يادروسىز الەم – قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى

تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىل­دارىندا قازاقستاننىڭ سىرت­قى ساياساتىنداعى ماڭىزدى ماسە­لەنىڭ ءبىرى ستراتەگيالىق يادرولىق كۇشتەردىڭ تاعدىرى بولدى. ەگەر بىزدە «قىرعي-قاباق سوعىس» جىل­دارىندا يادرولىق قارۋ ادام­زاتقا قاتەر ءتوندىرۋشى كۇش بو­لىپ تانىلسا, 90-شى جىلدار­دا­عى گەوساياسي وزگەرىستەر بۇل قا­رۋدى اۋماقتىق تۇ­تاس­تىقتى ساق­تاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قۇرال رەتىندە قاراستىرۋ ورىن الدى. سوندىقتان دا قازاقستاندىق باق يادرولىق قارۋدان ايرىلماۋ كەرەكتىگى جونىندە ۇلكەن پىكىر­سايىستار ۇيىمداستىرىپ جات­تى. ەگەر سول جىلدارى يادرولىق قارۋدان ايىرىلمايمىز دەپ ءبۇ­كىلالەمدىك ۇستانىمعا قارسى شىقساق, قازاقستاننىڭ قازىر قان­شالىقتى دارەجەدە دامى­عانى بەلگىسىز بولار ەدى. قو­لىمىزداعى 1400 يادرولىق وق­تۇمسىعى بار 104 سس-18 جانە 240 قاناتتى زىمىراندار ۇلان-عايىر اسكەري كۇش بولعانىمەن, ەلدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ دا­مۋى­نا, ساياسي سەنىمدىلىگى مەن بول­جالدىلىعىنىڭ قالىپتاسۋىنا جاقسى اسەر ەتۋى ەكىتالاي ەدى. بولاشاقتى وتە دۇرىس بول­جاعان قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ بەيبىتسۇيگىش ساياسات ۇستاندى. 1992 جىلدىڭ 22 مامىرىندا قازاقستان يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى شارت­تىڭ ليسسابون حاتتا­ما­سىنا قول قويىپ, يادرولىق قا­رۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتاتىنىن بۇكىل الەمگە پاش ەتتى. يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ قازاقستان مەن رەسەي فەدە­را­تسياسى قارىم-قاتىناسىن جاق­سار­تۋ فاكتورلارىنىڭ دا ءبىرى بولدى. ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى اسكەري ىنتىماقتاستىق جونىندەگى شارتتا «قازاقستان ءوز اۋماعىنداعى سترا­تەگيالىق يادرولىق كۇشتەردىڭ ساق­تالۋىندا كۇردەلى جۇيەنىڭ قا­لىپتاسۋىن ەسكەرە وتىرىپ, وسى اسكەري قۇرامالارعا رەسەي فەدە­راتسياسىنىڭ ستراتەگيالىق اسكەري كۇشتەرى مارتەبەسىن بەرۋدى تا­نيدى. قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سى­نىڭ اۋماعىندا ۋاقىتشا ورنا­لاسقان يادرولىق قارۋلار تولىق جويىلعانشا نەمەسە ول رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ اۋماعىنا تولىق اكەتىلگەنشە ونى قولدانۋ تۋرالى شەشىمدى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىنىڭ پرەزيدەنتىمەن كەلىسىپ جاسايدى» دەلىنگەن. وسى شارت قازاقستاندا ور­نالاسقان ستراتەگيالىق يادرولىق كۇشتەردىڭ كەيىنگى تاعدىرىن ءتۇپ­كىلىكتى شەشتى. يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ قازاقستان باسشىسىنىڭ ساياسي جا­عىنان اسا ماڭىزدى, دۇرىس قادا­مى بولدى. ەگەر يادرولىق قارۋدان ايىرىلمايمىز دەگەن ساياسات ۇس­تال­سا, شەت ەلدەرمەن, سونىڭ ىشىندە رەسەي فەدەراتسياسىمەن ارادا­عى قاتىناستىڭ قانداي بولارى بەلگىسىز ەدى. 1994 جىلعى 5 جەلتوقساندا بۋداپەشتە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتتىڭ (ياقتش) دەپوزيتاريلەرى – اقش, ۇلىبري­تانيا جانە رەسەي قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتقاندىعى ءۇشىن قاۋىپسىز جولمەن دامۋىن قامتاماسىز ەتەتىندىگى تۋرالى مەموراندۋمعا قول قوي­دى. ارتىنان بۇعان قىتاي مەن فرانتسيا دا قوسىلدى. قازاقستان اۋماعىندا ورنا­لاسقان يادرولىق قارۋدىڭ تاعدى­رىنا باتىس كەزىندە قاتتى الاڭ­دادى. باتىس ساراپشىلارى قازاق­ستاننىڭ يادرولىق قارۋدى سىناق­تان وتكىزۋدە نەگىزگى ءرول اتقار­عانىن ەسكەرە وتىرىپ, كسرو تاراعان سوڭ ستراتەگيالىق يادرو­لىق ارسەنالدان باس تارتسا دا وزىندە تاكتيكالىق يادرولىق الە­ۋەتتى قالدىرۋى مۇمكىن دەگەن بولجامدار ايتىپ جاتتى. بۇل شىندىققا جاقىن بولاتىن. بىراق قازاقستان ءوز اۋماعىنداعى بارلىق يادرولىق كۇشكە قاتاڭ باقىلاۋ قويا ءبىلىپ, ول اۋماعى­مىزدان تولىق اكەتىلگەنشە نەمەسە تولىق جويىلعانشا جال­عاستىردى. ءسويتىپ, يادرولىق قا­رۋدى تاراتپاۋ ىسىنە وزىندىك ۇلەسىن قوسۋ ارقىلى كوپتەگەن شەت ەلدەردىڭ, سونىڭ ىشىندە اقش پەن باتىس ەۋروپا ەل­دەرىنىڭ سەنىمىنە يە بولىپ, ءوزىنىڭ ساليقالى ساياسات ۇستا­ناتىن ەل ەكەنىن كورسەتە ءبىلدى. سونىڭ ارقاسىندا قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى دا ارتتى. بۇگىنگى كۇنى قازاقستان بار­لىق ادامزاتقا يادرولىق قارۋ­دان ءوز ەركىمەن باس تارتقان ەل رەتىندە بەلگىلى جانە ونى تاراتپاۋعا, جاساماۋعا شاقىرۋعا تولىق قۇقىلى. بۇل تۋرالى بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن دا 2010 جىلى قازاقستانعا كەلگەن ساپا­رىندا اتاپ ايتتى. قازىر قازاق­ستان يادروسىز الەم جولىندا بۇكىل ادامزاتتىڭ باقىتى ءۇشىن بەلسەندى قادامدار جاساۋدا. سونىڭ ءبىرى 2011 جىلدىڭ 12-13 قازانىندا استانادا بولعان «يادروسىز الەم» اتتى حالىق­ارا­لىق فورۋم. باۋبەك سومجۇرەك, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ حالىقارالىق قاتىناستار فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى.