وتكەن عاسىردىڭ 50-60-جىلدارىنداعى جاستار ىشەر اس, كيەر كيىمدى ىسىرىپ قويىپ, الدىمەن ءبىلىم الۋعا قۇشتار بولعانىن كوزكورگەندەردىڭ اڭگىمەسىنەن, ەستەلىك جازبالاردان جاقسى بىلەمىز. جاس قاسىمبەك تە وسى ساناتتان ەدى. 1963 جىلى تامامداعان قاراعاندى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىمەن شەكتەلمەي, ءار جىلدارى كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ جانىنداعى جوعارى پارتيا مەكتەبىن, الماتى حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن ءبىتىردى. مۇنىڭ ءبارى جىگەرلى ازاماتتىڭ بىلىمگە دەگەن ۇمتىلىسىمەن قاتار, قىزمەت بارىسىنداعى قاجەتتىلىكتەردەن دە تۋىنداعان ەدى. جيىرماعا جاڭا ىلىككەن جاس جىگىت شارۋاشىلىق, قوعامدىق جۇمىستارعا بەلسەنە ارالاستى. ءوزى تۋعان شەت اۋدانىندا كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, قاراعاندى وبلىستىق كومسومول ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى, اقتوعاي سەلولىق كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, قاراعاندى وبلىستىق سەلولىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى قىزمەتتەرىن جەمىستى اتقاردى.
كوممۋنيستىك پارتيانىڭ وڭ قولىنداي بولعان كومسومولدىڭ ايماقتىق ۇيىمىن باسقارۋ ايتۋعا عانا وڭاي. وڭىردەگى جاستار ىسىنە قاتىستى بار شارۋانىڭ باسى-قاسىندا ءجۇردى. ىستىعىنا كۇيىپ, سۋىعىنا توڭدى. قاراعاندى ءوڭىرىنىڭ تاريحىن ءوز قولىمەن جاساعان بايكەن ءاشىموۆ, سۇلتان دوسماعامبەتوۆ, مالىك يماشەۆ, قامزا جۇمابەكوۆ, تۇرسىن تورەعوجين سياقتى قايراتكەر تۇلعالاردىڭ قاسىندا ءجۇرىپ, ءتالىم الدى. العىرلىعى مەن تياناقتىلىعىنا, تۇگەسىلمەستەي ەرىك-جىگەرىنە ءتانتى بولعان وبلىس باسشىلىعى ەگىندىبۇلاق اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىنە تاعايىنداعاندا بۇل نەبارى 26 جاستا ەدى. قاراعاندى وبكومىنىڭ سول تۇستاعى ءبىرىنشى حاتشىسى نيكولاي باننيكوۆ ءسات ساپار تىلەپ, «كەڭەس وداعىنداعى ەڭ جاس حاتشى بولدىڭ. ەڭبەگىڭ جانسىن!», دەگەنى وزىنە ارتىلعان سەنىمنىڭ سالماعىن سەزدىرىپ, جىگەرىن جاني ءتۇستى.
حاتشى بولدى دەگەنمەن, بۇل ونىڭ ساياسي قىزمەتىنىڭ باستاۋى عانا ەدى. تاباندى جاستىڭ تالابىن قۇپتاعان الدىڭعى بۋىن اعالارى قاسىمبەكتى قاراعاندى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ اپپاراتىندا دا بىرقاتار جاۋاپتى قىزمەتتەرگە جەگىپ, ابدەن سىنادى.
وبلىستىق پارتيا كوميتەتى 1973 جىلى قۇرىلعان جەزقازعان وبلىسىنىڭ قاراماعىنا ەنگەن اقتوعاي اۋدانىنىڭ اتقارۋ كوميتەتىن باسقارۋعا ۇسىنىس بىلدىرگەندە قاسىمبەك مەدي ۇلى ەش جۇرەكسىنگەن جوق. اۋداننىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعان تاجىريبەسى بار, ونىڭ ۇستىنە ءبىرشاما ۋاقىت اقتوعاي كومسومولىن باسقارعانى بار. تانىس ورتادا تاسىڭدى ورگە دومالاتۋ قيىن ەمەس. الايدا, بۇل ويىنان وبكوم حاتشىسى, ءوزىنىڭ ۇستازى مالىك يماشەۆتىڭ ايتقان سوزىنەن كەيىن اينىپ قالدى.
– اقتوعايدىڭ اتقارۋ كوميتەتىن قينالماي باسقاراتىنىڭا كۇمانىم جوق, – دەپ ەدى سوندا ۇستازى. – بىراق ماسەلە سول قيىندىقتا. اقتوعاي اۋدانىنىڭ ءدال قازىرگى ۋاقىتتا جانتالاسقان جۇمىستى قاجەت ەتەتىن پروبلەماسى جوق. ءبىر ارناعا تۇسكەن جۇمىس ىرعاعى جاس ادامدى جالقاۋ ەتىپ جىبەرۋى مۇمكىن. پارتيانىڭ ساربازىن شەشىلمەي جاتقان شارۋالار شيراتىپ, دامىلسىز ەڭبەك شىڭدايدى. جاڭادان اشىلىپ جاتقان اقادىر اۋدانىنىڭ اتقارۋ كوميتەتىنە دە باسشى كەرەك. الايدا, اقادىردا اتقاراتىن شارۋا شاش-ەتەكتەن, پروبلەما كول-كوسىر. قابىلەتىڭدى تانىتىپ, باسشىلىق قىزمەتتە ىسىلۋىڭ ءۇشىن وسى جاڭا اۋدان ءتيىمدى بولار بالكىم. ويلانىپ كورسەڭ قايتەدى؟..
بۇل ويلانعان دا جوق. «كەلىسەمىن, – دەدى تابان استىندا. – سەنىم ارتىپ وتىرساڭىزدار, ويلاناتىن نەسى بار؟». ريزاشىلىقپەن قولىن الىپ, ارقاسىنان قاققان حاتشىنىڭ كابينەتىنەن قاناتتانىپ شىقتى.
ۇستازىنىڭ ايتقانى ايداي كەلدى. بۇعان دەيىن تىرشىلىك ءنارىن نەگىزىنەن تەمىر جولدان, ودان كەيىن اقشاتاۋ كەن بايىتۋ كومبيناتىنان الىپ, باسقا سالاعا باس قاتىرىپ كورمەگەن ەلدى مەكەندى اۋدان ورتالىعىنا اينالدىرۋ وڭايعا تۇسكەن جوق. دەگەنمەن, قاسىمبەك مەدي ۇلى اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى رەتىندە ءتۇيىنى قيىن تالاي ماسەلەنىڭ شەشىمىن تاۋىپ, قانشاما قايىرلى ىستەرگە باستاماشى بولا ءبىلدى. العاشقى ەكى جىلدا قاراعاندى, جەزقازعان, بالقاش باعىتىنداعى جولدارعا اسفالت توسەلدى. اۋدان ورتالىعىنان بارلىق كەڭشارلارعا قىسى-جازى قاتىناۋعا ىڭعايلى كوتەرمە جولدار سالىندى. شالعاي اۋىلدارعا ەلەكتر جارىعى تارتىلىپ, اۋدان حالقى جاپپاي تەلەديدار كورۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. مۇنىڭ ءبارى سول ۋاقىتتا اسا زور جەتىستىكتەر ەدى جانە سونىڭ بارشاسىنا جاس تا بولسا باس بولعان اۋاتكوم توراعاسىنىڭ كوپ ەڭبەگى ءسىڭدى. جاڭا قۇرىلعان اۋداننىڭ از عانا ۋاقىت ىشىندە اياعىنان تىك تۇرىپ, تۇراقتى دامۋىنا ون ءۇش جىل ۇلەس قوستى. جاي عانا ۇلەس قوسپاي, حالىقتى سوعان جۇمىلدىرا ءبىلدى.
