Citigroup ساراپشىلارى Brent ماركالى مۇنايدىڭ باعاسى ءبىرىنشى توقساندا باررەلىنە 65 دوللار بولسا, ەكىنشى توقساندا 58 دوللارعا دەيىن تومەندەۋى مۇمكىن دەگەن-ءدى. بۇل مەجەنى قور قىسقا مەرزىمدى ۋاقىتقا جوسپارلاپ وتىرعاندىعىن Bloomberg اگەنتتىگى قوستايدى. ال BMI تاراتقان اقپاراتتا اعىمداعى جىلى مۇناي باعاسى 65-57 دوللار ارالىعىندا ساقتالاتىندىعى ايتىلعان.
Goldman Sachs ساراپشىلارىنىڭ بولجامىنا سەنسەك, ۇزاق مەرزىمدى كەلىسىمشارتتاردىڭ ازايۋى الپاۋىت مۇناي وندىرۋشىلەردىڭ كولەمدى شەكتەن تىس ۇلعايتۋىمەن بايلانىستى. Bloomberg اگەنتتىگى 2018 جىلدىڭ مۇناي باعاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن فاكتوردى دا اتاپ كورسەتتى. اگەنتتىك الدىمەن اقش بۇل جولى تاقتاتاس مۇنايىن جەتكىزۋدە رەكوردتىق كورسەتكىش ورناتىپ, تاڭعالدىرارلىق ءوسىم كورسەتۋى بەك مۇمكىن ەكەندىگىن نازارعا الدى.
ايتا كەتەرلىگى, ليۆياداعى قۇبىر جارىلىسىنان كەيىن Brent ماركالى مۇناي باعاسى 66 دوللاردان اسىپ جىعىلسا, بۇل رەتتە, تەحاستىق WTI ماركالى مۇناي 60 دوللاردان تومەن بولىپ وتىر. اگەنتتىك ەكى ماركانىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىق ەكى جىلعا جالعاسۋى مۇمكىن دەيدى. لوندوندىق Matilda Capital حەدج-فوندىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ريچارد فاللارتون بولسا بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا تاقتاتاس مۇنايى مەن كانادالىق مۇنايدىڭ ۇلەسى ارتسا, وپەك ءوندىرىستى قىستارتۋى ىقتيمال دەپ سانايدى. سوڭعى ءۇش جىلدا مۇناي باعاسى ەڭ تومەنگى دەڭگەيگە دەيىن قۇلدىرادى. ال بيىلعا وپەك-ءتىڭ بولجامى مەن پايىمىنىڭ ەتەك-جەڭى ەكشەلەنىپ قويىلعان.
سوڭعى ۋاقىتتا گەوساياسي جاعدايعا بايلانىستى شيكىزات باعاسىنىڭ قۇبىلۋىنان پايدا كورۋ ماقساتىندا قورلار قۇندى قاعاز (وپتسيون) ساتىپ الۋمەن اينالىسۋدا. جىل باسىنداعى Brent ماركالى مۇنايىنا وپتسيوندار 100 دوللاردان كەلگەن. اگەنتتىك بۇل جولى دا ۆەنەسۋەلا, يران جانە ساۋد ارابياسى مۇناي باعاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن ەلدەر ەكەندىگىن جازىپتى. بيىل الەم بويىنشا مۇنايعا دەگەن سۇرانىس تاۋلىگىنە 98,63 ملن باررەل بولۋى ىقتيمال. ونىڭ ىشىندە وپەك مەملەكەتتەرى تاۋلىگىنە 30 مىڭ باررەل شيكىزات وندىرسە, ۇيىمعا مۇشە ەمەس مەملەكەتتەر قارا التىنعا دەگەن سۇرانىستى تاۋلىگىنە 59,53 ملن باررەلگە دەيىن ارتتىرماق. نەگىزگى سۇرانىس قىتاي, ءۇندىستان, ازيا ەلدەرى مەن وڭتۇستىك جانە سولتۇستىك امەريكا تاراپىنان بولىپ وتىر.
ايتا كەتەرلىگى, Barclays ساراپشىلارى ۆەنەسۋەلادا ءوندىرىس تاۋلىگىنە 1,6 ملن باررەلگە دەيىن كەميتىندىگىن, ءتىپتى جىل سوڭىندا بۇل باعا 1 ملن-عا دەيىن تومەندەيتىندىگىن جەتكىزگەن ەدى.
