارى-دارمەكتەر جاي­لى «سينگەنتا قازاقستان» كومپاني­يا­سى­نىڭ وكىلى ابىلايحان ەلۋباەۆ توق­تال­دى. ال كۇرىش اۋرۋىنا قارسى كەشەندى كۇرەس جول­دارى تۇرعىسىندا «اۆگۋست قازاق­ستان» جشس-ءنىڭ ونىمدەرىمەن ات­قا­رۋشى ديرەكتور جاننا نۇروۆا تانىستىردى. سەنبى كۇنى قالالىق يپپودرومدا ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى مەن «ال­تىن ءدان – 2011» مەرەكەسىنە وراي ۇلت­تىق سپورت تۇرلەرىنەن جارىس وتكىزىلدى. وعان وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى باقىت جاحانوۆ قاتىستى. قوس مەرەكەگە وراي وتكىزىلگەن بۇل شارا قازاقشا كۇرەس, گىر تاسىن كوتەرۋ مەن قول كۇرەسى سەكىلدى سايىستارمەن باستالدى. بۇعان دەيىنگى باسەكەلەردەن وق بويى وزىپ شىققان سەگىز پالۋان قازاق­شا كۇرەستەن جەڭىمپازدى انىقتاۋ ءۇشىن كوپشىلىك الدىنا شىقتى. تارتىستى ءوت­كەن بۇل جارىستا قىزىلوردالىق ەربولات يۋسۋپوۆ ءبىرىنشى ورىندى يەمدەنسە, قارماقشىلىق جاسۇلان دوسىموۆ پەن تالعات تويبازاروۆ تيىسىنشە ەكىنشى ج­ا­نە ءۇشىنشى ورىندارعا كوتەرىلدى. وسى جارىسپەن قاتار وتكىزىلگەن گىر تاسىن كوتەرۋ مەن قول كۇرەسىنە قاتىسۋشىلار دا كوپ بولدى. مۇندا دا قارا كۇش پەن ەپتىلىك كورسەتە بىلگەندەر جەڭىسكە جەتتى. ولارعا اقشالاي سىيلىقتار تابىس ەتىلدى. ونان كەيىن جانكۇيەرلەر ات بايگەسىن تاماشالادى. الدىمەن تاي جارىسى ءوت­تى. بۇل جارىستا ءبىرىنشى ورىندى قى­زىل­وردالىق دانيال جارىلقاسىنوۆتىڭ «قۇ­لاگەرى» يەلەندى. ال ەكىنشى ورىن شيەلى اۋدانى دوسبول بي اۋىلىنىڭ تۇرعىنى شايمەردەن ماحانتاەۆتىڭ «ءسۇ­لىكقارا» تايى يەمدەنسە, ءۇشىنشى ور­ىندى جالاعاشتىق اسىلبەك مەيىرما­نوۆ­تىڭ «قارلىعاش» اتتى تايى جەڭىپ الدى. مۇنان كەيىن توعىز شاقىرىمعا سوزىلعان قۇنان بايگەسى جارىستىڭ كور­كىن قىزدىرا ءتۇستى. بۇل بايگەگە 18 ءساي­گ ۇلىك قاتىستى. سونىڭ ىشىندە كورشىلەس وبلىستاردان كەلگەندەر دە بولدى. جا­رىستىڭ العاشقى اينالىمدارى نەگىزگى باسەكە كىمدەردىڭ اراسىندا وتەتىنىن انىق اڭعارتقانداي ەدى. ويتكەنى جام­بىل وبلىسىنىڭ قورداي اۋدانىنان كەلگەن «ەرازيكا» مەن جالاعاشتىق «تايفۋن» جانە قىزىلوردالىق «بولت» قۇ­نان­دارى ءيىن تىرەسە قاتارلاسا شاپتى. دەگەنمەن, وزگەدەن شابىسى بولەك «ەرازيكا» باسقالارلاردان وق بويى وزىپ, ءما­رەگە ءبىرىنشى كەلدى. ءسويتىپ, قۇنان جا­رىسىندا جەڭىمپازعا تىگىلگەن شەتەلدىك «نەكسيا» اۆتوكولىگى قوردايلىق ات يەسى جانىرحان شىنتاسوۆتىڭ قانجىعا­سىن­دا كەتتى. ال ەكىنشى ورىندى يەلەنگەن جا­لاعاشتىق ورازبەك احمەتوۆ 250 مىڭ تەڭگە اقشالاي سىيلىقتى يەمدەنسە, ءۇش­ىن­شى ورىنعا تىگىلگەن 100 مىڭ تەڭگەنى قى­زىلوردالىق ءسادىر سالامات قاناعات تۇتتى. 15 شاقىرىمنان تۇراتىن توق ءباي­گەگە 10 شاباندوز قاتىستى. بۇل بايگەنىڭ دە تارتىستى بولعانى سونشالىق, سوڭعى اينالىمعا دەيىن جانكۇيەرلەر جەڭىم­پاز­دىڭ كىم بولارىن ءدوپ باسىپ بولجاي المادى. دەگەنمەن, جۇزدەن جۇيرىك شىق­قان جالاعاشتىق ورازبەك احمەتوۆتىڭ «بەللا» اتتى اتى مارە سىزىعىن ءبىرىنشى بولىپ قيىپ ءوتتى. ءسويتىپ ول «لادا» اۆتوكولىگىن جەڭىپ الدى. ال ەكىنشى جانە ءۇشىنشى ورىنداردى تيىسىنشە قىزىل­ور­دا­لىق بازارحان مەدەتحان مەن جاڭا­قور­عان اۋدانى تومەنارىق اۋىلىنىڭ ات­سەيىسى عازيز قوجامەتوۆ يەمدەندى. ولار­عا اقشالاي سىيلىقتار تابىس ەتىلدى. ورا­يى كەلگەندە ايتا كەتۋ كەرەك, بۇل توق بايگەسىنە تىگىلگەن بارلىق جۇلدەنى وب­لىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا ەرەكشە ەڭبەگى سىڭگەن ۇزاق ورالبايدىڭ اعاي­ىندارى مەن جورا-جولداستارى قويىپتى. باپ پەن باقتىڭ, جامپوزدىق پەن ءجۇي­رىكتىكتىڭ ناعىز جالاۋىن جەلبىرەتكەن جارىس الامان بايگەسى بولدى. 25 شاقىرىمعا سوزىلعان بايگەگە 14 شاباندوز قاتىستى. بۇل بايگەدە دە سوڭعى اينالىمعا دەيىن كىمنىڭ جەكە-دارا كەلەتىنىن ايتۋ مۇمكىن بولمادى. دەسە دە, نەگىزگى باسەكە قىزىلوردالىق «شابات» ءجا­ن­ە قازالىلىق «ەلميرا» اتتى اتتاردىڭ اراسىندا بولاتىنى بايقالدى. سولاي بولدى دا. الامان بايگەسىنىڭ قورىتىن­دى­سى بويىنشا قىزىلوردالىق يبراگيم داۋلەتباەۆتىڭ سايگ ۇلىگى ءبىرىنشى كەلىپ, شەتەلدىك «نەكسيا» اۆتوكولىگىن يەلەندى. ال قازالىلىق ىرزاش شاحمۇرات ءجۇل­دە­لى ەكىنشى ورىنعا كوتەرىلىپ, 500 مىڭ تەڭگەنى جەڭىپ الدى. ايتا كەتكەن دۇرىس, بايگە كوركىن قىزدىراتىن بۇل جارىسقا ءتورت جۇلدە تىگىلگەن بولاتىن. سونىڭ ءۇشىنشى ورىن ءۇشىن تىگىلگەن 250 مىڭ تەڭگە اقشالاي سىيلىعىن جالاعاشتىق ورازبەك احمەتوۆ يەلەنسە, ءتورتىنشى ورىنعا بەرىلەتىن 100 مىڭ تەڭگەنى شيەلىلىك ءبايدىلدا ورازالى جەڭىپ الدى. سىر ديقاندارى مەن اۋىل شارۋا­شى­لىعى ەڭبەككەرلەرىنىڭ «التىن ءدان – 2011» سالتاناتتى مەرەكەسى اياسىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ءجار­مەڭ­كەسى وبلىس ورتالىعىندا جەكسەنبى كۇنى بولىپ ءوتتى. قالا تۇرعىندارىنىڭ كوڭىلىن توعايتىپ, قىستىق ازىق-ت ۇلىك قورىن سايلاپ العان مولشىلىق ماۋ­سى­مىن­داعى جارمەڭكەگە وبلىستاعى بار­لىق اۋداندار مەن قىزىلوردا قالا­سى­نىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءون­دىرۋشى شارۋاشىلىقتارى, قالامىزداعى ساۋدا ورتالىقتارى دا اتسالىستى. ءجار­مەڭكەنى وبلىس اكىمى بولاتبەك قۋاندى­قوۆ ارالاپ شىقتى. قالىڭ جۇرت, اسىرەسە قالا تۇرعىن­دا­رى التىن كۇزدى اسىعا كۇتەدى. ويتكەنى, وسى مەزگىلدە ديقاندارىمىز ەل قىرما­نىن كۇمىس دانگە تولتىرىپ, «التىن ءدان» سالتاناتتى مەرەكەسى اياسىندا وب­لىس ورتالىعىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ جارمەڭكەسىن ءداستۇرلى تۇردە وتكىزىپ تۇرادى. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى اياسىندا وتكىزىلىپ وتىرعان بيىلعى جارمەڭكەگە اۋىل شارۋاشى­لى­عى ونىمدەرى بارلىعى 425 اۆتوكولىكپەن اكەلىندى. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلى­عى باسقارماسىنىڭ باستىعى تالعات ءدۇي­سەباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ۇستىمىزدەگى ج­ى­لى وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرى بارلىعى 160,7 مىڭ گەكتار جەرگە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ورنالاستىرعان. ونىڭ ىشىندە ءداندى دا­قىلدار 86,8 مىڭ, مال ازىعىندىق دا­قىلدار 47,7 مىڭ, كارتوپ, كوكونىس, باق­شا داقىلدارى 23,9 مىڭ, مايلى داقىل­دار 2,2 مىڭ گەكتارعا ەگىلدى. جارمەڭكە – جۇمىلا جۇمىس جاساعان اۋىل ەڭبەك­كەر­لەرىنىڭ الا جازدايعى ەڭبەگىنىڭ جەمىسى. اق كۇرىشتەن سوڭعى 20 جىلدا قول جەتپەگەن جەتىستىككە جەتكەن ديقاندار قا­ۋى­مى جارمەڭكەگە 175 توننا سىر مار­جا­نىن, 535 توننا كارتوپ, كوكونىس-باقشا دا­قىلدارىن, 5 تونناداي جەمىس-جيدەكتەر, 190 توننادان استام ەت جانە ەت ءونىم­دەرى مەن 37 توننا ءسۇت ونىمدەرىن, سونىمەن بىرگە 450 باس ۋاق مال اكەلىپ ساتۋعا شىعارىلدى. ماسەلەن, وسى كۇنى ەت جانە بالىق كۇندەلىكتى باعاسىنان 200-300 تەڭگەگە ارزان بولدى. جارمەڭ­كەدە سيىر ەتى 950, جىلقى ەتى 1 100 تەڭگەدەن, ال قازى 1600-1700 تەڭگەدەن ساتىلسا, كوك­ونىس-باقشا داقىلدارى نارىقتاعى با­عا­سىنان ەداۋىر تومەن باعامەن بوساتىلدى. قالا تۇرعىندارىنا جۋا, قىرىققابات جانە ءسابىز – 45, كارتوپ – 50, كۇرىشتىڭ كيلوسى 80 تەڭگەدەن ۇسىنىلدى. ال قا­لامىزداعى «ارزان بالىق» دۇكەنى ءجار­مەڭكەگە 3,5 توننا سۋ مارجانىن اكەلىپ, بالىقتى تۇرىنە قاراي كيلوسىن 100-300 تەڭگە ارالىعىندا ساتىپ جاتتى. «جان» شارۋا قوجالىعى 1 تونناعا جۋىق ارانىڭ بالىن اكەلگەن. ايماق باسشىسى ات باسىن الدىمەن قىزىلوردا قالاسى ۇيىمداستىرعان ءجار­مەڭكەگە بۇردى. قالاعا قاراستى كەنت جانە اۋىلدىق وكرۋگتەرى مەن كاسىپ­كەر­لەر­دىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن ءجار­مەڭ­كەگە بارلىعى 19 ملن. تەڭگەنىڭ ءونىم­دەرى شىعارىلدى. قالا ىرگەسىندەگى 9 اۋىلدىق وكرۋگ پەن كەنتكە قاراستى 25 شارۋاشىلىق پەن ساۋدا ورتالىق­تارى­نىڭ كاسىپكەرلەرى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن 75 اۆتوكولىكپەن الىپ شى­عىپ­تى. قالالىق اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ باستىعى قۋانىش احمەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, 8 قازان كۇنى باستالعان ءجار­مەڭكە قاراشانىڭ 10-ىنا دەيىن جالعا­ساتىن بولادى. قارماقشى, جالاعاش, سىر­داريا, ارال, قازالى جانە شيەلى اۋداندارىنىڭ شارۋا قوجالىقتارى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وبلىس تۇرعىندارىنا بازار باعاسىنان 20-30 پايىز تومەن باعامەن ساتتى. بارلىق اۋداندار ۇيىمداستىرعان جارمەڭكەمەن تانىسىپ شىققان ايماق باسشىسى جاڭاقورعان اۋدانىنداعى جايىلمادا 1 مىڭ گەكتار جەرگە قاربىز ەگىلەتىنى, سونداي-اق شيەلى جانە جاڭاقورعان اۋ­داندارىنا الداعى جىلدان باستاپ سۋدى از قاجەت ەتەتىن داقىلدار ەگىلەتىنىن اتاپ ءوتتى. قازالى اۋدانى ۇيىمداستىرعان ءجار­مەڭكەدە وسى اۋداننىڭ قىزىلقۇم اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى ءبورىباي ءىزىم­قۇل ايماق باسشىسىنا العىسىن جەتكىزدى. وبلىس باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن 2008 جىلى وبلىس بيۋدجەتىنەن قاراجات ءبولىنىپ, وسىنداعى ەردەس بوگەتى قايتا جاڭعىرتىلىپتى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە 10 گەكتار اۋماققا ورنالاسقان كولدەر جۇيە­سى تۇراقتى تۇردە سۋمەن قامتا­ماسىز ەتىلىپ, قىزىلقۇم جانە تاسارىق اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ تۇرعىندارى بالىق شارۋاشى­لى­عىمەن اينالىسۋعا قول جەتكىزىپ وتىر. تاسبوگەت كەنتىندە جارمەڭكەنىڭ كو­رى­گىن قىزدىرعان شيەلىلىك شارۋاشى­لىق­تار قالا تۇرعىندارىنا 30 ملن. تەڭگەنىڭ ءونىمىن اكەلدى. – بيىل سىر بويى حالقى ءۇشىن وزگە­رىستەرگە تولى جىل بولدى. كۇزگى ەگىن جيناۋ ناۋقانىنىڭ قورىتىندىسى بوي­ىن­شا اۋدانىمىزدىڭ جەڭىمپاز اتانۋى ءبىز ءۇشىن ۇلكەن ابىروي. مۇنداي بيىك بەلەستەن كورىنۋىمىز اۋدان حالقىنىڭ, سو­نىڭ ىشىندە اۋىلداعى ەڭبەككەرلەردىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسى دەپ بىلەمىن. بي­ىل دالا اكادەميگى اتانعان ىبىراي جا­قاەۆتىڭ تۋعانىنا 120 جىل تولعالى وتىر. شيەلى اۋدانى ديقاندارىنىڭ جە­ڭىسى وسى اتاۋلى داتاعا جانە ەل تاۋەل­سىز­دىگىنىڭ 20 جىلدىعى مەرەكەسىنە جاسال­عان تارتۋ دەپ بىلەمىن. ءوندىرىسى مەن اۋ­ىل شارۋاشىلىعى قاتار دامىعان اۋدان­نىڭ الدىنا قويىپ وتىرعان مىندەتتەرى دە جوعارى, – دەيدى شيەلى اۋدانىنىڭ اكىمى نۇرلىبەك نالىباەۆ. سونىمەن قىزىلوردادا «التىن كۇز – 2011» مەرەكەسى سالتاناتتى جاعدايدا ءوتتى. بەلەستى جىلعا سىر حالقى بەرەكەمەن كەلگەنىن كوز كوردى. باستىسى, جەر-انا بالا­سىنا ءيىپ تۇر. سونىڭ ارقاسىندا توقشى­لىق زاماندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. تاع­دى­رىن جەرمەن تىكەلەي بايلانىس­تىر­عان شا­رۋا ءۇشىن بۇدان ارتىق باقىت جوق. ەرجان بايتىلەس, قىزىلوردا وبلىسى.