ال 1986 جىلدىڭ كۇزىندە وبلىس باسشىلىعى قاسىمبەك مەدي ۇلىن جەزدى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ەتىپ تاعايىندادى. اۋداندا ونى اقادىرداعىداي جۇيەلى جۇمىس ەمەس, جاۋاپسىزدىق سالدارىنان تۋىنداعان پروبلەما قارسى الدى. قار قىلاۋلاپ تۇرعان قاراشانىڭ باسى بولسا دا, قىستاقتارعا شابىندىقتاعى ءشوپتىڭ 40 پايىزى عانا جەتكىزىلگەن. بارلىق كەڭشار ديرەكتورلارى مەن شارۋاشىلىق باسشىلارىن شۇعىل تۇردە جيناپ, قاتاڭ تالاپ قويدى, باس-باسىنا تاپسىرما بەردى. قىس قاھارىنا ءمىنىپ, اۋىل-ايماققا قوسىمشا جەم-ءشوپتى تراكتورمەن جەتكىزۋ مۇمكىن بولماي قالعاندا, رەسپۋبليكا اۋە فلوتىنىڭ باسشىسى الەكسەي كۋزنەتسوۆپەن تەلەفون ارقىلى كەلىسىپ, ءۇش اسكەري تىكۇشاق الدىرعانى ەلدىڭ ەسىندە. سول قىس اقىرى وسىنداي جانتالاسقان امالدارمەن مال-جاندى امان الىپ شىقتى. جەزدىنىڭ اتقامىنەرلەرىنە بىلگەنىن ۇيرەتىپ, شارۋاشىلىق ەسەپ, مەردىگەرلىك, ۇنەمشىلدىك ءتارتىبىن ورناتتى.
ەل تاۋەلسىزدىگى قارساڭىندا قاسىمبەك مەدي ۇلى بىرنەشە جىل جەزقازعان وبلىسىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى, جەزقازعان وبلاتكومىنىڭ توراعاسى بولىپ, جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقاردى. جەزقازعان ءوڭىرىنىڭ دامىپ, مەملەكەتكە پايدا اكەلۋىنە باسشى رەتىندە ولشەۋسىز ەڭبەك ءسىڭىردى.
1992 جىلدىڭ اقپان ايىندا قاسىمبەك مەدي ۇلى شەت اۋدانىنىڭ اكىمى بولدى. بۇل ونىڭ تۋعان جەرگە, ءوزى تۇلەپ ۇشقان ۇياسىنا اراعا وتىز جىل سالىپ قايتا ورالۋى ەدى. جەرلەستەرى قۋانا قۇشاق جايىپ قارسى الدى.
شەت اۋدانى – 80-جىلداردىڭ ورتاسىندا جەزقازعان وبلىسىنداعى ماڭدايالدى وڭىرلەردىڭ ءبىرى بولعان. اۋدان جىل سايىن وبلىس وندىرگەن استىقتىڭ 30-35 پايىزىن, كارتوپ پەن كوكونىستىڭ 50 پايىزىن, مەملەكەتكە ءسۇت وتكىزۋدىڭ 40 پايىزىن قامتاماسىز ەتىپ وتىردى. شارۋاشىلىقتار ەتتى, ءسۇتتى قارا مالمەن اينالىستى. «پروستورنوە», «باتىق», «كراسنايا پوليانا» اسىل تۇقىمدى مال زاۋىتتارىنداعى قازاقتىڭ اقباس جانە دالانىڭ قىزىل سيىرلارىنىڭ سانى 12 مىڭ باستان استى. سونىڭ ءبارىن شاشاۋ شىعارماي, حالىقتىڭ يگىلىگىنە جاراتۋ وڭاي شارۋا بولعان جوق. قاسكەڭ اكىم رەتىندە وبلىس باسشىلارىنىڭ مەملەكەتتىك مەنشىكتى جەكەشەلەندىرىپ, تەزىرەك جەكە تۇلعالاردىڭ قولىنا بەرۋ كەرەك دەگەن نۇسقاۋلارىن ورىنداۋعا اسىققان جوق. 1993-1995 جىلدار ارالىعىن قامتىعان العاشقى كەزەڭدە كەڭشارلاردى ۇجىمشار ساناتىمەن قايتا قۇرىپ, اسىل تۇقىمدى مال زاۋىتتارىن اكتسيونەرلىك قوعامعا اينالدىردى. بۇل وزگەرىستەر ءبىرشاما ۋاقىتقا دەيىن وڭ ناتيجەسىن بەرىپ كەلدى.
قاسىمبەك مەدي ۇلى كۇندەلىكتى جۇمىستار بارىسىندا باسقا اۋداندارداعى داعدىسىمەن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن, تۇرمىس-تىرشىلىگىن جاقسارتۋدى, سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرلەرىنە, زەينەتكەرلەرگە, كوپ بالالى وتباسىلارعا تۇراقتى كوڭىل ءبولىپ, ولارعا قاجەتتى جاعداي جاساۋدى ءوزىنىڭ جەكە باقىلاۋىنا الدى. اۋداننىڭ بارلىق اۋىلدىق وكرۋگتەرىندە قايىرىمدىلىق دۇكەندەرى اشىلىپ, حالىقتى باعاسى تومەندەتىلگەن تاۋارلارمەن قامتاماسىز ەتتى. سوعىس ارداگەرلەرىنە, تۇرمىسى تومەن, كوپ بالالى وتباسىلارعا كومىر مەن ءشوپ تەگىن جەتكىزىلىپ تۇردى.
قاسكەڭ اۋدان كولەمىندە ءبىرتالاي رۋحاني-مادەني شارالاردى ءوزى باس بولىپ جۇزەگە اسىردى. 1993 جىلى شورتانباي قاناي ۇلىنىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىن ەل كولەمىندە وتكىزدى. اقسۋ-ايۋلىدا از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە تۇڭعىش مەشىتتى كوتەردى. اۋدان ورتالىعىندا قۇرىلىسى بىرنەشە جىل بۇرىن توقتاپ قالعان 150 ورىندىق اۋرۋحانانى سالىپ ءبىتىرىپ, ىسكە قوستى.
سونىمەن قاتار قاراعاندى مەتاللۋرگيا كومبيناتىنىڭ شەفتىك كومەگىمەن اۋدان ورتالىعىندا جاڭادان 14 شاقىرىم سۋ قۇبىرى تارتىلىپ, سىرتتان كەلەتىن سۋ قۇبىرىنىڭ 6,5 شاقىرىم بولىگى تەگىن جاڭارتىلدى. اۋدان ورتالىعى اقسۋ-ايۋلىدا قوس پاتەرلى بەس ءۇيدىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى.
* * *
قايراتكەر ادام تىرشىلىكتىڭ كۇندەلىكتى قاربالاستارىمەن شەكتەلە المايدى. ونىڭ ساناسىندا ءاردايىم ۇلت قامى, ۇرپاق مۇددەسى جۇرەدى. سوناۋ 1991 جىلدىڭ 2 قازانىندا الاشتىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى توقتار اۋباكىروۆ بايقوڭىر ايلاعىنان كوككە سامعاردا نۇرسۇلتان نازارباەۆ باستاعان زيالىلار قازاقتىڭ باتىر ۇلىنا ءسات ساپار تىلەدى. سول شاعىن توپتىڭ ىشىندە بولعان قاسىمبەك اعا شەكسىز قۋانىشتى ەدى. ۇلتىنىڭ بارشا ارمان-تىلەگىن توقتار ءىنىسى ءدال قازىر جاراتۋشىنىڭ وزىنە جەتكىزىپ اتتانىپ بارا جاتقانداي كۇي كەشتى. ىشتەگى تولقىنىسى لىقسىپ كەلىپ, جانارىنا جاس ءۇيىرىلدى... اللا تىلەكتى قابىل ەتتى عوي, وسىدان كەيىن كوپ ۇزاماي, قازاق ەلى عاسىرلار بويعى ارمانىنا جەتىپ, تاۋەلسىز مەملەكەت بولدى. 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ تاريحي سەسسياسى ءوتتى. تاريحي بولاتىنى – ءدال وسى كۇنى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدى قابىلداۋ-قابىلداماۋ ماسەلەسى شەشىلدى. قارسى شىققاندار دا تابىلىپ, تاۋەلسىزدىك تاعدىرى تارازىعا تۇسكەن شاق ەدى. قاسىمبەك مەدي ۇلى ءسوز سۇرادى.