سۆوپتىق جۇيەنىڭ تۇيتكىلى دە بار
وسىدان ءۇش جىل بۇرىن مۇناي باعاسى كۇرت ارزانداپ كەتكەن تۇستا وپەك پەن باسقا دا مۇناي ەكسپورتتاۋشى مەملەكەتتەر, ونىڭ ىشىندە قازاقستان دا مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن شەكتەگەنى بەلگىلى. ال بىلتىر «قاشاعان» كەن ورنى ىسكە قوسىلعاننان كەيىن قازاقستان مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن ءبىرشاما ارتتىرماق. وسىنداي جاعدايدا, ياعني ءوندىرۋ كولەمىنىڭ ارتۋى كەزەڭىندە, مۇناي ەكسپورتتاۋدىڭ ءداستۇرلى جولدارىمەن قاتار, جاڭا بالامالى جولدار دا قاراستىرىلۋى شارت. وسى جەردە قازاقستان ءۇشىن يران مەملەكەتىنىڭ مۇنايدى شيكىزات الماسۋ, ياعني سۆوپ جولىمەن ەكسپورتتاۋ مۇمكىندىگىن قايتا باستاۋ ۇسىنىسى ماڭىزدى بولىپ تۇر.
ايتا كەتەرلىگى, سەگىز جىلدىق ۇزىلىستەن كەيىن يران سۆوپ جۇيەسى ارقىلى كاسپي تەڭىزىندەگى مۇناي ساۋداسىن قايتا باستاعان. بۇگىندە كاسپي ماڭى ەلدەرى – تۇرىكمەنستان مەن قازاقستاننان مۇناي جەتكىزىلۋدە. اتاپ وتىلگەندەي, يران كورشى ەلدەرمەن مۇناي بويىنشا سۆوپ-وپەراتسيالاردى قايتا جاڭعىرتقان 2017 جىلدىڭ تامىزىنان بەرى سۆوپ ارقىلى 2,2 ملن باررەل مۇناي العان. قارا التىن نەكا قالاسىنداعى سولتۇستىك تەرمينالىنان جەتكىزىلگەن. يران مۇناي تەرمينالدارى كومپانياسى كاسپي تەڭىزىمەن العان شيكىزاتتى تەگەران مەن تەبريزدەگى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنا جونەلتەدى.
سۆوپتىق جۇيە ارقىلى قانداي ۇتىمدى تۇستاردى باسشىلىققا الۋعا بولادى؟ يرانعا بۇل تۇستا قانداي پايدا بار؟ وسى سىندى بەلى بۇكىر سۇراقتاردىڭ جاۋابىن ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ساپارباي دوسجان ۇلى ايقىنداپ بەردى.
– قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۆاليۋتالىق رەسۋرستارىنىڭ نەگىزىگى بولىگى مۇناي-گاز ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتىنان تۇسەدى. جالپى, ەكسپورتتىق الەۋەتتىڭ 60-65 پايىزىن مۇناي-گاز ونىمدەرى قۇرايدى. سوڭعى جىلدارداعى شيكىزات ءوندىرۋدىڭ ەڭ جوعارى كورسەتكىشى رەتىندە 2014 جىلعى كورسەتىلگەن 82 ملن توننا دەپ ەسەپتەسەك, وسى كولەمنىڭ تەك 14 ملن تونناعا جۋىعىن عانا وزىمىزدە قايتا وڭدەپ, ال 67-68 ملن توننا مۇنايدى تازا ەكسپورتتايمىز. ال ءوندىرىستى ارتتىرۋدا سۆوپتىق جۇيەنىڭ ۇتىمدى تۇستارى بارشىلىق.
يران مەملەكەتىنىڭ ۇسىنىسىنىڭ مازمۇنى مىناداي, قازاقستان مۇنايدى تانكەرلەرمەن كاسپي تەڭىزى ارقىلى يراننىڭ سولتۇستىگىندە ورنالاسقان نەكا پورتىنا جەتكىزەدى. ول جەردەن مۇناي تەگەران جانە تەبريزگە, ياعني يراننىڭ سولتۇستىگىندە ورنالاسقان مۇنايدى قايتا وڭدەۋ زاۋىتتارىنا جىبەرىلەدى. ال قازاقستانعا يراننىڭ مۇناي كەنىشتەرى ورنالاسقان پارسى شىعاناعىندا وندىرىلگەن مۇناي بەرىلەدى. بۇل مۇنايدى قازاقستان ءۇندىستان جانە افريكانىڭ شىعىس جاعىندا ورنالاسقان مەملەكەتتەرگە ەكسپورتتاۋىنا مۇمكىندىك تۋادى,– دەيدى ەكونوميست س.دوسجان ۇلى.
