سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «ەگەمەن قازاقستان»
قازىر سۋىرىپ سالما جىردىڭ ەڭ بيىگىندە قازاقتىڭ ايتىس ونەرى تۇر دەۋگە بولادى. ۇشقىرلىق, تاپقىرلىق, شەبەر ورىنداۋشىلىق ءبارى قابىسىپ جاتقان بۇل ونەر ۇلتتىڭ ءسوز ونەرىندەگى وزىندىك ويلاۋ ەرەكشەلىگىن دە كورسەتىپ تۇرعانداي.
وسى ورايدا ايتىس اقىندارىنىڭ تارتىمدى ءازىل, تابان استىندا سۋىرىپ سالعان تاپقىر شۋماقتارى جايلى گازەتىمىزدە «ايتىسكەرلەر ايتقان ەكەن» دەگەن ايدارمەن ۇنەمى جاريالاپ وتىرۋدى ءجون دەپ بىلدىك.
* * *
جامبىل وبلىسىنىڭ تۋماسى, ايتىسكەر اقىن التىنگۇل قاسىمبەكوۆا 35-كە كەلگەنشە تۇرمىسقا شىقپاي ءجۇرىپ قالادى. ساحنادا ءسوز سايىستىرعان قارسىلاستارى اقىننىڭ وسى ءبىر وسال تۇسىن قايتا-قايتا ايتىپ, تيىسە بەرىپتى. ءتىپتى ءبىر جولى ءبىر ايتىستىڭ وزىندە ءۇش اقىن التىنگۇلگە «كۇيەۋگە تيمەي نە عىپ ءجۇرسىڭ؟» دەگەن مازمۇنداعى ءسوزدى ايتىپ ابدەن ىعىرىن شىعارادى. سوندا ءۇشىنشى جۇپپەن ايتىسىپ وتىرعان التىنگۇل:
بىلە بىلسەڭ مەنىڭ دە قىز اتىم بار,
قولدان كەلسە ۇكىلەپ ۇزاتىڭدار.
مەككەنىڭ كاعباسىنداي كوڭىلىمدى,
مەكتەپتىڭ تاقتاسىنداي سىزاسىڭدار, – دەگەن ەكەن. سوندا كورەرمەندەر ىشىنەن ءبىر كىسى اتىپ تۇرەگەلىپ, «ايتىستى وسى جەردەن توقتاتىڭدار, التىنگۇل جەڭدى, كەشەلى بەرگى ايتىستا وسى ايتىلعانعا جەتەتىن شۋماق بولعان جوق. مەن ءوز اتىمنان ات مىنگىزەمىن» دەپتى. ءسويتىپ, وسى ءبىر شۋماق ولەڭىمەن التىنگۇل اۋىلىنا ات ءمىنىپ قايتقان ەكەن.
* * *
ارال جايلى جالعىز شۋماق ولەڭى بۇكىل سىر وڭىرىنە تەگىس جايىلعان ءارى جىرشى ءارى ايتىس اقىنى بەكۇزاق تاڭىربەرگەنوۆ قاسىندا سۇراعان مىرزاەۆ دەگەن اقىن بار ارالدان پويىزعا ءمىنىپ قىزىلورداعا ايتىسقا اتتانادى. ەكەۋى وتىرعان كۋپەدە ءبىر ورىس بار ەكەن, وگىز اياڭمەن كەلە جاتقان پويىزدا ءبىر جاعى جول قىسقارسىن دەپ, ءبىر جاعى اقشا ۇتىپ قالامىز با دەگەن دامەمەن ورىسقا «كارتا وينايىق» دەيدى. ونىڭ دا ءىشى پىسىپ جاتسا كەرەك, كەلىسە كەتىپتى.
ءسويتىپ ۇشەۋى ءبىراز ويناعاننان كەيىن ورىستىڭ قولى جۇرە باستاپ, قايتا-قايتا ۇتىپ توقتاتپاي قويىپتى. ءبىر قاراسا ىسساپارعا اۋداندىق مادەنيەت ءۇيى بولگەن ءوزى از عانا تيىن-تەبەندەرى ونان سايىن ورتايىپ بارا جاتىپتى. جاعدايلارىنىڭ قيىنداپ بارا جاتقانىن انىق بىلگەن بەكۇزاق سول ساتتە ورىسشالاپ «مەن ايتىسقا دايىندالا بەرەيىن, ەكەۋىڭ ويناي بەرىڭدەر» دەپ ورىس وتىرعان جاقتاعى ۇستىڭگى توسەككە شىعىپ كەتىپتى. ءسويتىپتى دە دومبىرانى كەۋدەگە الىپ, كوزدىڭ قيىعىن ورىستىڭ قولىنا سالىپ قويىپ كورگەن بۇكىل كارتاسىن ولەڭگە قوسقان ەكەن دەيدى. ورىستىڭ قولى كۇشتى شىققان ءبىر جولى:
مىناۋىڭ بىلەك بىلەي مە,
شىنىمەن شايقاس تىلەي مە؟
ال سەن شەگىن سۇراعان,
تاپ كەلدىڭ ناعىز دۇلەيگە, – دەپ ساقتاندىرسا, ەندى بىردە:
جۇرەكتەن شىقتى جوسىق جىر,
قيىقتار مۇندا بوسىپ ءجۇر.
ورىستىڭ قولى وتىز ءبىر,
مەرلەيمىن دەسەڭ ءوزىڭ ءبىل, – دەگەن ەكەن. ءسويتىپ ءبىر اۋىز قازاقشا بىلمەيتىن ورىس بەكەڭنىڭ ولەڭىنە ەلىتىپ وتىرىپ ءبىراز اقشاسىنان ايىرىلىپتى. بەكۇزاقتىڭ نۇسقاۋىمەن الدىڭعى كەتكەن ەسەلەرى قايتىپ, قالادا نەشە كۇنگە اۋجال بولارداي اقشا ۇتىپ العان ەكەۋى «ايتىستىڭ پايداسىن ايتىسقا جەتپەي جاتىپ-اق كورىپ كەلەمىز» دەپ ءماز بولىسىپتى.
* * *
بەكۇزاق 1987 جىلى سىر ءوڭىرىنىڭ اتىنان پاۆلودارعا ايتىسقا بارادى. وندا ناسىر جارىمبەتوۆ دەگەن اقىنمەن ايتىسادى. ساحنادا توكپەلەتە جونەلگەن بەكۇزاقتى ناسىر: «تارتىلىپ قالعان ارالدان كەلگەن بۇل نە قىلعان اعىلىپ تۇرعان اقىن؟» دەگەن مازمۇندا جىرعا قوسادى. سوندا بەكۇزاق دومبىراسىن ءسال بۇراپ, سىردىڭ سۇلۋ ماقامىنا سالا وتىرىپ:
اق تۋىن ادالدىقتىڭ كىرلەتكەم جوق,
ەسىمنەن تۋعان ەلىم ءبىر كەتكەن جوق,
ارالدىڭ تابانىنان سۋ كەتكەنمەن,
حالقىنىڭ جۇرەگىنەن جىر كەتكەن جوق, – دەگەندە قازىدا وتىرعان قاسقالار مەن كولدەي تولقىعان كورەرمەن ورىندارىنان تىك تۇرىپ ءبىر قاۋىم ۋاقىت قول سوعىپ تۇرىپ العان ەكەن دەسەدى. سول جالقى شۋماق ءبىر بەكۇزاق ەمەس «سىر ەلى – جىر ەلى» اتانعان بۇكىل سىر ەلىنىڭ «پاسپورتىنا» اينالىپ جۇرە بەرەدى. قازىر دە بۇكىل قىزىلوردا, ارال ءوڭىرى, تارتىلعان ارال تەڭىزىنىڭ جاعاسىندا وسى ولەڭ جازۋلى تۇر.
دايىنداعان
ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
