جاس بۋىننىڭ دا ويى زامانعا سايكەس ء«وزىم شەشەمىن» دەگەنگە سايادى. الداعى ءومىرىن, بولاشاعىن ويلاستىرىپ تا قويعانعا ۇقسايدى. زامان باسقاشا, ءبارى دايار, ءبارى بار دەگەنگە كەلتىرەدى. ءيا, ونىڭ قۇنى قانشاعا تۇسپەك؟ سونى زەرتتەپ, ويلاعان جاستار جوق دەگىم كەلمەيدى... قازىرگى ۋاقىتتا بەسىكتەن بەلى شىقپاعان ءسابيدىڭ قولىندا ۇيالى تەلەفون. بالالارىمىز ۇيالى تەلەفون, پلانشەتكە ءۇڭىلىپ, عالامتورعا تاۋەلدى بولعانىن بىلمەي قالدى. تەك سول ۆيرتۋالدى كەڭىستىكتەن عانا بارلىعىن تابامىن دەيدى. ءيا, ىزدەگەنىن تابادى. الايدا بالالارىمىز سويلەۋدەن قالدى. ءۇنسىز, دىبىسى دا شىقپايدى. بۇل بالانىڭ سوزدىك قورىنىڭ جوعالۋىنا الىپ كەلەدى. مەكتەپتە وقۋشىنى سويلەتۋ قيىن. جاۋاپ الۋدىڭ ءوزى ماشاقات. قازاق اتام «بالالى ءۇي بازار» دەمەي مە؟ قازىر بۇرىنعىداي ۇيدە شۋلاپ, اسىر سالىپ, ءبىر-بىرىمەن ازىلدەسىپ, بىلمەگەنىن سۇراۋ دەگەن جوق. ءار وتباسىنا بارا قالساڭىز, بالانىڭ داۋىسىن ەستىمەيمىز. تومەن قاراپ شۇقشيىپ وتىرعانى. مەن دە انامىن, ەكى بالامنىڭ بولاشاعى الاڭداتادى.
بالالارىمىزدى قالاي تاربيەلەسەك, بولاشاعىمىز سولاي بولماق. كەلەشەگىمىزدىڭ قوجاسىن ءبىلىمدى دە مادەنيەتتى, تاربيەلى دە ادەپتى, كىشىپەيىل دە قاراپايىم ەتىپ تاربيەلەۋ ءوز قولىمىزدا. سوندىقتان زامانىمىزدا قانداي تاربيە جولدارى بولدى, قالاي تاربيەلەنىپ شىقتىق دەگەندى ءجيى ايتىپ وتىرۋ كەرەك سياقتى. عالامتورسىز زاماندا دا ءومىر سۇرگەنىمىزدى, ءبىلىمدى بولاشاق وتكەنىن قۇلاقتارىنا قۇيىپ وتىرسا ارتىق بولماس.
اتا-انا بالاعا تاربيە بەرۋدە اتا-بابامىزدىڭ سالت-ساناسى, ادەت-عۇرپىندا جۇرگiزiلگەن ۇلگi-ونەگەسiنiڭ ءمانi زور. ءسوز قادiرiن بiلەتiن زاماندا بiر اۋىز ءسوزدiڭ iشكi ماعىناسىن جەتە ءتۇسiنiپ, سودان وزiنە ءتالiم العان بابالارىمىزدىڭ قاسيەتiنە نە جەتسiن؟! ءيا, قازىر ۇلكەن وزگەرىستەر بولىپ جاتىر, الەمدىك جاڭارۋ كەزەڭى دەۋگە بولادى. الايدا ۇرپاق تاربيەسىندە ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزدى جوعالتىپ الماساق بولعانى.
مانارگۇل بوحاس,
ەۆگەنەۆ نەگىزگى مەكتەبىنىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى
قوستاناي وبلىسى,
تاران اۋدانى,
ەۆگەنوۆ اۋىلى
بالا تاربيەسى: ماقتاۋ مەن جازالاۋ
مەكتەپتەگى اتا-انالار جينالىسىنا قاتىسا ءجۇرىپ, كوپتەگەن بالالاردىڭ اكە-شەشەسىنەن تاربيە بارىسىندا ماداقتاۋ جانە جازالاۋ شارالارىن قالاي قولدانۋ كەرەك, مۇنىڭ وزىندە قانداي شارتتاردى ساقتاۋ كەرەك دەگەن سياقتى سۇراقتاردى ءجيى ەستىپ ءجۇرمىن.
ماداقتاۋ مەن جازالاۋ – بالاعا پەدوگوگيكالىق تۇرعىدان اسەر ەتۋدىڭ وتە كۇردەلى قۇرالدارى, ونى تەك شەبەر تاربيەشى پايدالانعاندا عانا ناعىز پارمەندى كۇشكە يە بولادى. ماقتاۋ دا, جازالاۋ دا بويىنداعى ىشتەي ءبىر تولعانىس سەزىمىن وياتىپ, بالاعا ءوزى ىستەگەن ءىسى مەن قىلىعىن باعالاي ءبىلۋدى ۇيرەتەدى. بۇل – ادامنىڭ جەكە باسىنىڭ ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىن جەتىلدىرەتىن العىشارتتاردىڭ ءبىرى.