– ءجارىسسوزدى توقتاتايىق! – دەدى تاجىريبەلى دەپۋتات جوعارى مىنبەردەن. – ەندى سوزباقتاي بەرەتىن ەشتەڭە جوق. بۇل زاڭ ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدى نىعايتۋ ءۇشىن اۋاداي قاجەت! بىزدەن باسقا وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ بارلىعى تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى. ءبىز نەنى كۇتىپ وتىرمىز؟ تالقىلاۋدى توقتاتىپ, زاڭدى قابىلدايىق!
تۇتاس ءبىر ۇلت ءۇشىن شەشۋشى ساتتە شەشىمدى ءسوز ايتقان ازاماتتى دانا دەسە بولار. سانالى عۇمىرىن ەلدىك ماسەلەلەرگە ارناپ كەلە جاتقان قاسەكەڭنىڭ ءسوزى مەن ءىسى ءاردايىم حالقىنىڭ كوكەيىندەگىنى ءدال تاۋىپ جاتادى. قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ ءحى, ءحىى شاقىرىلىمدارىنىڭ دەپۋتاتى بولعان كەزىندە دە ەل الدىنداعى سەرتىنەن اينىمادى. «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ ىرگەتاسىن قالاسقانداردىڭ قاتارىندا بولعانى دا ءومىرتاريحىندا وشپەس ءىز قالدىردى. 1999-2012 جىلدارى قاراعاندى وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى بولىپ قىزمەت ەتكەنىندە ءوڭىردىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە سۇبەلى ۇلەسىن قوستى. وسى جاسقا كەلگەندە دە اتتان تۇسپەگەن قاسىمبەك مەدي ۇلى قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارى بىرلەستىگىنىڭ قۇرمەتتى توراعاسى. سان جىلعى قاجىرلى ەڭبەگى مەملەكەت تاراپىنان لايىقتى باعالانىپ كەلەدى. ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» اتاعىنىڭ يەگەرى بولدى. «پاراسات», «قۇرمەت», ەڭبەك قىزىل تۋ, «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىمەن, ونداعان مەدالدارمەن ماراپاتتالعان. حالقىنا قالاۋلى تۇلعا – اقادىر مەن شەت اۋداندارىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. تاۋەلسىزدىك تۇعىرىنىڭ نىعايۋىنا قاجىر-قايراتىمەن, ەرەن ەڭبەگىمەن ۇلەس قوسقان ارداگەر اعا ارمان-مۇراتتارىنا قول جەتكىزگەن. ەندى تەك ەلىنىڭ بەيبىت ءومىرى مەن بەرەكەلى تۇرمىسى باياندى بولسا ەكەن دەپ تىلەيدى. تارتىس پەن تابىسقا, مازمۇن مەن ماعىناعا تولى تاعدىرى ءۇشىن اللا تاعالاعا العىسى شەكسىز. قازىنا كەۋدەسى ءومىر ساباقتارىن وزگەلەرمەن بولىسۋگە دايىن. تىرشىلىكتىڭ ءمانى دە سوندا. حالىقتىڭ قۇرمەت تورىندەگى قاسىمبەك اقساقالداردىڭ قولىنا سۋ قۇيۋعا اسىعامىز.
قايرات ءابىلدا,
«ەگەمەن قازاقستان»
قاراعاندى