بۇل ۇسىنىستىڭ قازاقستان ءۇشىن تيىمدىلىگىن ول ەڭ الدىمەن مۇناي ەكسپورتتاۋدىڭ جاڭا باعىتىنىڭ اشىلۋىمەن تۇسىندىرەدى. ياعني تاسىمالداۋدى ءارتاراپتاندىرۋ ساياساتىن قولدانۋ مۇمكىن بولىپ وتىر.
– قازىرگى تاڭدا قازاقستان ءداستۇرلى ەكسپورتتاۋ جولدارىن قولدانىپ كەلەدى. بىرىنشىدەن, رەسەيدىڭ نوۆوروسسيسك قالاسى, ەكىنشىدەن, قىتاي جانە باكۋ – تبيليسي – دجەيحان باعىتى. تۇركيادا ورنالاسقان دجەيحان پورتى ارقىلى ەۋروپاعا مۇنايدى ەكسپورتتاۋ جاقسى باعىت بولعانىمەن, ءۇش مەملەكەت ارقىلى وتكەن قۇبىر جولىنىڭ وزىندىك قيىندىقتارى دا بار. بۇل رەتتە تانكەرگە ءبىر رەت جۇكتەۋ ورنىنا باكۋدە ءبىر, دجەيحاندا ەكى رەت جۇكتەۋ شىعىندارى دا بار. ال نوۆوروسسيسك مەن قىتاي باعىتى سەنىمدى ەكسپورتتاۋ جولى بولىپ وتىر.
مۇناي سۆوپىنىڭ تاعى دا ءبىر تيىمدىلىگى – تاسىمالداۋ شىعىندارىنىڭ ازايۋى. ءبىزدىڭ تەڭىز جانە مۇحيت تاسىمالداۋ جولدارىنان الىس, گەوگرافيالىق ءتيىمسىز ورنالاسقاندىعىمىزدان, يران تىكەلەي پارسى شىعاناعىنا شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
يرانمەن سۆوپ ارقىلى مۇناي ەكسپورتتاۋدىڭ وزىندىك قيىنشىلىقتارى دا جوق ەمەس. بىرىنشىدەن, يران دا رەسەي سياقتى اقش پەن ەۋروپا ەلدەرىنىڭ سانكتسياسى استىندا. ال بىزدەگى نەگىزگى مۇناي وندىرۋشىلەر باتىس كومپانيالارى. ولار يران ارقىلى جۇمىس ىستەۋگە ونشالىقتى ق ۇلىقتى بولماۋى دا مۇمكىن. ەكىنشىدەن, قازاقستاندا ءوندىرىلىپ جاتقان مۇنايعا ينۆەستيتسيا جاساعان كومپانيالار, نەگىزىنەن ءوز ەلدەرىنە ەكسپورت جاسايدى. ياعني ساتىپ الۋشىلارى جەتكىلىكتى. ال تەك «قازمۇنايگاز» اق ءوندىرىپ جاتقان مۇنايدى يرانعا ەكسپورتتاعاننان, ءوز مۇنايىمىزدى قايتا وڭدەۋ زاۋىتىنا شيكىزات رەتىندە پايدالانۋ ءتيىمدى بولماق. ۇشىنشىدەن, پارسى شىعاناعىنداعى وتە شيلەنىسكەن گەوساياسي جاعداي مەن باسەكەلەستىكتى دە ەسكەرۋ كەرەك بولادى. بۇل باعا ساياساتىنا قيىندىق تۋدىرۋى مۇمكىن. ماسەلەن, ەكسپورتتى ساقتاندىرۋ شىعىنىنىڭ ۇلعايۋى ىقتيمال, – دەدى ەكونوميست.
جالپى, سۆوپ وپەراتسيالارى الەمدە كەڭ قولانىلعانىمەن, كوپ جاعدايلاردا بۇل گەوساياسي شەشىمدەردىڭ قۇرالىنا اينالىپ تۇرعاندىعىن ايتقان ساپارباي دوسجان ۇلى بۇل ماسەلەنى بىزدەگى جاعدايمەن سايكەستەندىردى. قازاقستان ءۇشىن پاۆلودار ءموز-ىنە رەسەي مۇنايىن قولدانعان ءتيىمدى. دەگەنمەن ۇزاق ستراتەگيالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءبىز بۇل زاۋىتقا ءوز مۇنايىمىزدى جەتكىزۋ جولىن قاراستىرۋدى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. بۇل ماسەلە گازبەن سولتۇستىك وڭىرلەردى قامتاماسىز ەتۋ كەزىندە ايقىن بايقالدى. استاناعا ورىنبور گازىن الىپ كەلۋ ەكونوميكالىق جاعىنان ءتيىمدى بولاتىن, بىراق باعا مەن سەنىمدى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى باسقا ەل قولىندا بولادى. ۋكراينا مىسالى كوپتىڭ كوزىن اشتى. قانشالىق شىعىندى بولماسىن, ءبارىبىر ءوز گازىمىزدى استاناعا جانە باسقا دا سولتۇستىك وڭىرلەرگە جەتكىزۋ قاجەتتىگىن تۇسىندىك. ءدال سولاي يرانمەن مۇناي الماسۋ ءۇردىسىن دە تەرەڭ تالداۋلار جاساي وتىرىپ شەشىم قابىلداۋ قاجەت, دەدى ساراپشى.