ماقتاۋ – بالا تارتىبىنە وڭدى باعا بەرۋدىڭ فورماسى رەتىندە ونى قۋانىشقا بولەپ, ماساتتاندىرا تۇسەدى, ءوز كۇشىنە سەنۋگە جەتەلەپ, ءتارتىپتى بولۋعا ۇيرەتەدى. ال جازالاۋ بولسا ەسكەرتۋ فورمالارىنىڭ ءبىرى. بۇل بالا بويىندا وزىنە ءوزى قاناعاتتانباۋ, ىڭعايسىزدىق, جاساعان قىلىعىنا ۇيالۋ سەزىمدەرىن تۋعىزادى. جازالاۋدىڭ وسى ءبىر پسيحولوگيالىق جاعى ونى پارمەندى ەتۋمەن بىرگە, بالانىڭ تەرىس ىسىنە توسقاۋىل بولىپ, جاعىمدى ادەتتەرگە باستاۋعا يگى ىقپال جاسايدى. سوندىقتان دا ماداقتاۋ مەن جازالاۋ شارالارىن ورىندى پايدالانا بىلگەن ءجون.
ءسابيدى رەتسىز جازالاۋ قاشاندا ىسكە نۇقسان كەلتىرەدى, اتا-انالاردىڭ بەدەلىن تۇسىرەدى. بالالار ءوز ءتارتىبىن باعالاۋعا كەلگەندە سەزىنگىش بولادى. جاسى ۇلكەن ادامدار تابىسىن اتاپ كورسەتىپ, ماقۇلداپ جاتسا, ولار قۋانىپ شاتتىققا بولەنەدى. بالانى ماداقتاۋ ارقىلى ءبىز ونىڭ ءتارتىپتى بولۋىنا يگى اسەر ەتەمىز. مىسال كەلتىرەيىك, بىردە 6 جاسار سۆەتاعا شەشەسى گۇلدەردى سۋارىپ, ارام ءشوبىن جۇلۋعا تاپسىرما بەردى. ءسابي بۇل جۇمىستى بەرىلە ورىندادى. اناسى قاراپ شىقتى دا «وتە جاقسى, ارام ءشوپتى تازا وتاپسىڭ» دەپ قىزىن ماقتادى. سۆەتا بۇعان ماساتتانىپ قۇلشىنا ءتۇستى. بالالاردىڭ كەز كەلگەن ىنتا-ىقىلاسىن قوشەمەتتەپ وتىرۋ قاجەت. ولار كوپ نارسەگە قۇمار كەلەدى: سۋرەت سالىپ, ءتۇرلى مودەلدەر جاسايدى, جان-جانۋارلاردى ماپەلەيدى. اتا-انالار سابيلەرىنىڭ ءوزى قالاعان ءىسىن دامىتا تۇسۋىنە جاعداي تۋعىزعاندارى ابزال. ارينە ماداقتاۋدىڭ دا شەگى بولۋى ءتيىس. ونى ورىندى-ورىنسىز پايدالانا بەرۋ تاربيەلىك مانىنە كەرى اسەر ەتەدى.
بالانى ءجيى ماقتاي بەرسەڭىز, ول سوعان داعدىلانىپ كەتەدى دە, بويىن ۇيرەتىپ العان سوڭ نەمقۇرايدى قارايتىن بولادى. مۇنداي جاعدايدا ماداقتاۋ ءوزىنىڭ تارتىپتىلىككە تاربيەلەۋ, ىزگىلىككە باۋلۋ سياقتى قاسيەتتەرىن جويىپ الادى. بالالارعا سىيلىقتاردى ەرەكشە ءبىر جاعدايلاردا, سونىڭ وزىندە جان-جاقتى ويلاستىرىپ بەرگەن ءجون. وقۋداعى تابىسى, ۇلگىسى, ءتارتىبى ءۇشىن اقشالاي نەمەسە زاتتاي سىيلىق بەرۋدەن اۋلاق جۇرگەن دۇرىس. سەبەبى جاقسى وقىپ, ءتارتىپتى بولۋ ءار وقۋشىنىڭ مىندەتى عوي.
ال جازالاۋ جاعى قالاي بولماق؟ جازالاۋ ارقىلى بالاعا ءوز قاتەسىن تۇسىنۋگە, ءتارتىبىن تۇزەتۋىن دە باۋلىعان ءجون. مۇنىڭ وزىندە ونىڭ ار-نامىسىنىڭ جابىرلەنۋىنە جول بەرۋگە بولمايدى.
اشۋ ۇستىندە قولدانىلعان جازانىڭ كوپ رەتتەردە ءادىل بولمايتىندىعى بايقالىپ ءجۇر. جەكەلەگەن وتباسىلاردا كىنالى بولعان بالاعا جۇمىس ىستەتىپ قويۋ وقيعالارى كەزدەسەدى. ولاردى اس ءۇيدى تازالاۋعا, كوڭ-قوقىستى جيناۋعا, ەدەن سۇرتۋگە كۇشتەيدى. مۇنداي ساتتەردە ءسابي بويىندا ەڭبەكتى جەك كورۋ سەزىمى پايدا بولىپ, «كىنالى بولماساڭ جۇمىس جاساماۋعا بولادى ەكەن عوي» دەگەن پىكىر قالىپتاسۋى مۇمكىن. كەيبىر وتباسىندا بالانى جازالاۋدىڭ ءتۇرى وسى ەكەن دەپ تاماق بەرمەي قويادى. بۇلاي ىستەۋ دە دۇرىس ەمەس. سەبەبى مۇنداي جازا بالانى وتباسىنا قارسى قويادى. اتا-انالار تالاپ قويعاندا اقىلعا سالىپ ويلانىپ, بالاسىنىڭ دا ىنتا-ىقىلاسىمەن ساناسىپ وتىرۋى كەرەك. سونداي-اق جازانىڭ نە ءۇشىن بەرىلەتىنىن ايتىپ تۇسىندىرگەن ءجون. قاي جاستاعى بولماسىن, ءوزىنىڭ دۇرىس جازالانىپ وتىرعانىن ايقىن سەزىنىپ, الداعى ۋاقىتتا مۇنداي قىلىقتى قايتالاماۋعا ىشتەي ازىرلەنسە عانا تاربيەنىڭ ناتيجەسى بولعانى.
بالانى ۇرىپ-سوعىپ تاربيەلەۋگە بولمايتىنىن ايرىقشا ايتقىمىز كەلەدى. بۇل ادامنىڭ ار-نامىسىن تاپتاۋمەن بىردەي اسەر ەتەدى, بالانى مورالدىق كۇيزەلىسكە تۇسىرەدى. ول بارا-بارا قاتىگەز بولادى, اتا-اناسىن سىيلامايدى. ۇيدەن كەتىپ قالۋشىلىق تا وسىندايدان شىعادى, بالا اتا-انا شۋاعىن سەزىنۋدەن قالادى, بوس ۋاقىتىن كوشەدە سەندەلۋمەن وتكىزەدى. مۇنىڭ ءبارى تاربيەنىڭ اسەرىن السىرەتەدى.
نە بولسا سوعان بالانى جازالاي بەرۋگە دە بولمايدى. بۇعان كەيبىر وتباسىلار ءمان بەرمەيدى. اكەسى بولسىن, شەشەسى بولسىن, ۇلىنىڭ نەمەسە قىزىنىڭ ءسال قىلىعىن, ءتىپتى بايقاۋسىز قىلىعىن كەشىرمەيدى. مۇنداي تاربيە ەشقاشاندا جاقسى ناتيجە بەرىپ كورگەن ەمەس. جازىقسىز جازعىرا بەرۋ بالاعا كەيدە تەرىس اسەر ەتەدى. ول قاتەسىن تۇزەتۋدىڭ ورنىنا ونى ۋشىقتىرا تۇسەدى. ايتقاندى تىڭدامايدى, قايتا ءبارىن دە كەرىسىنشە جاساۋعا ۇمتىلادى. كەيبىر جەكەلەگەن اتا-انالار بالاسىنا اقىرىپ-جەكىرىپ وتىرادى. «شىق», «كەت», «انانى اكەل», «مىنانى اكەل», «بولمايدى» دەپ بۇيىرا سويلەيدى. ال جاسوسپىرىمدەر وندايدى تەز كوڭىلىنە الادى. سوندىقتان دا نە ىستەۋ كەرەكتىگىن اقىرىپ ەمەس, جىلى لەبىز ارقىلى جايلاپ ءتۇسىندىرۋ كەرەك. بالاعا اسەر ەتۋ قۇرالدارىن ويلاستىرعان كەزدە قاتەلىگى نەدەن بولادى, كەمشىلىگىن ءوزى مويىنداي الا ما؟ جاسى نەشەدە دەگەن سياقتى كوپتەگەن جايلارمەن ساناسۋعا تۋرا كەلەدى. ياعني بالا تاربيەسى – وتە كۇردەلى ماسەلە. وعان ات-ءۇستى قاراماي, ۇنەمى ىزدەنۋ ۇستىندە ءجۇرۋ كەرەك.
ايجان سارقۇلوۆا,
ارداگەر ۇستاز
اقتوبە وبلىسى, مۇعالجار اۋدانى,
ەمبى قالاسى