بيىلعى مەجە – 87 ملن توننا
تاياۋدا ەنەرگەتيكا ءمينيسترى قانات بوزىمباەۆ قازاقستاندا 2018 جىلعى مۇناي ءوندىرۋ كولەمى 87 ملن توننا بولاتىندىعان ايتقان. وتكەن جىلى 86,2 ملن توننا مۇناي ءوندىرىلىپ, ءوسىم 2016 جىلعى دەڭگەيدەن 105 پايىزعا جوعارىلاعان. 2017 جىلدىڭ مۇناي ءوندىرۋ كولەمىنىڭ ءوسىمى «قاشاعان», «تەڭىز» جانە «قاراشىعاناق» كەن ورىندارىنداعى تۇراقتى ەسەلەنۋمەن تىعىز بايلانىستى. ال بيىلعى جىلى دا نەگىزگى ءوسىم «قاشاعان» ەسەبىنەن بولادى دەپ كۇتىلۋدە. «قاشاعاننان» مۇناي ءوندىرۋ جوسپارى 11 ملن توننانى قۇرايدى. ەسەسىنە قىزىلوردا مەن اقتوبە وبلىستارىنداعى كەنىشتەردە ءوندىرىس كولەمى تومەندەۋى مۇمكىن. وعان اتالعان كەن ورىندارىنىڭ تابيعي توزۋى مەن ازىرلەمەلەر كەزەڭىنىڭ كەش باستالۋى سەبەپ. ايتا كەتەرلىگى, 2017 جىلى قازاقستان 26,6 ملرد دوللارعا مۇناي ساتقان. شەتەلدەرگە ساتىلعان مۇناي كولەمى 2016 جىلمەن سالىستىرعاندا بىلتىر 37,8 پايىزعا وسكەن.
ستاتيستيكا كوميتەتى مالىمەتتەرى بويىنشا, بۇگىندە قازاقستان مۇنايىن ەڭ كوپ ساتىپ الۋشى يتاليا بولىپ وتىر. بۇل ەل وتكەن جىلى قازاقستاننان 8,4 ملرد دوللارعا مۇناي العان جانە يتالياعا ەكسپورت ءبىر جىلدا 21,3 پايىزعا وسكەن. بۇل ءتىزىمنىڭ قاتارىندا گوللانديا (3,6 ملرد دوللار), شۆەيتساريا (2,6 ملرد دوللار), فرانتسيا (2,8 ملرد دوللار), يسپانيا (1,4 ملرد دوللار), گرەكيا (799,6 ملن دوللار), رۋمىنيا (878,7 ملن دوللار), قىتاي (853,4 ملن دوللار), پورتۋگاليا (595,9 ملن دوللار), حورۆاتيا (288,7 ملن دوللار), كورەيا (955,9 ملن دوللار) جانە ءۇندىستان (619 ملن دوللار) بار.
قازىرگى ۋاقىتتا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, ءتورتىنشى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىنا قاتىستى ماسەلە پىسىقتالىپ جاتىر. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ باسشىلىعىمەن «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسى 2018 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىجىلدىعىندا ءتورتىنشى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ الدىن الا تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسىن ازىرلەمەك. سول ۋاقىتتا قۇرىلىستىڭ جۇرگىزىلۋ مۇمكىندىگى, ورنالاساتىن ورنى جانە زاۋىتتىڭ قۋاتى تۋرالى ناقتى شەشىم قابىلدانادى. ارنايى جۇرگىزىلگەن ساراپتامانىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, بەنزينگە 2021-2023 جىلدار ارالىعىندا, ديزەل وتىنىنا 2023 جىلى جانە اۆياكەروسينگە 2026 جىلدان كەيىن تاپشىلىق بولمايدى دەپ كۇتىلۋدە.
ەركەجان ايتقازى,
«ەگەمەن قازاقستان»
